ڕاوەستيانەك ل گـەل دەولـەتـا دۆستەكـی
عەبدولحەكیم حاجی جادر
دەولەتا دۆستكییا ل دەوروبەرێن سالا (٢٧٢ مشەختی – ٩٨٢ زایینی)، ژلایێ بادێ كۆرێ دۆستەكی حاربۆختی هاتییە دامەزراندن، كو ژ بنەمالەكا خێلا حاربۆختی (بۆختانی) یە ل هەرێما جزیرێ ل باكورێ كوردستانێ.
میرباد ژ خێزانەكا دەولەمەند و خۆدان دەستهەلات نەبوو، كورێ سەرۆك عەشیرەت و خۆدان گەلەك گوند ژی نەبوو، ل ڕۆژێن زارۆكینیێ و گەنجینیێ شڤانێ میهان بوو، بەلێ مرۆڤەكێ زیرەك و لاو باش و جامێر بوو، هەر ل دەسپێكێ نیشان و ساخلەتێن زەلامینیێ و مێرخاسیێ و چاڤنەترسیێ ل دەڤ هەبوون، هاریكاریا هەژار و دەستكورتان دكر و ل دویڤ دەنگێ وان دچوو، ل خالێن سنووری غەزایێ دكر، خەلكی خۆش دڤیا و ل دەوروبەرێن وی كۆمبوون پشتەڤانی لێدكر، هەتا شیایی باژێرێ ئەرگیش ل باكورێ دەریا وانێ بگریت و د دەمەكێ كێم دا باژارێن حەسەنكیڤ، میافارقین، جزیرا بۆتان و نسێبین ئێخستە د بن دەستهەلاتا خۆڤە و قەبارەكێ سیاسی یێ ب هێز پێكئینان.
میرباد د شەڕەكی دا ل نێزیك باژێرێ مووسل ل گەل حەمدانیان دا ل سالا ٣٨٠-٩٩٠ز هاتە كوشتن، خارزایێن وی، ئەبۆ عەلی و سەعید كورێن مەروانی كورێ كاك سەركردایەتییا پاشماوێن لەشكرێ خالێ خۆ دكر و خو ڤەكێشان بۆ حەسنكیڤا، بارەگایێ ئەوی دەمی یێ مێرنشینا وی بوو، كۆر و نەڤیێن مەروانێ كۆرێ كاك درێژی ب دەستهەلاتا خۆدا، لەورا ئەڤ دەولەتە د ژێدەران دا ب مەروانی دهێنە نیاسین، هەتا ل نیڤا دووێ یا سەدێ پێنجێ مشەختی/ یازدێ زایینی وەك گشت میرنشینێن كوردستانێ بوویە ئارمانجا لەشكركێشی و فرەهخوارنا دەولەتا سەلجۆقی و ل سالا ٤٧٨ مشەختی/١٠٨٥ زایینی ژناڤچوویە.
د ناڤبەرا میرێن دەولەتا مەروانی، میر ئەحمەد كۆرێ بچووكێ مەردانی، مەزنترین و بەرچاڤترین میرێ مەروانی بوو ل جەم میرنشینێن كوردستانێ و زێدەتر ل نیڤا سەدێ (٤٠١-٤٥٣) مشەختی/١٠١١-١٠٦١ زایینی) حوكم كریە ل سەر ئاستێ ڕۆژهەلاتا ئیسلامێ كەسایەتییەكێ بەرنیاس و رێزدار بوو، جهێ باوەریا خەلیفێ عەباسێن سۆنی ل بەغدا و خەلیفێ فاتمی یێ شیعە ل مسرێ بوو، هەر ئێكی ژوان هەولدا بۆ لایێ خو راكێشیت، ل ڕۆژا دەست ب كاركرنا وی نوونەرێ باڵایێ هەردو لایەنا ل گەل شاندێ دەولەتا بیزەنتی ب كۆمەكا خەلات و دیاریان و ناسناڤان ل پایتەختی بەرهەڤ بوون، ب مەرەما پیرۆزباهیێ و دەربرینا رازەمەندیێ و خۆشحالیا دەولەتا وان، نوونەرێ خەلیفێ عەباسی نازناڤێ (عزالدولە و مجدها) پێبەخشی، میر ئەحمەدێ كۆرێ مەروانی كو ئەو ب خۆ و بنەمالا وی سوننە بوون، خۆ ب لایەنگریا خەلیفێ عەباسی یێ سوننی دادنا و ئەو ئەو ناسناڤ ئەوی هەلبژارت كو د دیرۆكێ دا ب (نصرالدولە) ناڤ و دەنگیا وی دەركەفتبوو.
دەولەتا مەروانی ل سنوور و چارچووڤەیێ میرنشیناتیێ دەربازبوو، و چ ژ دەولەتێن دی كێمتر نە بوو، چەندین دام و دەزگەهێن شارستانی و خزمەتگوزاری تایبەت یێن خۆ هەبوون، كاربەدەست و بەرپرسان گرنگی ب پێشڤەبرنا وەلاتی و خزمەتكرنا هەڤوەلاتیان دا، لەورا هەرێما جزیرێ ئانكو باكورێ كوردستانێ د سەردەمێ مەروانیان دا ژ هەمی لایان ڤە پێشڤەچوون ب خۆڤە دیت و ژیانا ئابووری پێشڤەچوو.
هەوا ئاڤەدانكرنێ دەستپێكر چالاكیێن رەوشەنبیری و زانستی و هونەری پێشڤەچوون، ژێدەران هەوال و دەنگ و باسێ ئەڤێ پێشكەفتنا گشتگیر بەرفرەه بەرچاڤ كرن و لایەنێن دی پەسنا وان كر.
ل دوماهیێ یا ژ هەژییە ئەم بێژین بەری دامەزراندنا دەولەتا دۆسكی بوەیهی دزالبوون ل سەر ئیراقێ و ب تایبەتی ل پایتەختێ خیلافەتا عەباسی بەغدایێ و د ناڤبەرا بنەمالێن دەستهەلات شەڕ و پێكدادان هەبوون ل سەر حوكمی، ڤێجا ئەڤێ چەندێ وەكر كو بادی كورێ دۆسكی بۆ خۆ ب دەلیڤە زانی بۆ دامەزراندنا دەولەتا خۆ و ب تایبەتی پشتی مرنا سەردەمێ (دەولەتا عەباسی گەلەك لاواز بوو و نەشیا بەرەڤانیێ ژ سنوورێن خۆ بكەت. دەولەتا دۆستكیا خالەكا گەشە د دیرۆكا مللەتێ كورد دا، ژبەر وێ شارستانیەتا ڤێ دەولەتێ ل دەڤەرێ پەیداكری و بارێ ئابووری و تەناهی ل دەولەتا خۆ دا پەیداكری، ئەو ژی بۆ شارەزایی و حكمەتا سەرۆكێن ڤێ دەولەتێ ڤەدگەریت، ژێدەر دبێژن گەلەك جاران سەرۆكێن ڤێ دەولەتێ هەكە مەترسی هاتبا سەر، دا دوژمنێن خۆ ئەوێن ڤیان هێرشێ بكەنە سەر، دا رازی كەن كو هێرشێن خۆ ب رێكا دانا كوژمەكێ پارەی رابگرن دا بۆ وان بەخشیت.
