دلۆڤان ئاكرەیی

پشتی وێ كێشمەكێشما ڤان چەند سالێن بووری ل تەمەنێ حوكمەتا سوودانی دگەل هەرێما كوردستانێ ڕووداین، ل بیاڤێن جودا، نەخاسمە بنپێكرنا مافێن دەستووری و قانوونیێن خەلكێ كوردستانێ و پابەندنەبوونا وێ ب ڕێككەڤتن و سۆز و پەیمانێن وێ، كو ژ بەر سەرانێن دەستهەڵاتدارێن جوداجودایێن ئیراقێ، تەڤاهیا پرسگرێكێن د ناڤبەرا هەردو حوكمەتان دهاتنە هەبوونێ، كو ژێدەرێ وێ یێ ڕاستەقینە سیاسی بوون و ڕەنگە یا ئاسان نەبیت كو ب ڕێكا چەند پەیڤ و ڕستەیان شلۆڤەیا قەرقەشەیا پەیوەندییێن هەولێرێ ل گەل بەغدا بهێنە دیاركرن، ژ ڕوویەكێ دیڤە، ئەگەر خواندنەكا كورت بۆ ڕەوشێ بكەین، دێ بینین كو مەبەست و ئارمانجا ڤان هەمی ناكۆكییان ژناڤبرنا كیانێ هەرێمێ و لاوازكرنا وەلائێ‌ و ئیرادەیا خەلكێ كوردستانێ و باندۆرا پێگەهێ وێ یێ ئاست بلند بوو، چونكو نوكە خواندنەكا جودا و بلندتر بۆ هەرێمێ ل سەر ئاستێ جیهانێ ژبەر سیاسەتا حەكیمانەیا سەرۆك بارزانی و پەیوەندییێن بهێز یێن سەرۆكێ هەرێمێ د ناڤخۆیا هەرێمێ و ئیراقێ و جیهانا دەرڤەدا و كار و گاڤێن بەرچاڤ و ڤەژاندنا كەرت و بیاڤێن جودایێن كابینەیا نەهێ یا حوكمەتا هەرێما كوردستانێ دهێتەكرن.
ئەو هەمی مەبەست و كریارێن وان ژلایێ پارتی دیموكراتی كوردستان ڤە ب ژێری هاتینە خواندن، كو نیاز و حەزا وان نەپشكداریكرنا كوردان، نەمازە پارتی دیموكراتی كوردستان بوو، ل هەلبژارتنێن جڤاتا نوونەرێن ئیراقێ. بەلێ وەك هەر جار، پارتی خەونا وان یا نەزۆك ژناڤبر و ب بڕیارا پشكداریكرنێ نامەیەك كو هەلگرێ پەیامەكێ پڕ كوردایەتی یە، حوكمەتا فیدرال و سەرانێن شۆڤێنی یێن ئیراقێ هایداركرن، كو وەك هەر جار دێ پارێزەرێ كیانێ هەرێمێ و گەلێ كوردستانێ بیت ل ناڤخۆیا هەرێمێ و جیهانێ و نەخاسمە ل ئیراقا فیدرال و دەستان ل ماف و شایستەیێن خەلكێ كوردستانێ نابەردەت، سەرەڕای كو قوربانیەكا زێدە ژی بدەت، بەلێ د سەنگەرێ بەرەڤانیكرنێدا دێ دەستپێشخەرێ سەرەكی بیت و سینگ چەپەر و مەتال و هێزەكا پۆلاین بیت، لەوما ب درووشمێ (هەڤپشكی، هەڤسەنگی و هەڤ كرن) پەیامەك ب ناڤێ (مە دەستپێكر و دێ بەردەوام بین) پارتی هاتە ڕۆژەڤێ و بەردەوامی دا قادا خەباتا سڤیل و نیشتیمانی، كو هەست ب شانازیكرنێ و ب هێز و گەرم و گوڕییا كوردستانیان ڤە و ب باوەرەكا كویر یا پارتیبوونێ، دەست ب هەوا هەلبژارتنان كریە، كو چاوا ب سەربلندی ئێكەم چرا هەلكریە، ئێكەم ئالایێ هەوا بانگەشەیا هەلبژارتنان ژی ڕاكریە و دبێژیتە هەمییان كو دەنگی ب ڕاستیێ بدەن، دەنگی ب پێشڤەبرنا رێبازا بارزانی بدەن، دەنگی ب پارتی