فتنەچی یێن ئایینی و سیاسی
وەرگێڕان و بەرهەڤکرن:
د. عارف حیتۆ
کانتۆ (٢٨)
کییە دێ شێت دەربڕینێ ژ ڤێ هەمی خوین و برینێن من نهۆ دیتین کەت، خو ئەگەر ب پەخشانکی و دوبارەکرنا ئاخفتنێ ژی بیت؟ ب ڕاستی، هەمی ئەزمان دێ د ڤێ چەندێدا د داکەفتی بن، چونکو مەژ و پەیڤێن مە تێرا تێگەهشتنا ڤێ هەمیێ ناکەن.
ئەگەر وی خەلکی هەمیێ کۆمکەن، ئەوێن ژبۆ ڕێژتنا خوینا خوە ل سەر عەردێ ئەپۆلیا هەشپێوەر گریاین و ژبەر هێڕشێن خەلکێ ترۆی و جەنگا درێژ هلوەریاین(١)، ئەو جەنگا گوستیرکێن زێڕی کرینە دەستکەفتێن مەزن- هەروەکو لیڤیۆسێ چ جاران شاش نەبیت نڤیسی(٢)- و ئەگەر ئەوێن هەست ب ئێشانا زەرگەهان کرین، هەکو بەرسینگێ ڕوبرتۆ گویسکاردۆی دگرتن(٣) بهێنە سەر و ئەوێن دی یێن هێشتا هەستیکێن وان ل سەر عەردێ چیپیرانۆ دهێنە خڕڤەکرن(٤)، کو هەر هەڤوەلاتییەکێ ئەپۆلیا ل وێرێ خیانەتکار و درەوین بوو. و ل تالیاکوزۆ، کو ئالاردۆیێ کال بێی چەک ب سەرکەفتبوو(٥): ئەگەر ئێکی ژ ڤانا ئەندامەکێ خوە یێ بڕی یان ئێکێ دی لەشێ خوەیێ مشتی برین نیشا بدەت، موویێن مرۆڤی ژبەر گژ دبن. لێ ئەڤە هەمی ل هەمبەری گەلیێ نەهێ یێ مشت ژ ترس و بەعجینێ، نە چ تشتەکە(٦).
من ئێکێ گەروو هورزمی دیت، دفنا وی ژ بن بروویانڤە یا بڕی، مینا بەرمیلەکێ کو ئەگەر پارچا خوە یا ناڤەڕاستێ ژ دەستدا بیت ژی، چ جاران هۆسا نا پرتکیت. ڕویڤیکێن وی دناڤ هەردو پییاندا شۆر ببوون، جەرگێ وی و تویرکێ پیساییا ل دۆر د خویا بوون، یێ کو هەر تشتێ مرۆڤی خواری دکەتە گوی. ئەز ب هەمی هەست و نەستێن خوەڤە د بەرێخودانا وی وەرببووم. ل من دنێڕی و ب هەردو دەستان سینگێ خوە شەق کر و گۆت: «سەحکێ کا دێ چەوا خوە پرتکینم؛ سەحکە من کا چەوا یێ بوویمە تشابەت، ئێکێ دی ب گریان ل بەرانبەری من دمەشیا، دێمێ وی ژ ئەرزنکێ هەتا ئەنیێ یێ شەقە. و هەمی ئەوێن دی یێن تو ل ڤێرە دبینی، وان ب ساخییا خوە تۆڤێ دوبەرەکیێ یێ چاندی، ژبەر هندێیە دێمێن وان هۆسا هاتینە شەقکرن. ژ پشتڤە، شەیتانەک، مە ب دلڕەقی دهاژۆت و هەمی ئەشکەنجەدایی یێن ڤێ کۆمێ ب بێ دلۆڤانی ددەتە بەر دەڤێ تیژێ شووری. هەکو دەورانەکا مشت دەرد و ژان تەڤاڤ دکەین، بەری بگەهینە بەرانبەری وی، تەڤ برینێن مە سارێژ دبن. لێ پا تو کیی؟ ئەوێ ل سەر ڤێ پرێ ڕاوەستیایی! هەروەکو تە دڤێت ئەشکەنجەدانا خوە گیرۆکەی کو پشتی دانپێدانێ دێ بۆ تە هێتە ڤەبڕین؟!».
