سالا 1946 گرنگترین سالا سیاسی یا كوردانە
محەمەد مراد
سالا ١٩٤٦ ئێك ژ گرنگترین سالێن مێژوویا سیاسی یا كورد بوو، ل وی دەمێ كوردستان د ناڤ گوهۆرینێن مەزنێن ناڤچەیی و جیهانی دا بوو. شەڕێ جیهانی یێ دویێ تازە دوماهیك هاتبوو، كۆماری كوردستان ل مەهابادێ هاتبوو دامەزراندن، خەباتا سیاسی و نەتەوەیی یا كورد بەر ب قووناغەكا نوی دەستپێكر.
د ناڤ ڤان بارودۆخێن سیاسی دا، پێدڤی ب هێزەكا سیاسی یا ڕێكخستی و نەتەوەیی بۆ كوردێن باشوورێ كوردستانێ هەبوو كو پتر هەست پێكرن. ل ڤێرێ بیرۆكا دامەزراندنا پارتی دیموكراتی كورد هاتەكرن و ژ كۆمەڵە و حزبێن كوردی هەتا پارتی بەری دامەزراندنا خۆ، چەند ڕێكخراو و حزبێن سیاسی ل ناڤ كوردان دا بزاڤ و چالاكی هەبیا، ژ وان شۆرش و ڕزگاری. ل سالا ١٩٤٦، ل كۆمبوەنەكێ دا گفتوگۆیێن سیاسی دا، بڕیار هاتەدان كو ئەڤ هێزە سیاسی جوداتر ل ژێر ناڤێ پارتییەكا نوی كۆم ببن و هێزێن خۆ رێكبێخن.
ل دویڤ بەڵگە و سەرچاڤكێن مێژوویی یێن ل بەردەست، ل دەسپێكا ئابی ١٩٤٦، حزبێن شۆرش و ڕزگاری كۆنگرەیێن خۆ ئەنجامدان و خو هەلوەشاندن، ڕێكخراوێن خۆ ب پارتی ڤە گرێدان.
دەربارەی رۆلێ مەلا مستەفا بارزانی كو د مێژوویا دامەزراندنا پارتی دا ناڤەكێ سەرەكی یە. بارزانی ل وی دەمی دا سەركردەكێ بناڤ و دەنگ بوو د خەباتا كوردی دا و رۆلەكێ و دیار بەرچاڤ د كۆمارا كوردستان دا ل مهابادێ هەبوو.
بیرۆكا دامەزراندنا حزبەكا كوردی بۆ باشوورێ كوردستانێ ل دەور و بەرێن بارزانی دا گەشەكر. پارتی تنێ ب دەستێ كەسەكێ نەهاتە دامەزراندن؛ بەلكو ژ كۆمەكا كەسایەتی و هێزێن سیاسی یێن كورد پێكدهات. بارزانی سەركردە و سەرۆكێ پارتی بوو، بەلێ كادر و ڕێكخەرێن سیاسی و نوونەرێن حزبێن كوردی ژی ل دامەزراندنێ دا پشكداربوون.
كۆنگرەیا دامەزراندنێ ـ بەغدا
ل ١٦ی ئابی ١٩٤٦، كۆنگرەیا دامەزراندنا پارتی ب شێوەیەكێ نهێنی ل ماڵا (سەعید فەهیم)، ل دەڤەرا ئەعزەمیەی بەغدا هاتە برێڤەبرن. ئەڤە كۆنگرەیا ئێكێ یا پارتی بوو و ل وێ كۆمبوونێ دا بڕیارێن سەرەكی یێن پارتی هاتنە دانان. ژێدەرێن فەرمی یێن پارتی دیار دكەن ٧٠ نوونەر ل كۆنگرێ دا پشكدار بوون.
د كۆنگرەیێ دا، ناڤێ پارتی هاتە دیاركرن و مەلا مستەفا بارزانی وەك سەرۆكێ پارتی هاتە هەلبژارتن. هەروەسا بەرنامە و ڕێسایێن ناڤخۆیی یێن پارتی هاتنە پەسەندكرن.
ل دەستپێكێ ناڤێ پارتی، «پارتی دیموكراتی كورد ـ ئیراق» بوو، نەك «پارتی دیموكراتی كوردستان. ناڤێ «پارتی دیموكراتی كوردستان»د كۆنگرەیا سێێ دا، ل ٢٦ كانوونا دووێ ١٩٥٣ ل كەركووكێ، هاتە گوهۆرین،
كی د كۆنگرەی دا پشكدارببوون؟
كۆنگرەیا دامەزراندنێ تنێ كۆمبوونەوەیا سەركردەیەكی نەبوو. نوونەرێن چەند حزب و ڕێكخراوێن سیاسی یێن كوردی پشكدار بوون. ژ وان بەشەك ژ ڕێبەرێن شۆرش و ڕزگاری ـ و دوكەسێن جودا ژی پشكدار بوون.