دیموكراتی كوردستان بدەن، ئەو پارتا وەك داربروویێ ڕەهـ و ڕیشالێن خوە بڕینە خوار، كو سەروەری یا بلند ل ئەسمانێ كوردستانێ یە، كو ب ڕێكا دەنگێن وەلاتیان دێ خەونان كەتە بەرهەم، چونكو ئەوا ب پارتی دهێتە كرن بۆ كوردستانێ ب چ كەس و لایەنەكێ دی نەهاتیەكرن و ناهێتە كرن، لەوما وەلاتی بۆ پاراستنا ئاخ و نیشتیمانێ خۆ و وێ باوەریا موكوم و ب هێزا وان ب ڕێبازا پیرۆزا بارزانی و خەباتا دلسۆزانەیا سەرۆك بارزانی و پارتی هەی، دێ لیست و كاندیدێن پارتی كەنە نیشانێ مۆرا (بەلێ) بۆ لیستا ژمارە (٢٧٥) یا پارتی دیموكراتی كوردستان و كاندیدێن وێ، بۆ پاراستنا دەستكەڤت و ئارمانجا بەردەوام و ڤەگەراندنا ماف و شایستەیێن گەلێ كوردستانێ، دێ دوبارە باوەریێ دەنە پارتی و بەربژارێن وێ.

دلـۆڤـان ئـاكرەیی

باسكرنا دیرۆكا پڕی سەروەری یا كوردستانێ و گەلێ كورد د دیرۆكێ دا، باسكرنەكە كو تێرۆانینێن كوور یێن خۆ هەنە، رەنگە دیرۆكا تەڤگەرا رزگواریخوازێن كوردستانێ پەراوێزكرنا ماف و داخوازی و رەتكرنا ناسنامە و كولتوور و شۆرشگێران بیت، گەلەك جاران ژی رەنگە ژێ كارڤەدانێن وەلایان و زولم و ستەمێ بیت، ئەڤە ژی بۆ خوە گوشەیەكا دی یا كوورە و ئاخڤتنێن زێدە هەلدگریت،
ل وی دەمی هەتا نوكە ژی، زۆر ل وانەیێن كو خۆ ل بەرپرسیارەتیا نیشتیمانی و هەتا یێن ئیداری ژی ڤەددزێن، هەردەم رەخنەیان دگرن، بۆچی ریفراندۆم هاتەكرن؟
ریفراندۆم كێشە و مافێن نەتەوەیەكی یە كو رێرەوا ئەنجامدانا كۆمەكا ئەگەر و فاكتەران هەبووینە كو رەنگە پشكەك ژ رەخنەگران، هەتا نوكە ژی خۆ ل ڤان راستیان ڤەددزن، ژبەر هەر ئەگەرەكێ بیت كو هەست یان تێنەگەهشت بن.
ل دەمەكی كو بڕیارا ریفراندۆمێ هاتیە دان، حوكمەتا ئیراقێ ب هەمی شیانێن خۆ ڤە؛ ل هەۆلێن لاوازكرنا پێگەهێ هەرێما كوردستانێ و كیانێ وێ دابوو، پیلانا وێ ب ئاوایەكی بوو كو هەمی ئەو ژێدەرێن هەرێم پشت بەستنێ پێ گرێددەت هشك بكەت، یان ژناڤببەت، جودا ل بنپێكرنا ٥٥ ماددەیێن دەستوورێ ئیراقێ ل دژی كورد و كوردستانێ.
هەرچەندە هەرێما كوردستانێ ژ بەر سزایێن ئابووری و سیاسییێن حوكمەتا عەبادی، ب قۆناغەكێ دا دبۆری، ب ئاوایەكی كو پەك كەڤت، نەدشیا هەمی هەیڤێ چارێك ژێ مووچەیێ فەرمانبەران دابین بكەت، ئەڤێ ژی باندۆرەكا زۆر مەزن ل سەر خەلكێ كوردستانێ دروست كر و بوو سەدەم كو بازار و لڤینێن بازرگانی و وەبەرهێنانێ ل هەرێما كوردستانێ هەتا رادەیەكی خراب و پەكەڤیت، بەلێ خەلكێ د سەربلندبوون كو بۆ جارا ئێكێ د دیرۆكێ دا شیاین مافێن خۆ پەیرەو بكەن و ب ئازادی بڕیارێ ل پاشەرۆژ و چارەنڤیسێ خۆ بدەن.