سەیدایێ من گۆت: «ئەڤە ئەوە یێ هێشتا نە مرن گەهشتیێ و نە چ گونەهان ئەو ئینایە ڤێرە ژبۆ سزادانێ، لێ ژبۆ هندێ هاتییە کو ڕەوشا وە ببینیت و شارەزاییەکا پتر بۆ خوە پەیدا کەت. ئەزێ مری، وی خەلەک خەلەک دناڤ ڤێ دۆژەهێدا دگێڕینم، و ئەڤ هەمی ئاخفتنا من بۆ تە گۆتی ڕاستییە».
ژ سەد کەسان پتر ل وێ دۆلێ د ڕاوەستیای بوون، هەکو وان ئەڤ ئاخفتنە بهیستین، هەمیا پێکڤە بەرێ خوە ددانە من، ژ بەهتین و سەرسورمانێ، وان ژانێن خوە ژبیر کر بوون. ئەڤجا وی ئەشکەنجەدایی سەحکرە من و گۆت: «تو ئەوێ ل نێزیک دێ چاڤێن تە ب ڕۆژێ ڕۆهن بن، بێژە دۆلچینێ(٧) برا، ئەگەر وی نەڤێت زوو د دویف منڕا بهێتە ڤێرە؛ بلا ستێڕکێ ئازۆخەی ب موکومی دابین بکەت، داکو بەفر نۆوارییان(٨) ب سەر نەئێخیت، نێ ئەگەر هۆسا نەبیت ئەو چ جاران ب سەر ناکەڤن». پاشی پییەکێ خوە بلندکر و پیێ دی ل سەر عەردی موکوم دکر، و ژ من دوورکەفت.
و ئەشکەنجەداییەک، حەفکا وی یا بریندارە، دفنا وی هەتا بەر مژویلانکان یا بڕییە و تنێ یەک گوھ پێڤە ما بوو، دگەل یێن دی یێ ڕاوەستیایی بوو و ب سەرسۆرمایی ل من دنێڕی، وی بۆڕییا خوە یا هەناسەدانێ بەری یێن دی ڤەکر و هەمی پشکێن وێ ژ دەرڤە د سۆر بوون. وی گۆت: «تو ئەوێ چ گونەھ ژێ نەپشکفتین، ئەگەر زێدەڕۆییا شوبهاندنێ نەخاپاند بم، ل سەلاڵ من تو یێ ل سەر عەردێ لاتین دیتیی. بلا پیێترۆ دا مێدیچینا ل بیرا تە بیت(٩)، ئەگەر دێ ڕۆژەکێ ڤەگەڕێی دا گەلیێ جوان ببینی، ئەوێ ژ ڤیرچیللی دەستپێدکەت و دگەهتە مارکابۆ(١٠)، باشترین دو کەسێن باژێڕێ فانۆ بنیاسە: هێژایێ گویدۆ و ئەنگیولیللۆی(١١)، ئەگەر پێشبینی یێن مە یێن ل ڤێرە نە د شاش بن، دێ هەردووان د پاپۆرا واندا هاڤێژن و ب ئیخانەتا ستەمکارەکێ پیس، دێ هەردو ل نێزیک کاتولیکا خەندقن(١٢).
