ڕاگەهاندنكارێن دروست ل ڤێرێ ماینە؟
لوقمان ئاسیهی
ڕاگەهاندكارێ دورست كی یە؟
بەرسڤ: ڕاگەهاندكارێ دورست ئەوە یێ تشتەك ڤێ هەبت بێژت و بزانت كا ژبەر چ و ب چ مەرەم ئەوی تشتی دبێژت و هەروەسا ئەو شیان هەبن كو بەرپرسایەتییا ڤەڕێژا (گۆتنێن) خوە، نڤێسینێن خوە و دەركەتنا خوە د شاشەیان دە هلگرت. ئانكو (كابرایەك) بێت، تنێ چونكو مایكەكا كریە د دەستێ خوە دە، یان یێ ل همبەر كامیرەیا تەلەفۆنەكێ ڕاوەستای و دوسێ گۆتنەكێن كرین، یان ژبەركو یێ بوویە خۆدان چەند هزار شۆپێنەر و بێت و ناڤێ خوە بكتە راگەهاندكار یان میدیاكار، ب من وەرە شاشییەكا گەلەك مەزنە، جارێ ما هەر كەسێ ڕابوو و دەرنەفیسەك و دوسێ سپانەیەك كرنە د لەپێ خوە دە، ما دروستە ئەم بێژنێ فیتەر؟ ئەكید نەخێر.
پرسیارەكا دی: ما راگەهاندن تنێ ئەوە كو تو پێزانینان ژ جهەكی بۆ ئێكی دی ڤەگۆهێزی؟
ئەگەر بەرسڤ ئەرێ بت، واتە ئەو لەشكرێ بەرێ پێزانین ب ڕێیا (بێتێلا) ژ جهەكی بۆ ئێكێ دی ڤەدگوهاستن و ئەو كەسێن نهۆ ب ڕێیا (تەلەفوونان) و ئەو ژن و زەلامێن (گۆتگۆتك) ژ مالەكێ بۆ ئێكا دی، ژ كەسەكێ بۆ ئێكێ دی ڤەدگوهاستن/ ڤەدگوهێزن واتە ئەو ژی ڕاگەهاندكارن!
پرسیارەكا دی: ئەرێ ما ڕاگەهاندنێ وەزیفەیا خوە یا تایبەت نینە؟
بەرسڤ: بەلێ. وەزیفەیا وێ ئەوە كو خەلكی ب دورستی هایداری ڕاستیان بكت، ب ئاوایەكی وەسا كو كارتێكرنێ ل دیتنا ئەوی خەلكی بكت دەربارەی جڤاكێ و ڕوودانان و بەلكو هەمی جیهانێ ژی، ئانكو ڕاگەهاندنا دروست ئەو ئینسان و ڕێك و ئالاڤەنە یێن بكاربن ب دورستی ڕوودانان ژ واتە و شكل و دەنگێ وان یێ پژالە ب چارچووڤە و وێنە و واتەیەكا ئێكگرتی ڤەگوهێزتە (وەعیا) خەلكی.
ب گۆتنەكا دن، ڕاگەهاندن، هەمی دەمان نە خوەدیكەكا بێ لایەنە، چونكو سەردەرییا وێ، بەردەوام، ل گەل ئەوان تشت و ڕوودانانە یێن دئێنە دیتن، بهیستن، گەنگەشەكرن و جارنا پاشگوههاڤێتن ژی، لەوڕا ئەو كەسێن شیانێن دروستكرنا پرسیارێن گشتی و كویر و ب مەرەم نەبن، ئەز دبێژم، گەلەك ب زحمەتە ئەو بشێن دەربازی (وەعیا) خەلكی ببن و كارتێكرنێ ل (وەعیا) گشتی ژی بكن، واتە نەشێن ببنە ڕاگەهاندكار.
ئەڤە ژی چونكی، ڕاگەهاندنا دروست نابت ئەڤێ پرسیارێ ب تنێ بكت: چ ڕویدا یان چ چێبوو؟ لێ گەرەك بەرێ تە بدتە هندێ كو تو ئەڤان پرسیاران ژ خوە بكی: بۆچی ڕویدا؟ كی ژ ئەوێ ڕویدانێ مفادارە؟ ئەو چ تشتن نائینە گۆتن؟ ئەو چ ڕاستییە ل پشت ئەڤێ چیڕۆكێ هەی؟چونكو ب دروستی هەر پەیڤ و وێنەیەكێ ژ ڕاگەهاندنێ پەشی، د كۆكا خوە دە ئەمانەتەك مەعریفی ئەخلاقییە، ژ بەركو وەزیفە و كارتێكرنا پەیڤێ و وێنەی هینگێ ڕاناوەستن وەكی ژ جهێ خوە دەردكەڤن و خلاس، لێ دبت ئەو پەیڤ و ئەو وێنە هەلوەستەكێ بگوهۆڕن، یان ناڤێ كەسەكێ بلەوتینن، یان ڕایا گشتی دورست بكن، یان گەندەلییەكێ ئاشكرا بكن، یان دوور نەبینە بەهانەیەكێ بۆ زۆردارییەكێ (بخولقینن)، یان دەلیڤەیەكێ بۆ كەسەكێ زۆلم لێ بووی ببینن كو دەنگێ وی بلند بێت بهیستن.