ئەڤە و سەرەرای كو هێزا پێشمەرگەیێ كوردستانێ ب درێژاهیا سێ سال و نیڤان شەڕێ تیرۆرستێن داعش كربوو و بۆ هەڤپەیمانان ل ئیراقێ هەڤكارەكێ مەزن بوو، هەر هێزا پێشمەرگەی بوو كو دەرگەهێ چوونا ناڤ مووسل بۆ سۆپایێ ئیراقێ ڤەكری و پشكداریەكا كارا ل ئازادكرنا وان دەڤەران دا هەبوو، هەروەكی كو ب خۆ دبێژێن ئەگەر پێشمەرگە نەبا، ئازادكرنا مووسل دا یا ب سەخت بیت.
بەری وێ ژی ل دەستپێكا شەڕێ داعش، حوكمەتا وی دەمی یا ئیراقێ ب بێ بەرچاڤ وەرگرتنا رەوشا گەلێ كوردستانێ بودجەیا هەرێمێ بڕی، شەڕێ داعش و هاتنا ب كۆم یا ئاوارەیان و دۆرپێچ و قەیرانێن دارایێ و ئاستەنگێن ناڤخۆی و دەرەكی، ل بەرچاڤترین وان پرسگرێك و ئاریشەیان بوون كو هەرێما كوردستانێ ل ناڤەراستنا سالا ٢٠١٧ تووش بووی و ب خۆراگریا حوكمەت و گەلێ كوردستانێ تێدا دەربازبوو، سەرەرای وێ چەندێ ل قوربانیدانێ و خەبات و خۆڕاگریا پێشمەرگە و خەلكێ كوردستانێ ب هەمی شێوەیەكی هەۆل بۆ ژناڤبرن و سڕكرنا هەرێما كوردستانێ دهاتنە دان.
یریارا رێفراندۆمێ رێ ل هەمی وان پیلانان و بەرنامە دارێژێن دوژمنكارییێن ئیراقێ گرت، ل دەمەكیدا كو زۆر خەلكێ ناڤخۆ ژی بۆ داگیركرنا كەركووك و دەڤەرێن كوردستانی، ریفراندۆمێ دكەنە ئەگەر، بەلێ هەر زوو و بەریا ریفراندۆمێ سۆپایێ ئیراقێ ب بەرنامە دارێژتی هاتبوونە نێزیك كەركووكێ، بۆ داگیركرن و وێرانكرنا ڤی باژێری، چونكو پێشمەرگەی دپاراست.
ل دەمەكی دا ئەو هەمی پیلان و ڕكێن زۆرێن نەیاران د گۆرەپانا نەتەوەیا كورد ژی ب دەهان سالە خەبات و لڤینێن سیاسی و چەكدارێن وێ ل شۆرش و هەلوەستێن دیرۆكی، هەر ل پێناڤی بریار و رۆژەكا وەك ڤێ دا بوو.
سەرۆك بارزانی ب كۆمكرنا لایەنێن سیاسی و دروستكرنا كۆدەنگیەكا نیشتیمانی، ل پێناڤی ریفراندۆمێ بۆ سەربەخۆیێ، گیانێ‌ هزاران شەهیدان ئارام كر، رۆحیەت و ئیرادەیا دەهان هزار پێشمەرگەیان بلندكر، كو د ڤێ رێ دا چۆك ل خەباتێ نەدانان.
