بۆچى ههبوونا رۆسیا ل ئیرانێ دهنگ ڤهدا؟
ئهڤرۆ سستهمهكى جیهانى یێ خوه سهپاندى كو پیرۆزیا سنوورا و سهروهریا وهلاتان نهمایه. زلهێزێن جیهانى ههر جههكێ بڤێت دێ لهشكرێ خوه كێشنێ و ئاڤ و ئاسمان بۆ پاپۆر و بالهفرێن وان دڤهكرینه. پرانیا ڤێ ههبوونا بیانى، چارچوڤهكێ قانونى بۆ تێته دیتن چ ب ههڤپهیمانیهكا لهشكرى بیت یان ب رێكا رێككهفتنان یان ژى ل سهر داخوازیا دهستههلاتدارێن وهلاتان ب تایبهت دهما دكهڤنه بهر ههرهشا و مهترسیا ژ ناڤچونێ. بۆ نموونه، ئهمریكا بنگههێن لهشكرى د ناڤا ب سهدان وهلاتان دا یێن ههین ل سهرانسهرى جیهانى.
ژ لایێ دی ڤه، هیچ رێگریهك نینه بۆ هێرش و ههرهشێن رۆسیا چ ل وهلاتێن ژ ئێكهتیا سوڤیێتیا بهرێ ڤه بووین یان ژى ل رۆژههلاتا ناڤهراست. ئورۆپا و توركیا و ئیران د بێ بار نینن ژ ڤان مایتێكرنێن لهشكرى د كێشێن ههرێمایهتیێ دا. ئهڤ ههموو مایتێكرنه یا تێته كرن بێى كو دهنگهكێ ههڤدژ بێته بلندكرن. لێ دهما رۆسیا بالهفرێن خوه یێن شهركهر كێشاینه بنگههێ لهشكریێ (ههمهدان) ل ئیرانێ ب مهبهستا ب كارئینانا وى بۆ برنا هێرشێن ئاسمانى ل سهر بنگههێن ئۆپۆزسیۆنێ ل سووریایێ بۆ جهێ نێگهرانیێ و نهرازیبوونێ ل سهر ئاستێ ناڤخۆیی یا ئیرانێ و دهرڤه. ل سهر ئاستێ ناڤخۆ، ههلویستێن توند هاتنه دهربرێن دژى ب كارئینانا بنگههى ههمهدان ژ لایێ هندهك پهرلهمانتاران ڤه و وهزیرێ بهرهڤانیا ئیرانێ، ههر وهسا بۆ جهێ نیگهرانیهكا مللى یا سهرانسهرى. ئهڤ نهرازیبوونه دزڤریت بۆ سێ هوكارێن سهرهكى ئهو ژى: ئێك، هوكارێ قانونى، ل گۆرهى مادێ 146 یێ دهستوورێ ئیرانێ هیچ كهسهكى یان دهستههلاتهكێ ماف نینه رێكێ ب دهته هێزێن بیانى بۆ ب كارئینانا بنگههێن لهشكریێن ئیرانێ، ب تنێ مافێ دهستووردانێ یێ دایه رێبهرێ بلند یێ دهولهتا ئیسلامیا ئیرانێ ئهو ژى ب دهرێخستنا بریارهكا ڤهدهر ژ ڤى مادێ دهستوورى.