چ جاران نیپتۆنی(١٣)، چ تاوانێن هۆسا دناڤبەرا گزیرتەیێن سیپرۆس و میۆرقەدا نەدیتینە، نە ژ ڕێگرێن دەریایێ و نە ژ خەلکێ ئەرجۆ (گریکان). و ئەو خائینێ ب چاڤەکی و حوکمی ل باژێڕی دکەت(١٤)، گونەهبارەکێ ئەشکەنجەدایی یێ ل گەل من، خو ئەگەر چ جاران نەدیت بیت ژی، حەز دکەت بهێن و دانوستاندنێ دگەل بکەن، و هەکو دەریایێ دشەقینن دێ کار ل سەر وێ چەندێ کەت ئەو بکەڤنە بەر هوڕەبایێ فۆکارا بێی کو هەوجەی چ سویند و درووزەکرنەکێ ببن(١٥).
من گۆتێ: «ئەگەر تە بڤێت دەنگوباسێن تە بگەهینمە سەلاڵ، بۆ من بێژە و ڕاڤە بکە کا ئەو کەسێ خودانێ وێ نێڕینا کەسەردار کییە؟». وی دەستێ خوە دانا سەر شەویلاگا هەڤالەکێ خوە، دەڤێ وی ڤەکر و دکرە هەوار: «ئەڤە یێ لالە و نائاخڤیت(١٦)، ئەڤێ وولکری گومانێن سیزەری ڤەڕەڤاندن و هەردەم داکۆکی ل سەر وێ چەندێ دکر کو ئەوێ خوە بەرهەڤکری، ئەگەر چاڤەڕێ بمینیت ژ بلی زیانێ چ تشتێ دی ب دەست ناکەڤیت».
وەی پا کوریۆن ب ئەزمانێ خوە یێ د گەڵالیشکێ ڕا بڕی، چەند یێ پەریشان و هەلوەشیایی بوو، لێ د ئاخفتن و شیرەتا خوەدا گەلەک یێ ب جورئەت بوو(١٧). ئێکێ دی، هەردو دەستێن وی د بڕی بوون، ملێن خوە هەر د بایێ تاریدا بلند دکرن، هەتاکو دێمێ وی ب خوینێ پیسبووی، گازیکر: «بلا مۆسکا ل بیرا تە بیت، خودانێ گۆتنا: هەی مخابن «ئەوا قەومی یا قەومیی»، و ئەڤ گۆتنە بوو بوویە بنەکۆکا تێکچوونا مللەتێ تسکانا»(١٨). من بۆ ل سەر زێدەکر: «مرن بۆ تە و هۆزا تە!»(١٩). لەوا مینا مرۆڤەکێ شێت و خەمدار دچوو، ئێشانەک ل سەر ئێکا دی کۆم دکر.
لێ ئەز مامە ل وێرێ داکو سەحکەمە فتنەچی یێن دی، من دیمەنەک دیت، تنێ بەحسکرنا وی؛ بێی دیتنا ووردەکاری یێن وێ سەربۆڕێ، هەژی هندێیە من بترسینیت؛ لێ وژدانا من ئارام دهێلیت، ئەو هەڤالێ جوامێر، د بن قەلغانەکێ هەستکرنا ب تافیلکرنێ، پشتەڤانییا مرۆڤی دکەت.
من ب دروستی دیت، وەسا دیارە هێژ یێ دبینم، بەژنەکا بێ سەر، دگەل ڤی کەریێ مۆن و خەمگین ب ڕێڤە دچیت. ئەو سەرێ بڕی ژ پرچێڤە گرت و مینا گڵۆپەکێ د دەستێ ویدا بوو؛ وی هێڤ کرە مە و گۆت: «خوەلی ب سەرێ من!». وی خوە بۆ خوە کربوو گڵۆپ(٢٠)، ئەو دو بوون دناڤ ئێکیدا، یان ئێک بوو دناڤ دوواندا: ما چەوا چێدبیت؟ ئەو دزانیت یێ هۆسا حوکمی دکەت (خودێ).
