خواندنەك د رێڕەوا نوی یا كێشەیا كوردی دا ل توركیا
د. دژوار سندی
كێشەیا كوردی ل توركیا دەربازی قووناغەكا نوی بوو كو ژ هەمی قووناغێن بەرێ جوداتر دیار دبیت؛ پشتی چەندین دەهكەیان ژهەڤڕكییا چەكداری و سیاسەتێن ئاسایشێ، خالا سەرەكی یا گەنگەشەیێ هێدی هێدی ژ پرسیارا «ب دووماهی ئینانا توندوتیژیێ» گوهۆڕی بۆ پرسیارەكا ئاڵۆزتر: قووناغا پشتی چەكی دێ چاوا ژ لایێ قانوونی و سیاسی ڤە هێتە ڕێكخستن؟
د ڤی چارچووڤەیی دا، پڕۆژە قانوونەكا ژ ١٢ ماددان پێكهاتی هاتە پێش، كو د ڕاگەهاندنێ دا ب ناڤێن جودا دهێتە نیاسین، وەك قانوونا پرۆسەیێ یان قانوونا توركیا یا بێ تیرۆر. ئەڤ پڕۆژە قانوونە پشتی رێڕەوەكا سیاسی یا درێژ گەهشتە پەرلەمانێ توركیا، كو تێدا لژنەیەكا پەرلەمانی ب ناڤێ لژنەیا تەبایییا نیشتمانی و برایینی و دیمۆكراسیێ» هاتبوو پێكئینان. گەنگەشەكرنا ڤی پڕۆژەی د ناڤ لیژنەیا داد دا د ناڤبەرەكا توند یا سیاسی دا دەسپێكر، كو ئەڤە ژی هەستیارییا بابەتێ د پەرلەمانی دا نیشاددەت.
قانوونا نەلێبۆرینا گشتی یە: رامانێن «پاشخستنێ» ئێك ژ گرنگترین خالێن قانوونی یێن دڤێت ل سەر ڕابوەستین ئەوە كو ئەڤ پڕۆژە قانوونە خۆ وەك لێبۆرینەكا گشتی و تمام نادەتە نیاسین، بەلكو وەك «چارچووڤەیەكێ قانوونی یێ ب مەرج» بۆ چارەسەركرنا شوونوارێن دادوەری یێن پشتی ب دووماهی هاتنا چالاكیێن چەكداری. ل ڤێرە جوداهییەكا قانوونی یا مەزن د ناڤبەرا «لێبۆرینێ» و «پاشخستنا ڤەكۆلینێ یان بجهئینانا سزایی» دا هەیە.
لێبۆرین بەرپرسیارەتییا تاوانكاری ژ رێ دبەت، بەلێ «پاشخستن» بنیاتێ قانوونی یێ سزایی دپارێزیت و تەنێ بجهئینانێ بۆ دەمەكێ دیاركری و ب مەرج ڕادوەستینیت. ئەڤ هەلبژارتنا یاسایی رامانەكا سیاسی یا ژیرانە ل پشتە؛ رێ ددەتە دەولەتێ كو هندەك چین و تەخان دوبارە د ناڤ جڤاكی دا تێكەل بكەت بێی كو دەستبەرداری بەرپرسیارەتییا قانوونی ببیت ب رەنگەكێ گشتی. هەروەسا مفاوەربگرن ژ ڤێ قانوونێ نە ب شێوەیەكێ «ئۆتۆماتیكی» یە، بەلكو یا گرێدایە ب بڕیارا جڤاتا ئاسایشا نیشتمانی یا توركیا، ئەڤە ژی مافێ قانوونی ب روودانەكا سیاسی و ئاسایش یا پێشوەخت ڤە گرێددەت.
ئاریشەیا گرێدانا دادگەهێ ب بڕیارێن ئاسایشێ ڤە
ژ دیدەگەهەكا قانوونی، ئەڤ رێكارە پرسیارەكا گرنگ ل سەر قانوونێ پەیدا دكەت: كەنگی كاراكرنا قانوونەكا سزایی دێ بیتە باڕمتە د دەستێ راپۆرتەكا ئاسایشێ دا؟ هەر چەندە مافێ دەولەتێ یە پشتڕاست بیت ژ ب دووماهی هاتنا چەكداری، لێ حنێرا ڕاستەقینە د «بێلایەنیا پیڤەران» دایە. ئەگەر دەستهەلاتا سازیێن ئاسایشێ ببیتە دەستهەلاتەكا رەها و بێی چاڤدێرییا قانوونی یا شەفاف، وی دەمی روحا قانوونێ دێ وندا بیت.
جوداكرنا بەرپرسیارەتیێ:
داخوازیێن دادپەروەریێ
خالەكا ئەرینی د پڕۆژەی دا ئەوە كو پرەنسیپێ «جوداكرنا بەرپرسیارەتیێ» پەیڕەو دكەت. ئانكو مامەلەیێ ل گەل هەمی ئەندامێن رێكخراوێ وەك ئێك ناكەت، بەلكو جوداهییێ دكەتە د ناڤبەرا رۆل و جۆرێ تاوانان دا. سەركردێن بلند و ئەوێن دهێنە بناڤكرن ب ئەنجامدەرێن تاوانێن مەزن، ناڤەرۆكا ڤێ قانوونێ وان ناگریت. وەسا دهێتە دیتن كو ئەڤ هەڤسەنگییە پێدڤی یە دا كو ئاشتی نەبیتە رێیەك بۆ دەربازبوونا تاوانبارێن مەزن ژ سزایی و د هەمان دەم دا دەرگەهێ زڤرینێ بۆ وان ڤەكەت یێن كو دەستێن وان ب خوینا كەسێن سڤیل سۆر نەبووین.
