چاخێ جهوار دبیتە بیردانک و برین
شەمال ئاکرەیی
ل درێژاهییا پڕۆژەیێ هەڤبەرکرنا هەلبەستێن کوردی ل گەل هەلبەستێن بیانی، بۆ ڤێ جارێ مە هەلبەستا « دێ ژنوی بێژم..»(١) یا هەلبەستڤان «عەدنان مزووری» و پارچەیەک ژ هەلبەستا «مال ئانکو وەلات – Home»(٢) یا هەلبەستڤانا سۆمالی – بەریتانی «وارسان شایر Warsan Shire»(٣) هەلبژارتینە.
ب دیتنا من، هەردو هەلبەست، نە ب تنێ ل سەر دلینیێ نە، بەلکو ل سەر خەریبی و نۆستالژیا جهی نە، ئانکو چاخێ نۆستالژیا ژ ئەردنیگاریێ بەر ب ئاوایەکێ ناڤخۆیی و دەروونیڤە دچیت.
ئەم دێ ڤان هەردو کارێن ئەدەبی ل سەر تێگەهێ جهی کو هەلگرێ بیردانک و ناسنامەیێ یە و ل گۆری تیۆرییا ئەردنیگاریی یا ئەدەبی (Literary Geographies)، هەڤبەر کەین.
د هەلبەستا نوی دا جهـ نە ب تنێ باکگراوەندێ ڕویدانایە، بەلکو پشکەکە ژ «خۆد» ێ مرۆڤی و هەر دویرکەفتنەک ژ جهواری (وەلات)ی، دویرکەفتنە ژ ناخ و خۆدێ مرۆڤی ب خۆ.
د هەلبەستا عەدنان مزووری دا، خەریبی یا جهواری ل گەل خەریبی یا دلبەرێ، گەنمێ واری، تایکێن مێوا تری و رێ و دەراڤێن گوندی و شڤان و بێریان تێکهەل دبیت. بەلێ ل نک هەلبەستڤان وارسان شایرێ، خەریبی یا جهواری، دبیتە ئێش و ئازار و گەڤ، بەلێ ل سەر هندێڕا ژی، مرۆڤ هەر خەریبیێ لێ دکەت.
جوداهییەکا گەوهەری دناڤبەرا ڤان هەردو هەلبەستڤانان دا یا هەی کو ب ڤی ڕەنگی یە:
مزووری، خەریبی و نۆستالژیا یا خۆ بۆ وارێ خۆ دکەتە بەهانەیەک داکو دانپێدانەکا سۆزداری بکەت. بەلێ شایر، گەفێن ل سەر ژیانا وێ ل وەلاتێ وێ، دکەتە بەهانە دا کو کۆچبەر ببیت.
هەلبەستڤان عەدنان مزووری، د هەلبەستا خۆ دا «دێ ژنوی بێژم..» ب ڕەنگەکێ ئێکسەر نۆستالژیا یا خۆ بۆ وارگەهی خۆ دیار ناکەت؛ چونکی ئەو نابێژیت «ئەز خەریبییا وەلاتێ خۆ دکەم»، بەلکو د بێژیت:
«ژ دویر ڤە
من سلاڤ دکرە تە،
چەند م دڤییا، تە گوهـ ل من بیتن..»
ئەڤ هەڤۆکە، کلیلا چوونا ژۆرا ناڤ جیهانا هەلبەستێ یە؛ چونکی دەستەواژەیا « ژ دویر ڤە» نە سالۆخەتەکێ جهی یە، بەلکو ئاوایەکێ ویژدانییە. هەلبەستڤان نابێژیت ئەز خەریبی یا جهی دکەم بەلکو دبیژیت:
«و ئەزێ دویر..
تو د دلێ من دا، ڤەشارتی بووی،
دەمێ پێنگاڤ ڕەڤین،
و ڕێکێ..
خۆ ل من نە کریە خودان،
د ناڤ گەنمی دا بووم،
و چاڤێ م ل ئیشییێ تری بوو».