هەرچەندە ئاستەنگێن ناڤخۆیی و دەرەكی، خەنجەرێن ژەهراوی بوون و ئەنجامێ ریفراندۆمێ ب رێكەكا دی دا بڕ، جودا ل وێ حوكمەتا ئیراقێ ب رێكا وەلاتێن ئەقلیمی و نیڤدەولەتی، پشتی داگیركرنا كەركووكێ، خواستا داگیركرنا هەمی ئاخا باشوورێ كوردستانێ هەبوو، بەلێ داستانا پردێ و سحێلا و مەحموودیێ، ڕێ ل خەونا وان گرت و ب قارەمانی و خۆراگرییا بێ سنوور، دیسا نەیارێن گەلێ كورد ئێخستنە سەر چۆك، هەر ل وێرێ ژی هاتیە گۆتن كو هەتا كوردەك ژی مابیت بریارا ریفراندۆمێ و ئەنجامێ وێ وەك تاپۆ و شانازیەكا دیرۆكی دێ مینیت. كو ل هەمی كاودان و پێشهات و گوهۆرینان داخوازییێن گەلێ كوردستانێ جێبجێ نەبن، ریفراندۆم و ئەنجامێ وێ بۆ كارپێكرنێ د بەرهەڤن.

دلـۆڤـان ئـاكـرەیی

شۆرشا 11 ئیلۆنێ ل سالا (1961 )ـێ ب رێبەراتیا بارزانیێ نەمر مەزنترین شۆرەشا نیشتیمانی و نەتەوەیی یە د دیرۆكا گەلێ كوردستانێ دا، بۆ بنیاتەكێ موكمێ تەڤگەرا رزگاری خوازا كوردستانێ و ئالاڤەكێ خۆ راگریێ و بەرخودان و ڤەژاندن و ب هێز بوونا هەستا كوردایەتیێ و بویە لەندا ئاڤا بوونا قوتابخانا كورد پەروەریێ و فیداكاریێ و دیموكراسیێ، كۆ چیایەكێ هێڤی و باوەریان ل بێ ئومێدییێ دناڤ دل و ناخێ گەلێ كوردستانێ دا هاتە چاندن، شۆڕشا ئیلۆنا مەزن بسەركردایەتیا بابێ ڕۆحی و نەتەوەیی بارزانی نەمر وەرچەرخانەكا دیرۆكی یا ب هێز بوو ل تەڤگەرا ڕزگاریخوازیا كوردان دا و هۆشدارییەكا بەری دەمی ژی بوو و پەیامەكا ب هێزا پیلا بۆ و بەرسڤەك بوو ل هەمبەر هەبوونا مەترسیا حوكمڕانییەكا خراپ، پشتی ڕژێما ئیراقێ نەشیای ب شێوەیەكێ دادپەروەرانە ولاتی بڕێڤە ببەت، ڤێ شۆرشێ سەرهەلدا و گەلێ ئیراقێ تووشی نەدادپەروەریێ و بن دەستیێ و ستەمكاریا دەسهەلاتێن سیاسییێن ئێك لدویڤ ئێكێ بوویە یێن ولات ب خراپی بەڕێڤەدبر و ئەڤ سیاسەت و حوكمرانییا لاواز و پەكەڤتی بوو ئەگەرێ بەلاڤبوونا گەندەڵیێ و ململانێن توندێن سیاسی، لەوما شۆرشا ئیلۆنێ بەرپا بوو و د ڤێ شۆرشێ دا، هەژمارەكا دەستكەفتێن سیاسی و لەشكری بدەستڤەهاتن ل رێكەفتنا (11) ئادارا سالا (1970)ـێ، كو حوكمەتا ئیراقێ نەچاركر ب فەرمی دان ب مافێ ئوتۆنۆمی دانێت، ڤێ شۆرشا دیرۆكی ب سەدان داستانێن دیرۆكی ل هەمبێز گرتن و ل بەرپەرێن خۆ تۆماركرن، ئەڤ شۆرشە ژ پێخەمەت ئاشتی و دیموكراسیێ بۆ هەمی گەلێن ئیراقێ هاتە بەرپاكرن.