پرسیارەكا دی: پا كارەسات كەنگی دەست پێ دكت؟
بەرسڤ: بۆ نموونە (فلان)، كەسەكە چو تشتی ژ ڕێ و ڕێچك و ئسۆلێن ڕاگەهاندنێ نوزانت، و نوزانت جوداهی د ناڤبەرا نووچەی و دیتنێ دە چییە و نوزانت دویڤچوون چییە و نوزانت كا ڕاگەهاندن ب دروستی چەند بەرپرسایەتییەكا مەزنە و بەس د سەر هندێ ڕە دێ ئێت و ب شانازی ڤە بێژت: بەلێ ئەز ڕاگەهاندكارم، ئەها ل ڤێرێ كارەسات دەست پێ دكت ژ بەر كو ئەو كەسێ بوویە بارگرانی ل سەر پشتا ڕاگەهاندنێ نە تنێ زەرەرێ دگەهینتە خوە، لێ بەلێ دربێ هەرە مەزن ل پیشەیا ڕاگەهاندنێ ب خوە ددەت چونكی (كابرایەكێ) وەسا، ل دەف وی گەلەك نۆرمالە كو مایك و شاشەیا سازیا خوە بكتە ئالاڤەك ژ بۆ دیاركرنا خوە و زەڤلەكێن خوە و گەنگەشەیێن خوە ژی بكتە ئاهنگەكا تێر (خەبصە)یا بێ ئەنجام و نووچەیەكێ (بسیگ) ژی بكتە متایەكێ وەسا كو بەهایێ ئەوی نووچەی ب ژمارەیا ڤیۆییان حەسێب بكت و یێ هێژ ژ ئەڤێ ئێكێ ل سەر پیشەیا ڕاگەهاندنێ ب ترستر، ئەو كەسەیە یێ دزانت كا دێ چاوا سوحبەتێ گەرم كت و ئاخڤتن و سوحبەتان ل گۆڕەی مەرەمێن خوە، دوور ژ هەر ئامارنجەكا قەنج، گۆگڕینت و دێ چاوا فلانی بتە بەر ئەسمانان و دێ چاوا فلانی ل ئاخێ دت و لەوتینت و دێ چاوا ڕاگەهاندنێ ئێختە د خزمەتا ئەوان كەس و ئالیان دە یێن دراڤ و دەستهەلات هەین!
ڕاستە ڕاگەهاندنا دروست ژی جارنا شاشیان دكت، لێ نە ب مەبەست، نموونە؛ خەلكێ نا خاپینت، دبت هەڤڕا نەبت دگەل تە، لێ هەلوەستێ خوە نافرۆشت، ئەو ژی ل ناڤودەنگیێ دگەڕت، لێ ڕاستییێ ل دەف وی بەهایەك گەلەك مەزن هەیە چونكی ئەو دزانت، دبت، ل پشت هەر پەیڤ و وێنەیەكێ، ئینسانەك هەبت زەرەر ڤێ بكەڤت و جڤاكەك هەبت بئێشت و ناڤەك هەبت بێتە لەوتاندن!
ئارێشە، ل دەف گەلەك ژ ئەوان كەسان ئەڤێن بووینە بارگرانی ل سەر ڕاگەهاندنێ، ڕاگەهاندن ل دەف وان ئانكو: دەركەتن، دورستكرنا قەرەبالغێ و گەرمكرنا سوحبەتان و ڤیۆ، مەعریفە و پرسیارێن ڕاست و كویر ل دەف وان نە گرنگن، لەوڕا؛ گەرەك ئەم بێ دو دلی ئەڤێ بێژین: نە هەر كەسێ د شاشەیەكێ دە هاتە دیتن و نە هەر كەسێ مایكەك هلگرت ڕاگەهاندكارە و نە هەر كەسێ گەلەك شووپێنەر كەتە دویڤ خۆدان پەیامە. ڕاگەهاندن پیشەیە و ئەوێ ژی (ئەخلاقیات) و ئالاڤ و ڕێچك و بەهایێن خوە هەنە و هەر كەسێ ڕێزێ ل ئەوان بەهایان نە گرت گونەهە بێژتە خوە ڕاگەهاندنكار.
پرسیارا دووماهیێ: ئەم هەوجەداری چ ڕەنگە ڕاگەهاندكارانە؟
ئەم هەوجەداری هێژ كەسان نین كو تنێ گۆتنێن قەلەو بكن و خوە ل همبەری كامیرەیێن تەلەفۆنێن خوە بخەبصینن، و بێژنە خوە ڕاگەهاندكار، ئەم هەوجەداری هندەكانن كو ب دورستی د ئەڤێ پیشەیێ بگەهن و ڕەنگە پاشخانەیەكا ڕەوشەنبیری هەبن و هندەكێ ژ ئەتەكێتێن گشتی یێن ڕاگەهاندنێ بزانن و ڕاستگۆ بن و نە خودان زەمیرەكێ ئەرزان بن كو ب سانەهی خوە بفرۆشن؛ چونكی د كۆكا خوە دە ڕاگەهاندن نە وەسانە كو بەردەوام ل بەر چاڤێن خەلكی و د گوهێن وان دە دەنگ ڤەدت و هند، لێ یا گرنگ ئەوە كو بكارت باوەرییا ئەوی خەلكی ب دەست خوە ڤە بینت چونكو ئەو دەمێ پەیڤ و پەیام دبنە متایەك تنێ ژ بۆ كڕین و فرۆتنێ و مایك و وێنە دبنە ئالاڤەك ژ بۆ ئێشاندنا خەلكەكی و پەسنا خەلكەكێ دی، هینگێ نە تنێ ڕاگەهاندنا دورست دئێتە ژ دەستدان، لێ ڕاستییا ڕاست و باوەریا خەلكی دئێتە ژ دەستدان و كارەسات و بێ بەهایی ئەها د ئەڤێ چەندێ دە یە.