ئەڤ شێوازێ جودا ژ ئاڤاکرنا نۆستالژیایێ بۆ جهواری، ب ڕێکا سیما و ساخلەتێن وەلاتی دیارکریە «گەنم، ئیشییێ تری».
ل جهەکێ دی ژی ب «ناڤێ تە، شڤان، نهینی» دەما دبێژیت:
« ژبەر ناڤێ تە،
ژ بەر شڤانێ ژ من و تە دویر،
نەختێ نهێنییا گرانە..».
دهەلبەستا وارسان شایر دا، خەریبی بۆ جهواری، ب ئەزموونەکا دژوارتر دهێتە ئاڤاکرن؛ چونکی وەلات دڤێت پەناگەهێ مرۆڤی بیت، لێ ل نک وێ دبیتە ژێدەرێ مەترسیێ. وارسانا هەلبەستڤان، هەلقاندنا خۆ یا ب ڕەهوریشالڤە ژ وارێ خۆ، دکەتە تەوەرێ ناڤەندی یێ هەلبەستا خۆ، د کۆپلەیەکا هەلبەستا خۆ دا دبێژیت:
“I want to go home,
No one leaves home unless home
is the mouth of a shark. «
«ئەز دخوازم بچمە وەلاتێ خۆ،
چو کەسەک وەلاتێ خۆ ناهێلیت
ب تنێ دەمێ وەلات دبیتە دەڤێ سەگماسییەکی»
ئەڤی وێنەیێ هەلبەستکی، گرنگییا خۆ یا هەی؛ چونکی جهوار ل نک هەلبەستڤان شایرێ نە جهەکێ ئەردنیگارییە، بەلکو گیانەوەرەکە دڕندەیە، ڕاڤنانا مرۆڤی دکەت هەتا ژ وارێ خۆ کۆچبەر ببیت. هەلبەست داکۆکیێ ل سەر هندێ دکەت کو كۆچبەری یا ب کوتەکی، نۆستالژیایا مرۆڤی بۆ وارێ وی ناکوژیت لێ ئالۆز و سەروبن دکەت. مرۆڤ هینگی وەلاتێ خۆ ل وی دەمی بجهـ دهێلیت ژ بەرکو نە ما ئیدی مرۆڤ تێدا یێ ئارامە، بەلێ نەشێت خۆ ژێ بقەتینیت؛ چونکی وارێ مرۆڤی ب ناسنامەیا مرۆڤی ڤە یێ هەڤبەندە.
لڤێرە، ئەم دگەهینە سێ خالان کو زێدەباری جوداهییان، هەر دو هەلبەستان دگەهینیتە ئێک:
– عەدنان مزووری، خەریبی یا جهەکی دکەت کو یێ ژێ دویرکەفتی بەلێ یێ هیڤییە بۆ بزڤڕیت، بەلێ ساواران شایر یا خەریبی یا جهەکی دکەت کو ب نەچاری یا ژێ هاتییە دویرکرن و ژ بەر دڕندەیی یا هۆڤێ گەفا لی دکەت، یا بێ هیڤی بووی.
– د هەلبەستا مزووری دا. بیاڤەکێ بەر وەخت یێ دابڕانێ دناڤبەرا وارگەهی و هەلبەستڤانی یا هەی، لی د هەلبەستا شایرێ دا، هەلقاندنەکا ڕیشالکی ژ وەلاتی دبینین.
– د هەلبەستا عەدنان مزووری دا، وەلات بیردانکە، بەلێ د هەلبەستا شایرێ دا وەلات برینەکا بی ساڕیژبوونە.
(١): د هەژمارە (٤٠٤٢) یا ڕۆژنامەیا ئەڤرۆ دا ل ١٩/ ٨/٢٠٢٦ێ بەلاڤبوویە.
(٢): ئەڤ هەلبەستە ل سالا ٢٠١١ێ
https://www.facinghistory.org/resource-library/home-warsan-shire
(٣):هەلبەستڤانەکا سۆمالی- بەریتانی یە، خەلاتێ باشترین هەلبەستڤانا گەنج ل بەریتانیا یێ سالا ٢٠١٣ – ٢٠١٤ێ وەرگرتییە.