دەمێ گەهشتییە بنێ پرێ، ملێ خوە ب هەمی سەرێ خوەڤە بلند کر داکو پەیڤێن وی بگەهنە مە، دگۆت: «تو ئەی ئەو کەسێ هەناسە ددەی و دچی داکو مرییان ببینی: نهۆ ژی سەحکە ڤێ ئەشکەنجەدانا ژاندار، تێندێ؛ ئەرێ ئەشکەنجەیەکا وەکو ڤێ توند و دژوار هەیە! و ئەگەر تە بڤێت دەنگوباسێن من ڤەگوهێزییە سەلاڵ، بزانە کو ئەز (برتران دی بۆرن)م(٢١)، ئەوێ شیرەتێن فتنە و خرابکاریێ ل شاهێ گەنج دکرن: من وە لێ کرن کو کوڕ و باب ل دژی هەڤ ڕاوەستێن: ئەخیتۆفیل ژی ئەڤ فێلبازییا پیس دگەل ئەبشالۆم و داودی نەکرییە(٢٢). و مادەم من ملەتەکێ ئێکگرتی هۆسا ژێکڤەکر، ئەڤجا ئەز ب مخابنیڤە یێ سەرێ خوە یێ ژ قورمی ڤەکری هەلدگرم! ب ڤێ چەندێ ژی، ئەڤ سزایێ گونجایی د مندا دهێتە دیتن».
دەهمەن:
(١) ئەپۆلیا هەمی دەڤەرا باشۆرێ ئیتالیایە. ل سالا (٣٤٣- ٢٩٠ ب. ز)ێ، هێزێن ترۆی هاتبوونە ئەپۆلیا کو داگیر بکەن و خوینەکا زۆر ژ خەلکێ ڕێژتبوو. جەنگا درێژ؛ شەڕێن ڕۆما و قرتاجنە (٢٢٤- ١٤٦ ب. ز)، کو گەلەک گوستیرکێن زێڕی ژ جەنگاوەرێن ڕۆمانییان هاتبوونە ستاندن. دبێژنێ ئەپۆلیا هەشپێوەر؛ چونکو گەلەک کارەسات ب سەری هاتبوون.
(٢) لیڤیۆس (٦٧ ب. ز- ١٧ ز): مێژوونڤیسەکێ ڕۆمانییە بەحسی جەنگا ڕۆما- قورتاجنە کرییە.
(٣) ڕوبرتۆ گویسکاردۆ (١٠١٥- ١٠٨٥ ز): دۆکێ ئەپۆلیا و کالابریا بوو. مەرەم پێ ئەو دوژمنێن ل باشۆرێ ئیتالیا بەرسینگێ گویسکاردۆی گرتین چ عەرەب بن یان خەلکەکێ دی بیت.
(٤) چیپیرانۆ: دکەفتە ل سەر توخیبێ دناڤبەرا ئەملاکێن پاپای و ناپۆلیدا. ئەو ب خوە چ شەڕ ل وێرێ نەهاتبوونە کرن کو هەستیکێن کوشتییان لێ بن، لێ ئەو دەربەندێ گەهشتنا ناپۆلییە کو ل سالا ١٢٦٦ێ، شارڵ دانجۆی هێڕش کربوو سەر ناپۆلی و هژمارەکا زۆر ژ ئیتالی و فرەنسی و ئەلمانان د شەڕێ بنڤینتۆدا هاتبوونە کوشتن و هەستیکێن وان مابوونە د مەیدانا شەڕیدا.
(٥) ئالاردۆ دی ڤالێری (١٢٠٠- ١٢٧٧ ز): د شەڕێ کەلها تالیاکوزۆدا ل باشۆرێ ئیتالیا، کو ل سالا ١٢٦٨ێ، دناڤبەرا شارڵ دانجۆ و کونڕادینۆیدا بوو، وی ب شیرەت و بۆچوونێن خوەیێن بێی بکارئینانا چەکی پالپشتییا شارڵ دانجۆی کر و ب سەرکەفت.
(٦) مەرەم پێ گەلی یان خەندەکا نەهێیە ژ خەلەکا هەشتێ یا دۆژەهێ.
