زیندانی و بالندەیێ د قەفەسێ دا هەڤبەرکرنەک د ناڤبەرا دو هەلبەستان دا
شەمال ئاکرەیی
د ڤێ هەڤبەرکرنێ دا، دو هەلبەستڤان ژ دو ژینگەهـ و سەردەمێن جودا، دویر ژ پێناسەیێن پێشوەخت ئامادەکری، ب شێوەیەکێ سەرنجڕاکێش هەڤدگرن. ئەگەر ئەم هەلبەستا «نە بێژە مامۆستایێ من» (١) یا هەلبەستڤان و چیڕۆکنڤیسێ هێژا ئیسماعیل هاجانی ل گەل هەلبەستا «قوتابی The School Boy» (٢) یا هەلبەستڤانێ ئینگلیز ویلیام بلێیک William Blake (٣) هەڤبەر بکەین، دێ گەلەک سیمایێن هەڤپشک تێدا بینین.
ئەڤ هەڤبەرکرنە، نە ب تنێ ل سەر بنیاتێ وەکهەڤبوونا دیالۆگا د ناڤبەرا مامۆستا و قوتابی دا یە، بەلکو یا هەڤبەندە ب هەلوەستێن هەردو هەلبەستڤانا ل هەمبەر زانینێ، فێڕبوونێ، دەستهەلاتێ، ئازادیێ و مافێ مرۆڤی بۆ دیتنەڤا ڕاستییان ڤە.
هاجانی د هەلبەستا خۆ دا، زانینێ ڕەت ناکەت؛ بەلکو کورتکرنا ڕاستیێ د پێناسەیێن د پرۆگرامێن قوتابخانێ دا ڕەت دکەت. ل جهەکێ دی، بلێیک هەلبەستا خۆ دا، فێربوونێ ڕەت ناکەت؛ بەلکو نەڕازیبوونەکە سەبارەت فێربوونێ دەما دبیتە کۆت و بەند و ئاشۆپا قوتابی دکوژیت و مرۆڤی ژ سروستی و ژیانێ ڤەدەر دکەت.
ل ڤێرە، ئەم دێ شێین هەڤبەرکرنەکا ئەدەبی یا بابەتییانە ژ ئالیێن شرۆڤەکرنا وێنەیێن هەلبەستکی، هەڤدژی و دژبەرییان، د ناڤبەرا هەردو هەلبەستان دا بکەین داکو بزانین کا چاوا پرسیارا ئەپستمی و مەعریفی ل نک هاجانی دبیتە وەرگەڕیانا شعری، و چاوا ئەزموونا قوتابی ل نک بلێیکی دبیتە نەڕازیبوون ل هەمبەر دەستهەلاتا پەروەردەیی و جڤاکی.
١- ژ دەستهەلاتا مامۆستای بەر ب ئازادییا زانینێ
هەلبەستا هاجانی ب گازییەکا ئێکسەر دەستپێدکەت:
« مامۆستایێ من..
نەبێژە من، ئاڤ بێ رەنگە
بەفر ژ ئاڤێ یە و سپی رەنگە»
هەلبەست ل بەراهیێ هەلوەستەکێ تایبەت ل هەمبەر زانینێ ئاشکەرا دکەت، هەلبەستڤان ڕاستییا زانستی ڕەت ناکەت کو «ئاڤا زەلال یا بێ ڕەنگە»، بەلکو ڕەت دکەت ببیتە ڕاستییەکا زانستی یا گرتی کو چو بیاڤان بۆ ئاشۆپێ ناهێلیت داکو هندەک ئاوایێن (حالەتێن) دی یێن ئاڤێ ببینیتەڤە. بەفر ژی کو ئاوایەکێ دی یێ ئاڤێ یە، سپی دیار دکەت ژ بەر پرتبوونا ڕۆناهیێ ل سەر پێکهاتەیێ وێ یێ کو وەکی شویشەی لێهاتی. هەلبەستڤان بزاڤا شرۆڤەکرنا زانستی بۆ ڤێ دیاردەیێ ناکەت، بەلکو دکەتە کەرستەیەکێ شعری د ناڤبەرا ڕەسەناتیێ و وەرگوهێزیێ دا، دناڤبەرا ئەوا زانست دبێژیت و یا چاڤ دبینیت دا.
