د ناڤبهرا واشتنتون و ههولێرێ دا
واشنتون ب پهیوهندیێن موكم پشتبهستیێ ل گهل تههران و ئهنقهرێ دكهت، ئهنقهره و دیمهشق ب ئێكجارى ئینكارا ههبوونا نهتهوا كوردى دكهت، ل گۆر راپۆرتا جڤاتا نهتهوهیى یا ئهمریكى یا ههوالگێرى (ههستێن ئاینى و ئهسنى ل ڤان پازده سالێن داهاتى دێ بهر ب زێدهبوونێ ڤه چن) ب ڤى رهنگى دۆزا كوردى گرنگیا خوه وهرگرتیه، كو ب بریارا پهرلهمانێ توركى ل 1/3/2003 دهسپێكرى ب رهتكرنا دابینكرنا بنگهههكى بۆ هێرشێن ئهمریكى ل دژى بهغدا.
واشنتون ل ڤان داوویان پتر ژ جارهكێ پێگیریا خوه ب حوكمهتا ههرێمێ سهلماند، كو بۆ خوه وهكو ههڤالهكا دلسۆز و فهر ددانیت بۆ بجهئینانا سیاسهتێن خوه ل دهڤهرێ، كو ل دژى ههر گهفهكا سهربازى یا راستهوخوه بیت، بهلێ واشنتون پلانێن خوه ب كێمترین زیان بجهدئینیت، ب هندهك درووشم و داخۆیانیان كو گرنگیێ ب دهمى نادهن، ئارمانجا وان مهزاختنا مهزنیا هزرێن ههڤدژه و ئارامكرنا مهترسیێن توركیا و ئیرانێ، واشنتون گرنگیێ نه ب دهمى ددهت و نه ب زیانان، چهندى یا ئهمریكى نهبیت. درووشمێ وهلاتێن ههڤپهیمان ل شهرێ جیهانى یێ ئێكێ: سیاسى و سادهبوو (رزگاركرنا گهلێن بچووك و ژ وانژى ماف د بریارا چارهنڤیس دا). درووشمێ وهلاتێن میحوهر: سهربازهكێ ستهمكار و ئالۆز (بهرفرههیا ههرێماتیك و ڤهدیتنا مستهعمهره یێن ل ژێر عهسكهرى)، ژ بهر هندێ ژى عهرهب و سڕبیان و چیایێ رهش و بهلجیكا و رۆمانیا و پرتوگال و یۆنان و گهلێن بچووك یێن دیتر مل ب ملێ ههڤپهیمانان. ل گۆر دهستهواژهیا دیرۆكنڤیسێ گریكى توسیدیدیس (460 ـ 395) ب. ز، د پرتووكا خوه دا (دیرۆكا شهرێ بلۆبۆنیزی) یێ ناسیار (ههر وهكو دیرۆك خوه دوباره دكهت)، ههر وهسا دهستهواژهیا بینیدیتۆ كرۆچێ (1866 ـ 1956) یا فهیلهسۆفێ ئیتالى (دیرۆك ههمى یا ههڤچهرخه)، ههر وهسا درووشمێ ئهمریكا و ههڤپهیمانێن وێ بریتانیا و فرهنسا سیاسى و ساده: گهلێ كورد مافێ خوه د بریارا چارهنڤیس دا وهرگرت، بهلێ درووشمێن تههڕان و ئهنقهره و بهغدا یا ب بهرگرى و ههر وهسا بهرهنگاریێ، یا سهربازى یه و ئالۆزه و ستهمكاره، ههتا وى رادهیى دیاردبیت ههر وهكو شانۆگهریهكا ب دهقهكێ نڤیسیى یا خراب و دهرهێنهر و ئهدا!.
