ئێكهتیا كوردان
ئێك ژ گرێبهستێن ههستیار ل ههمبهر دوزا بزاڤا سیاسی یا كوردی نهبوونا ئێكهتی و ئێكرێزی یه د ناڤبهرا لایهنێن جودا جودا یێن كوردی دا، ئانكو كوسپا ههره سهرهكیه كو ئهفرۆكه دهولهتا كوردی و كوردستانی ل كوردستانا عیراقێ نههێته راگههاندن. ل سهردهمێ دروست بوونا میرگههێن كوردان ل چهرخێ 16ێ تا ژ ناڤچوونا دیماهیك میرگهه (میرگهها بوتان ل سالێن 1850) ئهف ئێكهتیه د نافبهرا ڤان میرگههان دا دروست نهبوو كو ئهو ژی مینا تورك و فارسان ئیمپراتوران ب ئافرینن. پشتی تێكچونا میرگههێن كوردان شێخ و زهلامێن ئاینی ب شێوهكێ گشتی بوونه رێڤهبهرێن سیاسی، جڤاكی و ئاینی د ناف جڤاكا كوردی دا و ل ههمیا گرنگتر سهركێشا بزاڤا سیاسی یا كوردی دكهن. ههروهسا، ل ههمیا گرنگتر، كورد مینا تورك، فارس و عهرهبان نهشیاینه سیمبول و بنهمایێن ئاینی دگهل یێن نهتهوهگهرایی تێكهل بكهن دا خو ل فێ قوناغا ئینتقالی دهرباز بكهن. ب شێوازهكێ دیتر، ڤالایهكا مهزن ههبو/ههیه دنافبهرا رێڤهبهرێن ئاینی د گهل رێفهبهرێن نهتهوهگهرایی. یان ئێكهتی و ئێكرێزیا بهێز د نافبهرا ڤان ههر دووك جهمسهران تا ئهفرۆ دروست نهبوویه كو كورد بشێن ب ئێك دهنگی ل ههمبهر كێشێن دهرهكی راوهستن. ههر نهبوونا فێ ئێكهتیێ ژ بووی نهیارێن كوردان بویه وهسیلهكا سیاسی یان كارتهكا زهختێ دا كو ل دژی كوردان بهێته بكار ئانین.
مهرجێ ب دهستڤه ئینانا سهركهفتنان د سیاسهتا دهرڤه دا گرێدایی ب ئێكهتی و ئێكدهنگی یا نافخویه. ههرچهنده سهروكێ ههرێمێ بهرێز مسعود بارزانی زور ههولێن دیپلوماسی یێن داین ژ بووی دهستهبهر كرنا پشتگیریا سهربهخویا كوردستانا عیراقێ ژلایێ دهولهتێن ههفسو، ئهوروپا و ئهمریكا ڤه، لێ ههرجار ب ئهگهرهكێ ئهڤ پروژه دهێن پاشئێخستن. گۆمان تێدانینه خالا ههره سهرهكی ژ بووی پاشئێخستنا سهربهخویێ نهبوونا ئێكهتی و ئێكدهنگی یا لایهنێن سیاسی یه. برینا موچێن فهرمانبهرێن ههرێمێ و ههروهسا بودجا حكومهتا ههرێمێ، ههبونا قهیرانا ئابوری، و قهیرانا یاسایا سهروكاتیا ههرێمێ و دیسان هه رقهیرانهكا دی ل ههرێمێ بهێن ئافراندن ههمی ژ ئهگهرێ نهبوونا ئێكدهنگی و ئێكهتیا د ناڤبهرا لایهنێن سیاسی یه. ئافراندنا ئێكهتی و ئێكدهنگیێ پێویستی ب فاكتهرێن گرنگن، ژ وانا: بهێز كرنا ههستا ناسناما نهتهوهیی، ب راستی تا ئهفرۆكه ئهف ههسته یا لاوازه نهبتنێ دناف جڤاكێ دا بهلكو د ناف لایهنێن سیاسی ژی دا پێویسته زور كار بو بهێته كرن. بۆ نموونه، لایهنهكێ سیاسی یێ ههرێمێ ژ بووی بهرژهوهندیێن پارتا خو قهیرانا ئابوری بو ههرێمێ ئافراند ئهو ژی دا لایهنهكێ دی یێ سیاسی یێ ههرێمێ زهرهرمهند بیت. یان شێوازێ ههلبژارتنا سهروكێ ههرێمێ ژ بووی چهند پارتان یا بوویه كارتهكا سیاسی بو بدهست ئینانا بهرژهوهندیان، ژ لایهكێ دیفه كاودانێن ههرێمێ بگشتی ل ژێر ئاریشهكا جدی نه.
یا دوویێ، د سهردهمێ كلاسیك دا دوو لایهنی یان چهند لاینی د ناڤ وهلاتهكێ دا نهبوون، ههبوونا حكمرانیا ئێك لایهن كلتورێ وی سهردهمی بوو. ب زهبرێ زورێ لایهنێن بهێز سهردكهفتن و ههر ئهڤه بو ئهگهرێ دروست بوونا دهولهتا نهتهوا بالادهست، هێزا سهربازی تاكه ئامرازا دروست كرنا دهولهتان بوو. بهلام ئهفروكه میكانیزمێن جوراوجور بهرههڤن و ل ههمیا گرنگتر یاسا و دستورێ وهلاتی و ههروهسا یاسایێن نێڤدهولهتی نه. ههلبهت پێنگافێن سهركهفتی د چارچوفێ دیپلوماسی و ههبوونا هێزا سهربازی یا ئێكگرتی دا مهرجێن گرنگن، بهلام دیسان ئهڤان ههمیا پێویستی ب هێزهكا رێكخستی یه ئهو ژی یاسا یه. بو نموونه، ئهگهر پروژێ دستورێ ههرێما كوردستانێ كو ل 2006ێ هاتیه دارێشتن ب با دستور ئهفرۆكه ئهڤ ههمی قهیرانه بو ههرێمێ دروست نهدبون. ئێك ژ خالێن فهشهلا خولا نوكهیا پهرلهمانی، قهیرانا سهروكاتیا ههرێمێ لێكهفتیه، بجه نهئینانا ماوێ دروست كرنا دستوری یه. پهرلهمانێ خولا نوكه ماوێ دوو سالان بو دروست كرنا دستورهكێ بو ههرێمێ یێ تهرخان كری لێ وهسا دهێته تهخمین كرن تا سالا بهێت ژی هیچ بهحس نینه.