ئەڤ هەلوەستە یێ نیزیکە ژ نەڕازیبوونا هەلبەستڤان بلێیکی ل سەر فێربوونێ کو زانینێ دسەپینیت بێی کو خەیال و ئاشۆپێ هشیار بکەت، بلێک دبێژیت:
“How can the bird that is born for joy
Sit in a cage and sing?”
یانکو
«چاوا بالندەیەک کو بۆ تامکرنا خۆشییێ یێ پەیدابووی
دناڤ قەفەسەکێ دا بمینیت و بستریت.»
لڤێڕە، قەفەس دبیتە هێمایێ زانینا سەپاندی، بالندە ژی هێمایێ ئاشۆپێ یە کو ل ژێر ستەمێ نەشێت داهێنانێ بکەت. (بلا ژ بیر نەکەین، ناڤونیشانێ هەلبەستا ویلیام بلێیکی «قوتابی» یە)
گرنگترین خالا هەردو هەلبەستڤانان دگەهینیتە ئێک ئەوە کو هەردو زانینی ڕەت ناکەن، بەلکو د نەڕازینە ل سەر وی شێوازێ زانینێ دکەتە دەستهەلات.
جوداهی ژی د ناڤبەرا هەردو هەلبەستان دا یا دیارە: هاجانی ب بەهانە و هەڤدژیێ گەنگەشەیا مامۆستای دکەت، بەلێ بلێیک ب وێنە و خواستەیێ (metaphore) گەنگەشەیا مامۆستای دکەت.
٢- سروشت وەکی ژێدەرەک بۆ ڕاستیێ
هاجانی، پەنایێ د بەتە بەر ئاڤێ، بەفرێ، ئەسمانی و بای دا کو دیالۆگا خۆ ل گەل مامۆستا ئاڤا بکەت:
« نەبێژە من ئاسمان رەش و شینە
ئاسمان بایە و با بێ ڕەنگە»
هەلبەستڤان، ژ دیمەنێن سروشتی یێن خۆیا دەستپێدکەت، پاشی ب هەڤبەندیێن هەڤدژ ڕێزبەند دکەت. ب ڤی شێوەی هەلبەستڤان زانینا هەستیاری و زانینا زانستی ل بەرامبەر هەڤ دادنێت.
بەلێ هەلبەستڤان بلێیک، هەلبەستا خۆ ب دیمەنەکێ سروشتی یێ تژی ژیان دەستپێدەکت: سپێدەهییەکا هاڤینی (٤)، بالندە دسترن، نێچیرڤانەک، کەو و پشکدارییا زارۆکی د سترانگۆتنێ دا دکەت:
“I love to rise in a summer morn,
When the birds sing on every tree;
The distant huntsman winds his horn,
And the skylark sings with me”
یانکو
« حەز دکەم ل سپێدەیەکا هاڤینێ ژ خەوهشیار ببم،
دەمێ بالندە ل سەر هەمی داران دسترن،
شڤان ژی پوف دکەتە بلوورا خۆ،
کەو ل گەل من دقەبیت.»
سروشت ل نک بلێیکی، نە ب تنێ باکگراوەندەکێ جهی یە، بەلکو بۆشاییەکە بۆ ئازادیێ و فێربوونا خۆزایی، ل هەمبەر وێ ژی قوتابخانە وەکی جهەکێ ب کۆت و بەند و پێگیریێ ڤە گرێدایی..
دەمێ ب دیدەکا ڕەخنەیا بابەتی، بەرێ خۆ ددەینە هەردو هەلبەستان، دبینین کو سروشت ل نک هاجانی، ئامرازەکە بۆ هەلبژارتنا ڕاستییا پێناسەیان، بەلێ ل نک بلێیکی نموونەیەکە بۆ ئازادیێ کو پێدڤییە مرۆڤ یێ ژێ بێپار نەبیت.
ب ڤێ چەندێ ئەم دشێین بێژین کو ئەڤ هەلبەستڤانێ کورد، سروشتی دکەتە دیدەڤان بۆ فرە – ڕاستییان، بەلێ هەلبەستڤان بلێیک یێ ئینگلیز سروشتی دکەتە دیدەڤان بۆ پێدڤیبوونا مرۆڤی بۆ ئازادیێ.