كاودانێن سەختێن كۆ ئەڤڕۆ ڕۆژهەلاتا ناڤەراست تێدا دەرباز دبیت و گەهشتیە ڤێ قووناغێ، حیكمەت و دەربینی و بیرمەندییا سەركردێ شۆرشا مەزنا ئیلۆنێ بارزانیێ نەمر نیشا مە ددەت، كو هەلبژارتنا ئاشتیێ ل شەری باشترە و بەرەڤانیكرن و شەركرن بۆ بەرقەركرنا ئاشتییێ و پاراستنا مافێن گەلێ خۆ بۆ ئازادیێ گرنگترە كو هەردەم هێزا بەرەڤانكاربوون ژێ هێزا هێرشكار ب رۆلتر و پێشچاڤترە ئەڤ سیاسەت و پلانا ستراتیژی یا بارزانییێ نەمر بۆ سەركردایەتیا پارتی و بارزانی بوویە رێچكەیەكا تەمام سەركەڤتی كو ئەڤرۆ ل جیهانێ و دەڤەرێ گەلێ كوردستانێ بوویە خودان ڕۆڵ و پێگەكێ گرنگ ل بەرهنگاری كرنا تیرۆری و بەلاڤكرنا ئاشتی و ئارامی و دیموكراسیێ.
پێشمەرگێ كوردستانێ پشتی ئەفسانەیا تیرۆرستی یا (داعش و حەشدا شەعبی) شكاندی بوینە سیمبوولێ قارەمانی و خۆراگێری و بەرخودانێ و جهێ باوەری و پشتەڤانیا تەڤایا خەلكێ جیهانێ كو ژێدەرێ وێ یێ سەرەكی ژێ شۆرشێن كوردستانێ نەخاسمە شۆرشا ئیلۆنێ ژێدەرگرتیە.
جیاوازیا شۆڕشا ئیلۆنا مەزن و شۆڕشێن دی ل ئاڤاكرنا مرۆڤان و گەشەسەندنا ئاخ و خۆ بەرهەڤكرنێ بۆ قوربانیدانێ و پابەندبوون ب یاسایێ بوویە.
شۆڕشا ئیلۆنا مەزن دەربڕینەك بوویە بۆ پرسێن كویر و دویر یێن گرێدای ب سیستەمێ سیاسی و وەك ڕەمزەك بۆ خەبات و دادپەروەری و نیشتیمانپەروەری و نەتەوەیی دێ مینیتەڤە.

دلۆڤان ئاكرەیی

د درێژاهییا دیرۆكێ دا وەلاتێن زلهێزێن جیهانێ بزاڤ بۆ لاوازكرن و بۆهژاندن و ژناڤبرنا وەلات و نەتەوە و جڤاكێن دەردۆرێن خۆ كرینە و بۆ بەرژەوەندییا خۆ د بیاڤێن جودا دا، وەكو رامیاری و ئابووری و ئایینی و گەلەك ئەگەرێن دی بكارئیناینە و ل گەل بۆرینا دەمی جودا ژێ بكارئینانا ئاخ و چاڤكانییێن ڤان وەلات و نەتەوەیان ب رێكا ئایدۆلۆژییێن مەبەستدار هەۆل بۆ گوهۆرینا داب و نەریت و رەوشت و تیتال و سنۆر و جوگرافی و زمان و دەڤۆك و باوەری و پیرۆزی و هەلكەڤتێن بۆرییا وان نەتەوەیان كریە و ب رێكا بریارێن سەپاندی كار بۆ نەژادپەرەستیێ و قڕكرنا وان گەلان كرینە، رەنگە ئەڤ سنۆر بەزاندن ل وەلاتێن رۆژئاڤا ژ بەر نێزیكییا وان ل هەڤ ئایینی و هەڤ رەنگی و هەڤ تێروانینان و باوەرێن وان ب هەمان هەلسۆكەڤت و رێكار و دابونەریت و رەوشت و تیتالان وەكو یێن وەلاتێن رۆژهەلات نەبن، چونكو ل كێشوەرێ ئاسیا رەنگە هەر وەلاتەكی چەندین داب و نەریتێن جودا هەبن و وان ب پیرۆزی بزانێن و ب ئاسانی ئامادە نەبێن دەستان ژ وان باوەر و پیرۆزییان بەردەن، لەوما رێكا قوربانیدانێ د هەلبژێرێن دا كو وەكو بەنداڤەكێ رێگریێ ل گوهۆرینا تیتالێن خۆ بكەن جودا ژێ پارستنا خۆ و وەلات و پیرۆزێن خۆ ئەڤ وەلاتێن هەنێ كار بۆ پێكئینانا جڤات و گوپیتكێن وەلاتێن هەڤسوی و هەڤ رەنگ و هەڤ زمان و هەڤ ئایین و باوەر و بەرژەوەندی ددەن