(٧) دۆلچین، دۆلچینۆ (Dolcino): بریکارێ گرار دۆسکالی یێ دامەزرێنەرێ ئایینێ یاوەران (Apostoli) بوو، کو ل ساڵا (١٣٠٠)ێ، ژ ئەگەرێ هەڵگڕانا وی ژ ئایینی هاتە سۆتاندن. ل گورەی بیروباوەرێن ڤی ئایینی؛ هەمی مال و سامان و ژن و هەر تشتەکێ دی… دناڤبەرا باوەرداراندا دهاتنە هەڤپشککرن، هەموو تشت بۆ هەموویان وەکو ئێک بوو. پشتی دامەزرێنەر هاتییە سۆتاندن، دۆلچینۆ دبیتە سەرۆکێ ڤی گرۆپێ ئایینی، ل دەمێ چوونا دانتی بۆ دۆژەهێ، ئەو هێشتا د ژیانێدا ما بوو. ل ساڵا (١٣٠٦)، ژبۆ خوە خلوەکرنێ و هزرکرنا د ئایینێ خوەدا، چوو بوو د شکەفتەکێڤە، لێ بەفرەکا مەزن باری و چ ئاهێن خوارنێ نەگەهشتنێ، لەوا پەنا برە بەر دوژمنی کو نەگەلەک ژ وێ شکەفتێ یێ دوور بوو، ئەڤجا د دەستێن دژمنیدا دمریت.
(٨) نۆواری (Noare): خەلکێ نۆوارا بوون، جهێ ژ دایکبوون و ژیانا دۆلچینۆی. پاپا کلیمنتۆیێ پێنجێ فەرمان دا کو ب ناڤێ هەوا خاچپەروەریێ شەڕی دگەل دۆلچینۆی و گرۆپێ وی بکەن، باوەردارێن ڤی ئایینێ نوی پەنا برە دەڤەرێن ئاسێ یێن دناڤبەرا نۆوارا و ڤیرچیللی، ساڵەکێ ل وێرێ مان و پاشی ژ بەر برسێ خوە ڕادەستی لەشکەرێ پاپای کرن. ل سالا (١٣٠٧)ێ، بڕیار هاتە دان کو ب ساخی چاڤێن دۆلچینۆی و گەلەک هەڤالبەندێن وی ب ساخی بسۆژن.
(٩) پیێترۆ دا مێدیچینا: حاکمێ باژێڕێ مێدیچینا بوو ل ڕۆژهەلاتا پولۆنیا، ل سالا ١٢٨٧ێ، ئیمپراتۆر فریدریکێ دووێ ئەو ژبەر فێل و فتنەچییا وی ژ ڕۆمانیا دەرێخست، لێ د سەر هندێ ڕا هەر ل سەر چێکرنا فتنە و دوبەرەکییا دناڤبەرا پسمیرێن ڕۆمانیادا یێ بەردەوام بوو، ب نەمازەیی ژی دناڤبەرا بنەمالێن مالاتستا و پۆلنتا دا.
(١٠) گەلیێ جوان: وەڵاتێ لمباردیا. ڤیرچیللی ل دەشتا ڕۆژئاڤا یا لمباردیایە و کەلها ماکاربۆ دکەفتە نێزیکی ڕێژگەها ڕووبارێ پۆ ل ڕۆژهەلاتێ- ل سەر توخیبێ ڕۆمانیا.
(١١) فانۆ: باژێڕکەکە ل سەر پەڕاڤێ دەریا یا ئەدریاتیک. گویدۆ دل کاسیرۆ و ئەنگیولیللۆ دا کالیانۆ: دو هێژا و خانەدانێن باژێڕکێ فانۆنە.