٣- وێنەیێ زیندانێ و بالندەیێ د قەفەسێ دا
ئێک ژ ب هێزترین وێنەیان د ڤێ هەلبەستا هاجانی دا، ئەڤ وێنەیە:
« نەبێژە من زیندان کونجا تاریە
زیندانی ڕۆژە، دنیا هەموو ژێرە تەنگە.»
ل ڤێرە، وێنە ژ سنوورێ وەکاندنا ئێکسەر دەربازی خواستە و میتافۆرێ دبیت؛ هەلبەستڤان نابێژیت کو زیندانی وەکی ڕۆژێ یە، بەلکو دبێژیت زیندانی ب خۆ ڕۆژە. ئەڤ وەرگوهێزا ڕەوانبێژی د هەلبەستێ دا گەلەک یا گرنگە، چونکی ئەڤ وێنەیە، کەسێ زیندانی نە ب تنێ ژ ئاوایێ لاوازی و ڤەدەریێ بەر ب ڕۆناهییا پانی و بەرینییا گەردوونی ڤە دبەت، بەلکو دکەتە ڕۆژا گەشا ئەسمانی.
زیندان، ئەو چار دیوارن یێ کو د مەنتالیتییا مە دا هاتییە سالوخەتدان کو جهێ تاریێ و تنێبوونێ یە، تێرا وێ ڕامانا مرۆڤایەتیێ ناکەت ئەوا زیندانی هەلدگریت.
کۆپلەیێ بەرێ یێ هەلبەستا ویلیام بلێیکی:
(چاوا بالندەیەک کو بۆ تامکرنا خۆشییێ پەیدابوویە،
دناڤ قەفەسەکێ دا بمینیت و بستریت)
گەلەک یێ هەڤتەریبە بۆ وێنەیێ شعرا ئیسماعیل هاجانی، چونکی «قەفەس» د کۆپلەیێ بلێیکی دا ل هەمبەر «زیندان»ێ یە د کۆپلەیێ هاجانی دا.
ل سەر هندێڕا ژی، وێنە بۆ دو ئاراستەیێن جودا دچن. بلێیک د پرسیت: چاوا بالندەیەک د قەفەسێ دا دشێت بستریت، بەلێ هاجانی داکۆکیێ ل سەر هندێ دکەت کو زیندانی، خودانێ ڕۆناهییەکێ یە ژ سنوورێن زیندانێ دەرباز دبیت. ب چەند پەیڤێن دی، بلێیک تراجیدی یا ئازادیێ بەرچاڤ دکەت دەمێ دهێتە بنپێکرن، بەلێ هاجانی شییانا روحێ بۆ پاراستنا ئازادییا ناخێ مرۆڤی، زێدەباری ئێخسیریێ، دسەلمینیت.
ل ڤێرە، ئێک ژ خالێن ڤان هەردو تێکستان نێزیکی هەڤ دکەت بۆ مە ڕۆهن دبیت: ڕەنگە جەستە بهێتە زیندانیکرن، بەلێ خەیال و ئاشۆپ و ڕویمەتی و ڕوح چو دیوار نەشێن وان ڕابگرن و زیندان بکەن.
٤- ئەڤینی و دەم
هەلبەستا هاجانی ب ڤەبوونا ل سەر ئەڤینێ ب دویماهی دهێت دەمێ دبێژیت:
« نە بێژە من پایزە و نە چاخێ عشقێ یە
عشق .. عشقە، هەر گاڤا زەنگێ لێدا
قەت نە بێژە دەرەنگە!»
ل ڤێرە، هەلبەستڤان ڕەت دکەت کو دەم ببیتە دەستهەلاتەک و کونتڕۆلا هەلبەستڤانی بکەت. ئەڤینی، ناکەڤیتە د بن ڕکێفا وەرزان، تەمەنێ مرۆڤی و نەریت و دەستنیشانکرنێن جڤاکی دا. ب ڕەنگەکی، هەتا وەرزێ پاییزێ ژی کو وەرزێ پیری و وەریانێ یە، ل نک دبیتە وەرزێ ئەڤینێ و دەستپێکرنێ.
