بیرا كویر یا ئاڤـێ، چیرۆكـەك ل سەر سروشتێ مـرۆڤـی
شیان مەهدی كانیساركی
هندەك چیرۆك یێن هەین، ئەگەر ڕاستی ژی نەبن، بەلێ هەلگرێن وانەیەكا مەزنن و دبیت ئاماژەیەكا نەئێكسەر بۆ كەسەكی، جهەكی یان كۆمەكا مرۆڤان بگەهینیت بۆ مەرەما باشتربوون و پێداچوونێ ب هندەك هزر و كریارێن خوە دا. دبێژن: كو زەلامەكی بەرازەكێ مری هاڤێتە د بیرەكا ئاڤێ یا گەلەك كویر دا. دو یان سێ رۆژ بۆرین پاشی بێهنا گۆشتێ مرار ب سەر بیرێ كەفت و ئەو بێهن بۆ ئەگەر مشكێن دەوروبەرێن وێ زەڤی و مالا وی زەلامی ل دویڤ بێهنێ ب چن و چوونە د ناڤ بیرێ دا. چونكی خوارن یا مشە بوو، چ ئاریشە د ناڤبەرا وان مشكان دا چێنەبوون و هەمیان بێ ناكۆكی گۆشت دخوار، هەروەكی وان هزردكر ئەو باشترین جهە ژ بۆ ژیانێ. ڕۆژ دەربازبوون، هێدی هێدی گۆشت كێم بوو و نەما. جارەكا دی برسێ دەستپێكر. برس بوو ترس، ترس بوو تووڕەیی و تووڕەیی بوو شەڕ. مشكێن كو هەتا دوهی پێكڤە خوارن دخوار، نوكە دەست ب كوشتن و ژناڤبرنا ئێكودو كر! زەلام ژی دویر ژ بیرێ یێ ڕاوەستیایی بوو و ب تنێ تەماشە دكر، چونكی پێدڤی نەبوو بچیتە ناڤ بیرێ، نە ژی پێدڤی بوو مشكان بكوژیت. ئەوان هێدی هێدی ئێكدو ب دویماهیك ئینا.»
ئەگەر ئەڤ چیرۆكە ب تنێ سەبارەت ب مشكان بیت، گرنگییەكا مەزن نینە. بەلێ ئەگەر وەك هێمایەك بۆ ژیانا مرۆڤی بخوینین، دێ بینین كو وانەیەكا كویر ل پشت هەیە. گەلەك جاران، مرۆڤان بۆ پارەی، دەستهەلات، ناڤودەنگی یان بەرژەوەندی، دچنە ناڤ «بیر»ەكێ. ل دەستپێكێ هەمی تشت باش دیاردكەن. هەمی كەس هزر دكەن ئارامی و ئاسایش یا هەی. بەلێ دەمێ بەرژەوەندی كێم دبیت، یان دەرفەت سنووردار دبیت، ئەو ئارامییە دهێتە گوهۆڕین بۆ ناكۆكی و شەڕی. فەیلەسوف Thomas Hobbes دبێژیت: كو دەمێ قانوون و ڕەوشت نەبن، ژیان دبیت «شەڕێ هەمیان دژی هەمیان». هەروەسا Hannah Arendt ئاماژەیێ ب وێ چەندێ دكەت كو هەندەك جاران، مەزنترین مەترسی نە ژ كەسێن خراپ، بەلكو ژ كەسێن ئاسایی یێن كو بێ هزركرن ل دویف بارودۆخی د چن. وانەیا سەرەكی یا ڤێ چیرۆكێ ئەڤەیە كو: «مەترسی هەردەم ژ دەرڤە ناهێت. هندەك جاران، مرۆڤ د ناڤ بارودۆخەكی دا دكەڤیت كو ئەڤ بارودۆخە، بیتە ئەگەرێ ژناڤچوونا مرۆڤی ب خوە» ل دویماهیێ، گرنگترین پرسیار ئەو نینە كو كێ بەرزا هاڤێتە د ناڤ بیرێ دا. یا گرنگ ئەوە: بۆچی مشكان نەدزانی كو ئەو د ناڤ بیرەكێ دا بوون؟ ئەڤ پرسیارە نە ب تنێ بۆ مشكان یە. ئەڤ پرسیارە بۆ هەر مرۆڤەكی یە. ئەرێ ئەم ژی د ناڤ بیرەكێ دا نینین؟ ئەرێ شەڕێن مە، ناكۆكییێن مە، و دوژمنایەتییێن مە، هەمی برینداربوونا سروشتێ مەیە… یان كەسەكی دیوارێن بیرێ بۆ مە ئاڤاكرینە؟ هەندەك جاران، ئازادی ئەو نینە كو مرۆڤ بشێت بژی. لێ ئازادی ئەوە كو بزانیت، تۆ ل كیڤە دژی.