دەمیرتاش و یۆكسەكداگ:
تاقیكرنا نییەتان
هەستیارییا بابەتێ پتر دیار دبیت دەما ئەم دگەهینە دۆسەیێن سیاسەتمەدارێن زیندانكری، وەك سەلاحەدین دەمیرتاش و فیگەن یۆكسەكداگ. پرسیار ل ڤێرە تەنێ ئەوە نینە كا قانوون وان دگریت یان نە، بەلكو پرسیار ئەوە: ئەرێ دروستە كێشەیا سیاسەتمەدارێن هەلبژارتی د ناڤ چارچووڤەكێ ئاسایشێ یێ تایبەت ب چەكداری دا بهێتە چارەسەركرن؟.
تێكهەلكرنا خەباتا سیاسی یا قانوونی ل گەل چالاكیێن چەكداری كەلێنەكا مەزنە. لەوما ئازادكرنا ڤان سیاسەتمەداران دڤێت وەك پێگرییەكا قانوونی و مافێن مرۆڤی و ب گۆرەی بڕیارێن دادگەها ئەورۆپی بهێتە دیتن، نە وەك «تەنازولەكا سیاسی» د ناڤ رێككەفتنەكا ئاسایشێ دا.
هەرێما كوردستانێ:
خواندەنەكا ستراتیژی یا هێمن
مرۆڤ نەشێت ڤان گوهۆڕینان تەنێ وەك بابەتەكێ ناڤخۆیی یێ توركیا ببینیت؛ كێشەیا كوردی ب رەنگەكێ جوگرافی و سیاسی ل گەل ئیراقێ، سووریا و ئیرانێ یا گرێدایە.
١. پشتەڤانییا سەقامگیریێ: مەرەما هەرێما كوردستانێ د وێ چەندێ دایە كو پشتەڤانییا هەر رێڕەوەكێ بكەت كو توندوتیژیێ ب دووماهی بینیت، چونكو ئارامییا توركیا كارتێكرنەكا ئەریینی ل سەر ئاسایش و ئابوورێ هەرێمێ دكەت.
٢. ناسنامە و سیاسەت: ئاشتییا ڕاستەقینە نە ب واتایا ژ ناڤبرنا ناسنامەیا نەتەوەیی و كولتووری یا گەلێ كوردە، بەلكو ب واتایا ڤەگوهاستنا هەڤڕكیێ یە ژ مەیدانا سەربازی بۆ مەیدانا دیموكراسیێ.
٣. هاریكاریا هەرێمی: سەركەفتنا ڤێ پرۆسەیێ دێ دەرگەهێن مێژوویی بۆ هاریكاریێ د وارێن وزە و گەشەپێدانێ دا ڤەكەت.
ئاشتییا ئاسایشێ یان ئاشتییا سیاسی؟
خالا جەوهەری ل ڤێرە یە؛ دانانا چەكی گاڤەكا مەزنە، بەلێ ب تەنێ ئاشتییا بەردەوام دروست ناكەت. ئاشتی پێدڤی ب سێ ئاستان هەیە: ب دووماهی ئینانا توندوتیژیێ، چارەسەركرنا شوونوارێن قانوونی و چارەسەركرنا ئەگەرێن سیاسی یێن كێشەیێ.ئەگەر پڕۆژە تەنێ ل سەر ئاستێ ئاسایشێ بمینیت بێی چاكسازییێن دیموكراسی یێن بەرفرەهـ، ریشالێن كێشەیێ دێ هەر مینن. ئاشتی تەنێ نەبوونا چەكی نینە، بەلكو ئاڤاكرنا پەیوەندییەكا نوی یە ل گەل جڤاكا كوردی ل سەر بنەمایێ هەڤوەلاتیبوونا وەكهەڤ و نوونەرایەتییا دیموكراسیی.
دووماهی: قانوونەك بۆ دەسپێكا ڕێكێ
پڕۆژە قانوونا نوی یا توركیا بزاڤەكا گرنگە بۆ ڤەگوهاستنا دۆسەیێ ژ «لۆژیكێ گوللەیێ» بۆ «مەنتقێ ماددێ قانوونی». بهایێ ڤێ یاسایێ دێ د كارپێكرنێ دا دیار بیت: كا تا چ رادە مەرجێن وێ روونن، و دادپەروەری تێدا دهێتە پاراستن.
پرسیارا ڕاستەقینە ئەوە: «رۆژا پشتی» دانانا چەكی دێ چ روودەت؟ ئەگەر ئەنقەرە كێشەیێ ب لۆژیكێ سیاسەت و دیموكراسیێ و سەروەرییا یاسایێ چارەسەر بكەت، هینگی ئەم ل بەرامبەر وەرچەرخانەكا مێژوویی نە. بەلێ ئەگەر تەنێ وەك رێككەفتنەكا ئاسایشێ یا دەمكی بمینیت، ئاشتی دێ یا سست بیت. ئەو ئاشتییا كو شەری ب دووماهی دئینیت یا گرنگە، بەلێ ئەو ئاشتییا كو ئەگەرێن شەڕی چارەسەر دكەت و ناهێلیت چ جاران بزڤریتە ڤە، ئەو تنێ شایستەی ناڤێ ئاشتیێ یە.
* ڕێڤەبەرێ سەنتەرێ ڕاوێژ و ڤەكۆلینان
زانكۆیا جیهان- دهۆك