بۆ پاراستنا خۆ ژ هەر بۆیەر و هێرش و مەترسیەكا روی ب روی یان گەف بیت ل سەر وان و دەڤەرێ ددەن و ئەگەر ئەم گوپیتك و كۆمبوونێن جیهانا عەرەبی یێن سالانە بكەینە میناك دێ بینین كو وەلاتێن بەژدار د ڤان جڤات و رێكخراوان دا، ماوە ل وەلاتەكی ل سەر ئاستێ بلند یان كەسێن ئێكێ یێن وەلاتێن پشكدار د گوپیتك و رێكخراواندا ئامادە دبێن و ل دۆر تەوەرێن جودا گۆتوبێژ دهێنەكرن و ب رێكەڤتێن سەربازی و رامیاری و ئابووری و جڤاكی بڕیاران ددەن، بەلێ پرانییا جاران ئەڤ وەلاتێن كو بەژدار دڤان جڤات و گوپیتك و رێكخراواندا ژبەر بەرژەوەندی و پەیوەندییێن وان ل گەل هندەك وەلاتێن رۆژئاڤا یان بەرۆڤاژی رۆژهەلات دكەڤنە د چوارچوڤەكێ گرتیدا رەنگە ل دەمێ كۆمبوونێن ڤان جڤات و گوپیتكاندا یان ل سەر ئاستەكێ نزم یان ب رۆلەكێ بێ مفا پشكدار ببن دا باندۆر ل سەر پەیوەندی و بەرژەوەندیێن وان ل گەل لایەنێ سێیێ نەبیت، جودا ژێ ڤێ سازدانا كۆمبوونا جڤات و گوپیتكان ل وەلاتێ دیاركری و پەیوەندییێن وێ ل گەل وەلاتێن دەڤەرێ و گەل و نەتەوەیێن وێ و دەڤەرێ و دەربرینێن وێ ل بۆیەرێن بۆری باندۆر ل سەر ئامادەبوونا وەلاتان ل كۆمبوونێ هەیە، ئەگەر ئەم ل كۆمبوونێن عەرەبی یێن بۆری یێن هاتیە سازكرن، بنێڕین دێ بینین كو ب گوپیتكێن شكەستی هاتینە خواندن، لەوما سازدانا ڤان جۆرە كۆمبوونان یێن وەلاتێن عەرەبی د هەر قۆناغەكێ دا كو بەردەوام دەڤەر ژبەر ئالۆزییێن ل دەڤەرێ هەین و دەڤەر بەر ب گوهۆرینان ڤە دچیت و ل پڕانییا وەلاتێن دەڤەرێ دورپێچێن جودا د بیاڤێن جودا دا دهێنە نێڕین و هەرتەم ڤەخواندنا وان بۆ هەڤ دجودانە، ب گشتی گۆپیتك و كۆمبوونێن وەلاتێن عەرەبی ل سەر ئاستێ دەڤەرێ و جیهانێ رەنگڤەدان و ب گرنگ و سەركەڤتی ناهێنە خواندن، بەلكو ل سەر ئاستێ ناڤخۆ ژی روی ب روی گەلەك رەخنەنەیان دبن و ئەگەر ئەم خواندنەكێ بۆ ئەگەرێن شكەستن و رەخنەیێن گەل و نەتەوە و جەماوەرێ ڤان وەلاتان بكەین دێ بینین كو چەندین سەدەم هەنە وەكو پابەند نەبوونا ڤان وەلاتان ب دەستووری و چاوانییا حوكمكرنا دەولەتێن وان د بیاڤێن جودا دا، مینا یێن مەزهەبی ل جهێ دەولەتا مەدەنی و سڤیل و هەبوونا ژمارەیەكا زۆر یا گرۆپێن چەكدار یێن دەرڤەری دەستهەلاتا یاسایێ و دەولەتێ، هەبوونا گەندەلییەكا بەرفرەه و نەبوونا سەروەرییا یاسایێ، سزادانا پشكەك ژێ وەلاتییان و هەبوونا جودا كارییا زق د ناڤبەرا نەتەوە و مەزهەباند ا و پابەند نەبوونا هندەك ژڤان وەلاتان ب فیدرالیەتێ، و كاركرنا هندەك گرۆپێن د ناڤا پەرلەمانێ ڤان وەلاتان ب شێوەیێ دیكتاتۆری ل جهێ باوەری هەبوون ب سازان و هەڤ سەنگی و هەڤ بەشییێ، ئەڤە و چەندیێن كار و كریارێن كو د ئەگەر و سەدەمێن كو وەلاتییێن ڤان وەلاتان و وەلاتێن جیهانی و جیهانا عەرەبی ل رەفتارێن هەڤدو بێزار ببێن