بۆچی سیاسهتا زلهێزان ب ڤی رهنگی یه؟!
سهرهڕای هێز و شییانێن ئابووریێن وهلاتێن زلهێز، ئهو قهستا هندهك وهلاتێن دیژی دكهن، بۆ نمونه روسیا خودان نهفت و گازهكا سروشتییا زۆره، لێ ئهو بهردهوام ههولا بۆ وێ یهكێ ددهت داكو خوه بگههینیته دهڤهرا كهنداڤی، یانژی وهلاتێن ئهوروپی و ئهمریكا ب ههمان شێوه خودان نهفت و گازا سروشتینه، لێ وان جهێ پێ خوه ل كهنداڤی قایمكریه.
بابهت نه گرێدایه ب پرنسیپێن ئالوگوَركرنێ یانژی ب بازاركرنێڤه وهكو دهولهتهك متایهكی بهنێریت و دبهرامبهردا دراڤهكی وهربگریت، واته بنهمایێن سیاسهتكرنا زلهێزان ب پرهنسیپێن ئابووریڤه ناهێنه گرێدان، ههگهر وهها بیت ئایا سیاسهت ب چو ڤه گرێدایه؟ سیاسهتا زلهێزان پهیوهندی ب ڤێكرایی و تمامكرنێ ههیه ب ئاسایشا نیشتیمانییا وهلاتانڤه، واته بهرژهوهندی و ئاسایشا وهلاتی چو بخوازیت ئاراستهیا سیاسهتا خوه ب وی رهنگی پهیرهو دكهن، رهنگه هندهك جارا زیانێ بگههیننه ئابوورێ وهلاتێ خوه ژی ههگهر مفا بگههیته ئاسایش و بهرژهوهندیا وهلاتێ وان، وهكو ئهمریكا ل سالا (2008) دا بهایێ دولاری ل سهر ئاستێ جیهانێدا شكاند. كهواته مهرهما سهرهكی یا ئهڤروَ یا سیاسهتكرنا زلهێزان ئاسایشا نهتهوهیی و بهرژهوهندیا وهلاتی یه، ب بهردهوامی ل سهر ئاستێ جیهانێ ب رێككهفتنێن سیاسی و ململانهیێن ههمهجوور د ناڤا زلهێزان دا دهێنه ڕوودان، لهو دهێته دیتن ئهوروپا و ئهمریكا ژبوَ وێ یهكێ ئاسایشا وهلاتێ خۆه بهر ب وهلاتێن كهنداڤیڤه بر، كه واته ئهو ئاسایشا وهلاتی ل پێش ئابوورێ وهلاتی ددانن. د جهێ خوه دایه ههگهر بنهما و سروشتێ رێككهفتن و ململانهیان جوانتر و روهنتر بكهین، بۆ نمونه ئهوروپا و ئهمریكا دكارن وان كهرستهیان بدهستخوهڤه بینن ئهوێن وان نهبن و پێویستی پێ ههی، بۆ نموونه نهفت و گازا سروشتی (نهفت و گازا سروشتی یا ههی لێ خهزن دكهن بۆ داهاتی). كو ئهمریكا و ئهوروپا دكارن تهحهكومێ ب كهرتێ سوتهمهنیێ بكهن، ب رێژهیهكا زۆر سهرچاوهیێ دابینكرنا ووزه و سوتهمهنیا ئهوروپا، وهلاتێ روسیا یه، ههگهر روسیا تاكه وهلاتێ دابینكهرێ سوتهمهنیا ئهوروپا بایه، ل وی دهمی ئهوروپا دا كهڤیته لژێر گڤاشتنا سیاسهتێن روسیایێ، واته روسیا دا بیته سهردارێ ڤان وهلاتان، ئانكو چو تشت نه دبوون بناڤێ ئاسایشا وهلاتێ ئهوروپا، چونكی ئهو سیاسهت ل موسكو دا هێته دارێتن و ل ئهوروپا دا هێته بجهكرن. لهو دهێته دیتن ئهوروپا و ئهمریكا ژبوَ وێ یهكێ ئاسایشا وهلاتێن خوه دوور بكهن ژ كهفتنا ل ژێر كاریگهریا گڤاشتن و سیاسهتێن وهلاتهكێ وهكو روسیایێ، وان ئاراستهیا سیاسهتێن خوه بهرهف وهلاتێن كهنداڤی وهرگێرایه، كهواته ئاشكهرا دبیت ئهو پتر پووتهی ددهنه ئاسایشا وهلاتی ل پێش ئابوورێ وهلاتی. ب ههمان شێوه ئاسایشا وهلاتێ روسیایێ ئهو یهك كربو كو روسیا د رابردووێدا ههولا ڤهكێشانێ بدهت لدهڤهرا كهنداڤی، ههگهر نه وێ چو پێویستی ب نهفت و گازا سروشتی ههبوو د دهمهكیدا وهلاتێ وێ یهكهم خودانا سوتهمنیێ و ههناردهكارا ئێكێ یا سوتهمهنیێ یه. مادهم زلهێزێن وهكو (ئهمریكا و روسیا و ئهوروپا و. .. هتد) ههر ئێك ژوان ب شێوهیهكی مژوولی موكمكرنا ئاسایشا وهلاتێن خوهنه بمهرهما ببنه تاكه هێز و سهردارێن جیهانێ، واته زۆرترین هنارده و كێمترین پێویستی ههبن داكو دڤێ رێكێرا مامهلێ د بازارێ جیهانێدا بكهن و سیاسهتێن خوه ل سهر یێ دیدا بسهپینن، كهواته ئهڤه خالا رێككهفتن و ململانهیێن وهلاتێن زلهێزه، ل دووماهیێدا سیاسهتا زلهێزان ب ڤی جووری دكهڤیته ل سهر وان وهلاتان ئهوێن نهو ل سهر ئاستێ جیهانێ دهێنه دیتن. دگهل ڤێژی پێویسته ئاماژێ ب وێ یهكێ ژی بكهین كو ململانه و رێككهفتنێن وان ناڤ بناڤ و بسروشتێن جودا دكهڤنه وان دهڤهرێن خالا ب ئێكگههشتنا وان سهر هلدای و سهرهلددهن بۆ نموونه شهرێ سار، شهرێ ئهڤغانستان، شهرێ ئێكێ و دوویێ كهنداڤی و ب نهو ژیڤه، بههارا عهرهبی و شهرێ ناڤخوهیی ل سووریایێ دچنه د ههمان شێوه دا كو مه ئاماژه پێدای. هندهك جار سیاسهت نهخشهیا رێیا ئابووری دكێشیت و هندهك جارێن دیژی ببهروڤاژی، لێ ئاسایشا وهلاتی رهگهزێ بنهرهتییه د دارشتنا سیاسهت و ئابووری دا، واته دبیت ئێك ژ وهلاتێن زلهێز ل ژێر هوَكارهكێ ناڤخوهیی بیت یان بابهتی بیت،سیاسهتا وێ یا ئابوورێ وێ داكهفتن بسهردا بهێتن، ب وی مهرجی د خزمهتا ئاسایشا وهلاتی دا بیت،ل ێ چو دهما ئهو یهك روونادهت كو ئاسایشا وهلاتی بكهڤیته د خزمهتا ئابووری، یان سیاسهتێ دا.