هەروەسا (حەمزە عەبدوڵلا) وەك نوونەرێ مەلا مستەفا بارزانی د كۆنگرەی دا پشكدار ببوو. مەحموود ئەحمەد نوونەرێ شێخ لەتیف و كاكە حەمە زیاد و ئیبراهیم ئەحمەد ژ كەسێن پشكدار ل وێ پرۆسەیا دامەزراندنێ دا كرن
د كۆنگرێ دا، پشتی پەسەندكرنا بەرنامە و ڕێساییێن ناڤخۆ، مەلا مستەفا بارزانی وەك سەرۆكێ پارتی هات هەلبژارتن. شێخ لەتیف شێخ مەحموود و كاكە زیاد ژی وەك جێگرێن سەرۆكی هاتنە دیاركرن.
بۆچی ل بەغدا؟
پرسیارا «بۆچی پارتی ل بەغدا هاتە دامەزراندن؟» پرسیارەكا گرنگە، د وی سەردەمی دا بەغدا ناڤەندا سیاسی و ئیداری یا ئیراقێ بوو و ژینگەهەكا جودا هەبوو ژبۆ بزاڤێن سیاسی ژبەر هندێ كۆمبوونا دامەزراندنێ ب شێوەیەكێ نهێنی ل مالەكا تایبەت هاتە ئەنجامدان، دا كارێ سیاسی بێ ترس بۆ پشكداربوویان برێڤهەبچیت.
لوی ده می مەهاباد جهه ك بوو كو بەرنامە و بیرۆكێە دامەزراندنا حزبێن نوی لێ گەشەد كر، بەڵێ كۆنگرێ فەرمی دامەزراندنێ ل بەغدا هاتە ئەنجامدان. ژێده ر دیار دكه ن بەرنامە ل مەهابادێ ژ لایێ دەستەیا دامەزرێنەر هاتبووە ئامادەكرن، ل كۆنگرێ بەغدا پشتی هەڵسەنگاندن و گهورینێت بچیۆ هاتە پەسەندكرن.
پارتی و كۆماری مەهاباد
دامەزراندنا پارتی ل ١٩٤٦ نابت ژ كۆماری كوردستان ل مەهابادێ جودا بهێتە جودا كرن كۆمارا كوردستان ل ٢٢ی كانوونا دووێ ١٩٤٦ ل مەهابادێ هاتبووە دامەزراندن و قازی محەمەد سەرۆكێ كۆمارێ بوو.
مەلا مستەفا بارزانی ژ سەركردە و فەرماندەیێن سەرەكی یێن كۆمارێ بوو. پاش ڕووخانا كۆمارێ ل ١٩٤٦، بارزانی و هەڤالێن هنده ك رێكێن سیاسی و له شكه ری یێت نوی بو خەباتا كوردی ددیتن. د ڤێ ژینگە هێ دا، دامەزراندنا پارتییەكا سیاسی بۆ باشوورێ كوردستانێ گرنگیەكا تایبەتی هەبوو.
دشێن بێژین مەهاباد پاشخانەیا سیاسی و بیرۆكەیی یا دامەزراندنا پارتی بوو، بەلێ بەغدا جهێ كۆنگرەیا فەرمی یا دامەزراندنێ بوو.
ئەڤجا ل دەستپێكا رێكخستنەكا نوی، دامەزراندنا پارتی ل ١٩٤٦ تنێ دامەزراندنا حزبەكا نوی نەبوو؛ بەلكو هەولەكا گرنگ بوو بۆ كۆمكرنا هێزێن سیاسی یێن كورد ل باشوورێ كوردستانێ ل ژێر هێزەكا ئێكگرتی.
ژ وێ روژێ پارتی دیموكراتی كورد بەر ب قووناغێن جودا یێن خەباتێ، بزاڤێ دكەت قووناغێن سەخت زیندان، ئاوارەبوون، شەڕ و هەروەسا دەستكەفتێن سیاسی و نەتەوەیی ژی هەبوون.
ئەگەر ساڵا ١٩٤٦ ب مێژوویا كوردی بنێڕین، ئەو سال تنێ سالا دامەزراندنا حزبەكا سیاسی نەبوو؛ ساڵەك بوو كو بزاڤەكا نوی بۆ ڕێكخستنا خەباتا سیاسی یا كورد ل باشوورێ كوردستانێ دەستی پێ كر.
١٦ی ئاب ١٩٤٦ بوو ڕۆژەكا گرنگ د مێژوویا سیاسی یا كوردی دا، وێ ڕۆژێ ل ماڵا سەعید فەهیم ل بەغدا، كۆنگرەیێ نهێنی ب پشكداریا نوونەرێن هێزێن سیاسی كورد هاتە ئەنجامدان؛ ناڤ و بەرنامەیێن پارتی هاتنە پەسەندكرن و مەلا مستەفا بارزانی وەك ئێكەم سەرۆكێ پارتی هاتە هەلبژارتن.
ئەڤە دەستپێكا مێژوویەكا نوی بوو؛ مێژوویەكا هەشتێ سالی، هێشتا پارتی بەشەكێ گرنگە ژ مێژوویا سیاسی یا كورد و كوردستانیان.