و هەڤدۆ ل هەمبێز نەگرێن و گرۆڤە ژی بەرهەڤنەبوونا دو ل سەر سێ یا سەركردە و سەرۆكێن وەلاتێن عەرەبییە ل گۆپیتك و كۆمبوونێن گرنگ ل جیهانا عەرەبی دا، ئەڤا دهێتە رویدان و دهێتە دیتێن ئەنجامێ وێ چەندێ پشت راست دكەت كو ئەمێن كورد بتنێ نینە كو دزانین ئیراق و هندەك وەلاتێن عەرەب ب وەلاتێن شكەستی و سەرنەكەڤتی دهێنە دیتێن، بەلكو وەلاتێن پشكدار ل گوپیتك و رێكخراۆ و كۆمبوونێن عەرەبی ل دەڤەرێ ب نە بەرهەڤبوونا خۆ ل ڤان كۆمبوون و هەلوەستان دانپێدانێ ب وێ نەسەركەڤتنێ و رەوشا لاواز و خرابا حوكمەتێن بۆری و خرابیا پەیوەندییێن هەڤدو دكەن، نەخاسمە وەلاتەكێ وەكو ئیراقێ كو ب وەلاتەكێ لاواز ژ رویێ قانوونی و ئەولەهی و پەیوەندییێن دیپلۆماسی ڤە هاتیە خواندن ل دەڤ وەلاتێن عەرەبی.

دلۆڤان ئاكرەیی

(٧٩) سال ب سەر دامەزراندنا پارتیا جەماوەری و جەماوەرێ پارتیدا بۆرین كۆ ب دیرۆكا خۆ پارتیا كوردایەتییێ و هەلگرا هزرا پێشكەڤتنا سەردەمیانەیا نەتەوەیی و خۆدان پەیامێ پارستێن و ب هێزكرنا بەردەواما كاروانێ ئاڤەدانی و پێگەهێ هەرێما كوردستانێ بوویە.
ب دامەزراندنا پارتی قووناغەكا نوو و دیرۆكەكا نوو بۆ گەلێ كورد ل پشت شفشان ڤەبوو و ب دامەزراندنا پارتی ئەو ڤالاهیی پڕ بوو، ئەوا كو گەلێ كوردستانێ ژ ئالیێ سیاسی ڤە تێكەفت بوو، پارتی شیا وێ پەرت و بەلاڤیا هێزێن شۆرەشگێران كۆم بكەت و ئێكرێزیا جەماوەری و تەخ و چینێن گەلی بێخیتە سەر ئێك و ب دامەزراندنا پارتی مرۆڤێ كورد كەفتە سەر رێرەوەكا راست و دروست، پشتی وێ بێ هیڤیبوونا ب سەر گەلێ كورد دا هاتی پارتی ئالایێ خەباتێ بلند كرەڤە، پارتی شیا ناسنامەیا كوردی بپارێزیت، دامەزراندنا پارتی وەرچەرخانەك بوو ل دیرۆكا نەتەوەیەكی، چونكی ئێكەم پارتا جەماوەریی و سەرانسەری بوو ل كوردستانێ كو هیڤی و داخوازا دیرۆكا نەتەوەیا كورد بوو، پارتی بۆ ئارمانجان خەباتێ دكەت، نەك ب مەرجان ڤە و ئەگەر پارتی ب ئارمانجا ڤە یا گرێدایی نەبا، دوبارە ل نسكۆیا سالا ١٩٧٥ دەست ب شۆرەشێ نەدكرەڤە و پشتی ئەنفالان بەردەوامی ب خەبات و بەرخوەدانێ نەددا، ل دەف پارتی گرنگترین خالا ستراتیژی ل خەباتا وێ ل چیایی و ل باژێری مسۆگەركرنا كیانەكی یە بۆ گەلێ كوردستانێ، پارتی بۆ هەر قۆناغەكا خەباتێ درووشمەك هەلگرتیە كو بشێت جێبەجێ بكەت و لەوما خودانا ١٤ كۆنگرەیانە و بۆ هەر قۆناغەكێ پەیرە و پرۆگرامەك بەرهەڤكریە كو ل گەل رۆژەڤا وێ قۆناغا خەباتێ بگونجیت، پارتی خۆدانا بریارا خۆیە و بریارێ ل چ لایەن و كەسان وەرناگریت ژبەر ڤێ چەندێ، حسابەكا مەزن بۆ بریارێن پارتی دهێتە كرن، پارتی سەنگا هەڤسەنگیا سیاسی یە ل دەڤەرێ و بێی بریار و هەلوەستێ پارتی چ بریارەك ناهێتە جێبەجێكرن كو ئەڤە ژی مەزناهیا پارتی د سەلمینیت، پارتی بۆ هەر قۆناغەكێ خۆ نوو دكەتەڤە.