ژ ئالییەکێ دی، بلێیک ل دویماهییا هەلبەستا خۆ، سەرەدەرییەکا جودا ل گەل وەرزێن سالێ دکەت و دبینیت کو بەهار وەرزێ زارۆکینی و ڤەبوونێ یە، هاڤین وەرزێ گەهینێ یە و پاییز وەرزێ چنینا کارێن مرۆڤییە و زڤستان وەرزێ دژواریێ و بێپاربوونێ یە ژ خۆشیێ.
“And if the tender plants are stripped Of their joy in the springing day, By sorrow and cares dismay,— How shall the summer arise in joy, Or the summer fruits appear? Or how shall we gather what griefs destroy, Or bless the mellowing year, When the blasts of winter appear?”
یانکو
« ئەگەر ڕوەکێن تەڕ،
ل ڕۆژەکا بوهاری ژ گەشبوونێ
ژ بەر خەم و کۆڤانان هاتنە بێبەهرکرن،
چاوا هاڤین دێ خۆشیێ ل گەل خۆ ئینیت؟
چاوا دێ بەرهەم گەهیت؟
چاوا ئەوا کۆڤانان تێکدای دێ بدەستڤەئینین،
یان چاوا پێرۆزباهیێ ل سالێ بکەین پشتی گەهین تەمام بووی،
دەمێ بایێ زڤستانێ دهێت؟؟
بۆ مە هەڤدژییەکا بەرچاڤ دیار دبیت؛ چونکی هاجانی بەرخۆدانێ ل هەمبەر پیریێ و وەرزێ پاییزێ دکەت و وەکی دەمەکی گونجایی بۆ ئەڤینیێ دبینیت. بەلێ بلێیک، دانپێدانێ ب کاریگەرییا هەر وەرزەکی دکەت ل سەر مرۆڤی.
٥ – ڤەڕێژەکا ڕەخنەیی
ئەم دکارین بەرێ خۆ بدەینە هەردو هەلبەستان، وەکی دو ئەزموونێن شعری کو ل دۆر ئێک بیرۆکەیا ناڤەندی دزڤڕن وهەڤ دگرن کو: چێنابیت زانین ببیتە دەستهەلاتەک و ئازادییا مرۆڤی بۆ دیتن و خەیالکرنێ و هزرکرنێ بنپێبکەت. ب دیتنا من، هێزا ڤێ هەڤبەرکرنێ، یا د وێ چەندێ دا کو هەردو هەلبەستڤان شێوەیەکێ ساکار یێ وێنەیان بکارئینایە داکو بگەهنە دۆزەکا فەلسەفی یا مەزن: «بەفرا سپی» ل نک هاجانی و «بالندەیێ د قەفەسێ دا» ل نک بلێیکی کو دو وێنەنە ژ سروشتی هاتینە وەرگرتن داکو ئەم دوبارە هزرێ د ڕاستیێ و ئازادیی دا بکەینەڤە.
پەراوێز:
(١): ئەڤ هەلبەستە د بەپەڕین (٢٤ – ٢٥) ژ دیوانا (ئاسیکا جۆدی) دا کو ل سالا ٢٠٢٣ێ ل تەهرانی هاتییە چاپکرن، بەلاڤ بوویە.
(٢): ئەڤ هەلبەستە د بنەرەت دا، ژ شەش کۆپلەیێن پێنج ڕێزی پێک دهێت.
(٣): هەلبەستڤان، نیگارکێش و پەیکەرسازەکێ ئینگلیزە و ئێکە ژ ناڤدارترین سەرکێشێن ڕۆناسیەتا ئینگلیزی.
(٤): هاڤینا ئینگلتەرا، هەمان کەشوهەوایێ بەهارا مە یێ هەی لەوا دەما هەلبەستڤانێن ئینگلیز بەحسی هاڤینێ دکەن مەبەستا وان نە هاڤینا گەرمە وەکی هاڤینا مە.
ژێدەرێن مفا ژێ هاتینە وەرگرتن:
١- Blake, William. Songs of Innocence and of Experience. London: William Blake, 1789, 1794.
٢- Blake, William. “The Schoolboy.” Songs of Innocence and of Experience.
٣- The Metropolitan Museum of Art. Songs of Experience: The School Boy.