(١٢) کاتولیکا: باژێڕەکە ل سەر دەریا ئەدریاتیک. ئەوێ ئیخانەتێ دکەت مالاتستینۆیە کو گویدۆی و ئەنگیولیللۆی گازی دکەتە کاتولیکا ژبۆ دانوستاندنێ، پاشی خیانەتێ لێ دکەت و دخەندقینیت؛ ڕێکا خەندقاندنێ ئەوە کو هەردووان قەید دکەت و دکەتە د گوینیکەکیدا کو کەڤرەکێ مەزن تێدایە، ئەڤجا دهاڤێژتە دناڤ ئاڤا دەریایێدا.
(١٣) نیپتۆن: خوداڤەندێ دەریایێ د میتولۆژیا ڕۆمانیدا.
(١٤) ئەوێ خائین: مالاتیستینۆ دی مالاتستایە: ب چاڤەکی ژ دایک ببوو و حوکمەکێ ستەمکارانە ل باژێڕێ ڕیمینی دکر (١٣١٢- ١٣١٧ ز).
(١٥) فۆکارا ب هوڕەبایێن توند یا ناڤدارە، ئانکو دێ ل وێرێ خەندقن.
(١٦) ئانکو ئەزمانێ وییێ بڕییە، ئەو کوریۆنە یێ کو یولیۆس سیزەر شیرەتکری کو شەڕی ل دژی کۆمارا ڕۆما بکەت. هەرچەندە شیرەتا وی دبیتە سەدەمێ سەرکەفتنا سیزەری ل سالا چلونەهێ بەری زایینێ، لێ دبیتە ئەگەرێ شەڕێ نافخوەیی ژی.
(١٧) ئانکو کوریۆن د شیرەتکرنا سیزەریدا یێ ب جورئەت بوو.
(١٨) مۆسکا دی لامبرتی: قەهرەمانەکێ فلورەنسی بوو. دەمێ هەردو بنەمالێن ئامیدی و بوندلمونتی بڕیارا خزمانیێ دای، بوندلمۆنتی ژ خواستنا کچا بنەمالا ئامیدی لێڤە بوو و ئێکا دی ژ بنەمالا دوناتی خواست. ئەڤجا دوبەرەکی دناڤبەرا هەردو بنەمالاندا چێبوو. لێ مۆسکای بابەت ب گۆتنا «ئەوا قەومی یا قەومیی و ناهێتە گوهۆڕین» ئێکلا کر و بوندلمونتی ل بەرانبەری پەیکەرێ مارس ل فلورەنسا کوشت. ئەڤجا فلورەنسی ل سەر هەردو پارتێن گویلفی و گیبلینییان هاتنە دابەشکرن.
(١٩) ئاماژەیە بۆ نەفیکرنا هەمی بنەمال و عەشیرەتا مۆسکای، کو ل سالا ١٢٥٨ێ، دگەل گیبلینییان هاتنە نەفیکرن ژ فلورەنسا.
(٢٠) ئەو سەری مینا گڵۆپەکێ ڕێکا تاری بۆ خوە ڕۆهن دکر و سەر ب خوە ژی د دەستێ ئەوێ ئەشکەنجەداییدا بوو.
(٢١) برتران دی بۆرن (١١٤٠- ١٢١٥ ز): شاعر و قەشەیەک بوو ژ باشۆرێ فرەنسا، شعرێن جەنگێ دنڤیسین، دبێژن کو وی دوبەرەکی دناڤبەرا هنڕیێ دووێ (شاهێ ئینگلستانێ) و کوڕێ وی (هنڕیێ گەنج)دا ئازراند بوو.
(٢٢) ئەخیتۆفیل: کەسەکێ جوهی بوو، هەولددان کو ئەبشالۆمێ کوڕێ داود پێغەمبەری (شاهێ ئیسرائیلێ) پاڵدەت داکو شۆڕەشەکێ ل دژی بابێ خوە بکەت و ژ سەر حوکمی لادەت، لێ ئەو ب سەرناکەڤییت و دهێتە کوشتن، هەروەکو د ئینجیلێدا هاتی.