پشتى شهرێ جیهانى یێ ئێكێ، ڤهگوهاستنهكا دیرۆكى ب سهر زانستێ سیاسهتێ دا هات، ب نێرینا میكافللى یا ئاسایشا میرى ل دۆر جۆتكێ (دهسههلات/ پێگریا ب ترس)، بهر ب تێگههێ سهردهم یێ ئاسایسا نهتهوى یانژى ئاسایشا جڤاكى (دهسههلات/ بهرژهوهندی)، ئهو جڤاكێ كو ئهوه بنگههێ ناكۆكێن د ناڤبهرا حزبێن ههڤرك دا، ئهو جڤاكێ كو ب بهرزهبوونا ئێكبوونا خوه یان ژبهرئێكچوویا ئاسایشا وى، بهرزه دبیت و ئابوورى ژى بهرزه دبیت، و ههر تشتهك بهرزه دبیت. ئهڤجا ترس ژ ڤێ بهرزهبوونێ و پشتبهستن ب ڤێ ترسێ: سیاسهتین شاش دیار دبن یێن هزر د سهركێشیكرنا جڤاكى دا دكهت بێى پێشخستنا وى، چونكو ههڤوهلاتى ڤهگوهێزیت بۆ تاكهكێ بێچاره بێئۆمێد و ئارمانج. ئێدى دهستههلات پێدڤى ب شێوازێن ئهشكهنجهدانێ و هاڤێتنا فیشهكا ل سهر خوهنیشادهران نینه، تهمهت پێددڤیا وان بۆ هندهك سازیان جڤاكى دپارێزیت و سهركوتكرنا سیاسى قهدهغه دكهت، ب رێیا تهكنیكێن ئایدۆلۆجى یێن داخستى ب فهرمانێن سیاسى یێن سهردهم نابیت بهێنه روودان ب تنێ د بیاڤێ هزران و لڤینا وان بۆ سهرى و بۆ خارێ، ئهڤجا ئهم ل كیڤهینه ژ دیرۆكا ڤان هزران؟
ئێدى دهسههلات و هزرڤانێن وى پرسا خێرێ و گونههێ گهنگهشه دكهن وهكو پرسهكا رهوشتى، بهلكو وهكو پرسهكا سیاسى یا گرێداى داخوازیێن بهرژهوهندیا بالا و دهسكهفتێن كو پتریا جاران دهێلیت قانوون بهێنه سهرپێچكرن، ههر وهسا ههركریارهكا ژ پێخهمهت پاراستنا جڤاكى ل دژى ئاژاوێ و نهئارامیێ، وهزیرێ ناڤخوهیى فرهنسا چارلز باسكۆ شواتا 1987 گۆت (فهره ل سهر دیمۆكراسیێ براوهستێت دهمى بهرژهوهندیا دهولهتێ یا بالا دهستپێدكهت). دهسههلات و هزرڤانێن وێ ئێدى نهمان كو روودانان گهنگهشه بكهن، ئێدى یێن وان مگرتیان گهنگهشه دكهن یێن كۆمهكا نووكرنێن سیاسى دسهپینن ب درووشمێن نوو دوور ژ ئایدۆلۆجیێن كهڤنار، ههر وهسا چهندى دهسههلاتێ زێدهتر ئالاڤین سهركوتكرنا سیاسى بكارئینان، ئهو مگرتیین حهلالكرنا دهسههلاتهكا سیاسى یا دیتر جهێ وێ ژى زێدتر لێهات ل ژێر درووشمێ رزگاركرنا جڤاكى. دهسههلات و هزرڤانێن وێ ئێدى نهما گهنگهشێ ل سهر رێخستنان و ههژماران بكهن، ئێدى یێن گهنگهشا بیردۆزهیێن بهرگرى ژ جڤاكى دكهن، ب گۆر فۆگۆى، ئێدى هێز نهمایه دۆرپێچكرى ل سهر دهسههلاتا سیاسى، بۆ بهلاڤبوونا گریمانهیا سهركوتكهر بۆ دهسههلاتا ئایدۆلۆجى یا كو دهسههلاتێ برێڤهدبر ب رهنگهكێ سازیارى ههر ژ خواندنگههان و كۆلیژه و نهخۆشخانهیان و دهزگههێن میدیایێ و ههتا ب دادوهریێ و زیندانان و پۆلیس و زهلامێن ئاسایشێ بدووماهى دئێت، ههروهسا هێز د پشكهكا مهزن دا ژ وێ یا دۆرپێچكری یه د كۆدهتایێن ژ نشكانڤه د رێخستۆیا دابونهریتێن جڤاكى دا و ناكۆكیێن متالباتان و پهروهردهیى و پرۆپاگندهیێن سیاسى و هزرێن كو هێزێ ددهته مێشكى و و برێڤهدبهت، هیشتا ژى سیبهرا ماركس یا ئهورۆپا دترسینیت ب ئحتیمالێن ههبوونا كۆدهتاریهكا جڤاكى سیاسى، كودهسههلات دهسههلاتا خوه بكاربینیت و یا ل سهر زالی بیت، ب سیردانا رهوشهنبێرین شۆرهشگێر.
و/ ئهڤرۆ