دیاره بریارا ب كارئینانا بنگههێ ههمهدان ژ لایێ رۆسیا ڤه بێى ئاگههداریا رێبهرێ بلند یا هاتیه دان. دو: ب كارئینانا هێزێن رۆسى بۆ بنگههێن لهشكریێن ئیرانى یا ههڤدژه ل گهل بنهما و پرهنسیپێن شۆرهشا ئیرانێ ئهوا ب رێبهراتیا ( ئایهتو الله خومهینى) ل سالا 1979 هاتیه كرن. درووشمێ سهرهكیێ شۆرهشا ئیرانێ ئهو بوو كو خودانێن بریارا خوه یا سهربخۆنه و نابنه پاشگو نه بۆ جهمسهرێ رۆژئاڤا ب سهرۆكاتیا ئهمریكا و نه یێ رۆژههلات كو ئێكهتیا سوڤییتى یا بهرێ سهركێشیا وێ دكر. ئهڤ ههلویستێ ئێرانێ بۆ ئهگهر كو ب كهڤیته د شهرهكێ ههشت سالی دا ل گهل عیراقێ. ل وى سهردهمى رۆژههلات و رۆژئاڤا پشتهڤانیا عیراقێ دكر تاكو شیاین ئیرانێ نهچار بكهن و شهرى ب راوستینیت ل دیف بریارا ئهنجومهنێ ئاسایشێ. تاكو ئهڤرۆ ئیران پێگیرێ ڤێ درووشمى یه، و تێته هژمارتن ئێك ژ شانازیێن رێبهر و سهركرده و گهلێ شۆرهشگێرێ ئیرانێ ئهوێن ل دویف رێبازا خومهینى دچن. ئهو ئیرانا د دهلیڤێن تهنگ دا بۆ خوه نهبوویه لایهنگێرا جهمسهرهكى و ئهڤرۆ بۆ مانا رژێمهكا وهكى یا سووریێ دهست ژ وان پرهنسیپا بهردهت، ئهوێن خومهینى ئیران ل سهر ئاڤا كرى، گهۆرینهكه د سیاسهتا ئیرانێ دا كو نه د بهرژهوهندیا وان دایه. مللهتێن ئیرانێ وهسا هزر دكهن كو ئینانا ههر هێزهكێ بۆ ناڤا ئیرانێ لادانه ژ هزر و بیرێن خومهینى ئهوى خوه ب رزگاركهرێ ملهتێن ههژار و بن دهست دایه نیاسین. سێ: سهرهدهریكرنا رۆسیا ل گهل روودانێ هوكارهكێ دى یێ نیگهرانیێ بوو. ئهو دهستههتدارێن رێ دایه رۆسیا كو بنگههێ ههمهدان ب كار بینیت بۆ هێرشێن ئاسمانى هزر دكر كو ئهڤ كاره دێ ب شێوهكێ نهێنى ئێته ئهنجامدان. لێ رۆسیا ئهڤ روودانه كره دهلیڤهك كو هێزا خوه و كارتێكرنا خوه ل سهر ئیرانێ نیشا جیهانێ بدهت، ب تایبهت ئهمریكا و ب بێ پاكى ئهڤ كاره راگههاند ب تایبهت دهمێ گۆتى كو مه ئهركێ خوه ل بنگههێ ههمهدان ب سهركهفتیانه ئهنجام دا و بالهفرێن مه زڤرینه رۆسیا و ههر دهمهكێ پێدڤى بوو ئهم دێ وى بنگههى ب كار ئینین.
ئهڤ راگههاندنه بۆ ئهگهرێ نهئارامیا وهزیرێ بهرهڤانیا ئیرانێ و ئارستهكرنا گازندێ ل دۆر شرۆڤهكرنا رۆسیا. ل سهر ئاستێ دهرهكى، ب كارئینانا بنگههێن لهشكریێن ئیرانێ ژ لایێ رۆسیا ڤه ناگونجیت ل گهل بریارێن ئهنجومهنێ ئاسایشێ ئهوێن پهیوهندى ب رێكهفتنا بادهكا ئهتۆمیا د ناڤبهرا ئیرانێ و وهلاتین (5+1) دا هاتیه مووركرن كو رۆسیا ئێك ژ وان وهلاتانه. ل گۆرهى وێ رێككهفتنێ نابیت هیچ وهلاتهكی فرۆكا ب فرۆشیته ئیرانێ یان رهوانهى وێرێ بكهن. ئیرانێ شاشیهك كر و ههر شاشیهكێ خویكا خوه یا ههى و ژ بۆ ژدهست نهدانا سهربخۆیا خوه پێدڤیه ئهو پێداچوونهكێ د رهفتارێن خوه دا بكهت و ژیرانهتر سهرهدهریێ ل گهل جیهانا ئهڤرۆ بكهت.
