ژینگەهـ و پاراستنا ژینگەهێ
عەبدولحەكیم حاجی جادر
پاراستنا ژینگەهێ بوویە دیاردەکا زۆڕا بەرچاڤ ل هەمی جیهانێ ب گشتی و ل وەلاتێ ئیراقێ و ل کوردستانێ ب تایبەتی، زانا و ژینگەهدۆستان بەردەوام هەولا ئەوێ چەندێ دایە، کو ئەو زیانێن ژ ئەنجامێ چاڵاکیێن مرۆڤان بەر ب ژینگەهێ کەفتین، چاك بکەنەڤە وەکی ژناڤبرنا دارستانان و ناڤچەیێن کەسکاتیێ و پیسکرنا هەوای ژ ئەنجامێ زێدەبوونا دویکێل و گازا ژەهراوی کو ب ئەگەرێ کارگەهێن مەزن و ئامیرە و مەکینێن کارگەهان و ئوتومبێلێن زۆڕ و پاپۆرێن نەفت هەلگرێن مەزن ل ناڤ دەریا و زەریان دا کو تا نهۆ دبەردەوامن. سەرەرای ئەڤانە پیسکرن و هشککرنا ژێدەرێن ئاڤ و ڕویباران و پیسکرنا ئاخێ ب ئەگەرێ ئەو هەمی ماددەیێن ژەهراوی بۆ ژناڤبرنا مێش و مۆران و مێریان بکاردئینن، هەمی ئەڤانە وەکریە هزاران دۆنەمێن دارستانان ژناڤبچن و ل گەلدا سەدان و هزاران جۆرێن باڵندە و گیانەوەران ژناڤچوون، و هزاران جۆرێن گول و شتلان و گیا و داروبار ژناڤچوون، ئەگەر پیسکرنا ژینگەه و هەوا و ئاڤ ب ئەڤی شێوەی بەردەوام بیت نە بەس گیانەوەر و بالندە و داروبار و دارستان، بەلکو ئاڤ ژی دێ ژناڤچیت، هەروەسا ژیانا مرۆڤان ژی دێ کەڤتە بەر مەترسیێ.
چاڵاکیێن مرۆڤان بۆ تێکدانا سروشتی کاریگەرییەکا گەلەك خراب کریە سەر ژینگەهێ و گەلەك لایەنێن سروشتی گوهۆرینە، چینا (ئوزۆن) کو هەڤسەنگییا هەوای رادگریت و ڕێکێ ل هاتنا تیشکێن سەروبنەفشی بۆ سەر ئەردی دگریت، نوکە چینا (ئوزۆن) مەترسی بۆ دروستبوویە و چەندین چاڵێن مەترسیدار تێدا دروست بووینە کو ب چاڵێن رەش دهێنە نیاسین، کونبوونا ئەوێ چینێ ژ بلی هەمی جۆرێن نەخۆشیان زێدەدکەت، ب شێوەکێ گشتی دبیتە ئەگەرێ بلندبوونا پلەیا گەرمییا ئەردی و کێمبوونا رووبەرێ ئاڤێ ب بیابانبوونا رووبەرەکێ بەرفرەهێ ئەردی، ب جۆرەکی ل گەل هەر بلندبوونەکا پلەیا گەرمێ چیایێن بەستی (جەمەد) زێدەتر دحەلیێن.
حەلبوونا ئەوان چیایێن بەستی (جەمەد) ئەگەرێ ئەوێ چەندێ هەیە ئاستێ ئاڤێ ل بەحرا و زەریا بلندبیت. زانا و مرۆڤێن شارەزا یێن کەشناسیێ وەسا دیاردکەن کو ل گەل حەلبوونا ڤان چیایان چەندین ڤایرۆس و میکرۆبێن خراب یێن بەستی گرێ دەربکەڤن، مەترسیا مەزن ژی ئەوە کو مرۆڤێن نوکە شارەزایی بەرامبەر ئەڤان میکرۆبان نینە، چونکو نانیاسن، و چاوانییا بەرگریکرنێ ژ ئەڤان ڤایرۆسان ل بەردەست نینە.
بۆ رووی ب رووی بوون ژ تێکچوونا ژینگەهێ و پاراستنا سروشتی گەلەك پێنگاڤێن گرنگ و پێدڤی هەنە، کو هندەکان پەیوەندی ب جڤاكا نیڤدەولەتی و وەلاتێن پیشەسازیان ڤە هەیە، کو دڤێت چاڵاکیێن مەترسیدارێن ئەتۆمی و چەکداری یێن وان کو ژینگەها مرۆڤی رووی ب رووی مەترسیێ دکەت بهێنە راوەستاندن، هندەکێن دیتر پەیوەندی ب رێکخراوێن نیڤدەولەتی و نەتەوێن ئێکگرتی ڤە و پەیوەندیێن دبلۆماسیێن وەلاتێن زلهێزڤە هەیە هەتا کو فشار و سزایێن توند بئێخیتە سەر هەتا هەرەشێن خۆ بۆ سەر ژینگەهێ رابگرن، هندەکێن دیتر ژی پەیوەندی ب کۆمەڵگەهـ و ناڤەندێن چالاکیێن هەر کۆمەڵگەهەکێ ڤە هەیە، ل ڤێرە مەبەستا مە ئەوە رۆلێ هەر تاکە کەسەکی یە ژ رووی ب رووبوونا پیسکرنا ژینگەهێ و ژناڤبرنا سروشتی و پاراستنا وێ، هەر کەسەك ژ مە ڕۆژانە دشێت ڕۆلەکێ بەرچاڤ و کاریگەر هەبیت ل پاراستن و پیسکرنا ژینگەهێ دا.
ئەو ئاڤا ل بەردەستێ مە ژێدەڕێ ژیانا هەمی زیندەوەر و ڕووەکی یە، ژیان بێ ئاڤ چ جاران ب ڕێڤەناچیت و بەردەوام نابیت، ژبەرهندێ پێدڤییە بهایێ وێ بزانین و کێم مەزێخین، بزانە تە و خێزانا تە ڕۆژانە پێدڤی ب مەزاختنا چەند ئاڤێ هەیە.
کەسکاتی چ دارستان چ داروبار، چ باغچە و گوڵ هەڤاڵێن ڕاستەقینە یێن مرۆڤانە، چونکە کەسکاتی ب شێوەکێ گشتی دوەمین ئوکسیدێ کاربۆن بکاردئینیت و ئۆکسجینێ بەرددەت کو بۆ هەناسا مڕۆڤی گەلەك پێدڤی یە. هەکە مڕۆڤ سەحکرنێ ل ڤان ساڵێن دوماهیکێ دا بکەت، ڕێژا شێرپەنجێ ل پارێزگەها مە (دهۆک) زێدەبوویە، کو جهێ مەترسیێ یە چونکی ل ساڵێن پێنجییان و شێستان و حەفتێیان ئەڤ ئێشە گەلەکا کێم بوو و گەلەك ئێشێن دی ئەڤە ژی ژ ئەگەرێ پیسبوونا ژینگەهێ یە لەورا پێدڤی یە پتر هشیاریا هەڤوەلاتی هەبیت بۆ بەرسینگرتنا ڤێ دیاردێ.