پارتی قوتابخانەیەكا مەزنا بەلاڤكرنا هەستا نەتەوەیی و نیشتیمانی وەڵاتپارێزی یە و شیایە هەستا نەتەوایەتی بكەتە تێگەهێ جڤاكی ل تەڤایا كوردستانێ و لەوما جەماوەرێ كوردستانێ خۆ پێڤە گرێدایە و ل هەلبژارتنێن ئیراقێ و كوردستانێ پارتی، حیزبا ژمارە ئێكە و پارتی ئەو سەربلندی ژی بەركەفت كو پرسا ریفراندۆمێ بسەرئێخست و ٩٣٪ خەلكێ كوردستانێ گۆت بەلێ بۆ پەیاما سەرخۆبوونا كورد و كوردستانێ كو ئەندازیارێ وێ هێژا سەرۆك مسعود بارزانی بوو، پارتی هەلگڕا فەلسەفەیەكا رۆهن و ئاشكرا و زەڵالە، وەكو چارەسەركرنا كێشەیێن نەتەوەیی و یێن ل هەرێما كوردستانێ و بابەتێ فیدرالیەت و گاڤ هاڤێتن بەرەف سەربەخۆبوونێ كو ب سەدان سالە خەبات و فیداكاری و بەرخودان و قوربانیدان بۆ هاتیەكرن و هزرا نەتەوەیی ئەو هزرا هەستیارە كو ل گەل بوونا مرۆڤێ كورد دا دژیت و هەتا بۆ چركەیەكێ ژی نەشێت لێ دویر بیت و مە كوردان ژی پێدڤی ب ڤێ هەستا نەتەوەیی هەیە، چونكی ئەم ژی نەتەوەینە وەكو هەر نەتەوەیەكێ دی ل سەر ڤێ گەردۆنێ، پارتی ل ڤان (٧٩) سالاندا هزرا نەتەوەیی د ناڤ میللەتێ كورد دا بەلاڤكریە و خەبات و بەرخۆدان و تێكۆشین بۆ كریە دا مرۆڤێ كورد و كوردستانی كەرامەتا خۆ ل دەست نەدەت، چونكی ئەگەر كەرامەت ل دەستدا، چ نامینیت كو ل دەست بدەت لەوما ئەڤ شانازیا مەزن بوو پارتی دزڤریتەڤە، پارتی ئەو قوتابخانەیا مەزنا كوردایەتیێ یە ئەوا ئەم فێركرین چاوا ل سەر ئاخا خۆ بژین و مە ئاخا خۆ خۆش بڤێت و چاوا بەرەڤانیێ لێ بكەین چونكی كارەساتا مەزن ئەوە كۆ خوش ڤیانا وەلاتی ل دلێ مرۆڤی دا نەمینیت، دیسان پارتی دیموكراتی كوردستان هەمی دەما باوەریی ب دیموكراسیەتێ هەبوویە و هەر ل رۆژا دامەزراندنا خۆ، ل ١٩٤٦/٨/١٦ ناڤێ وێ پارتێ، پارتی دیموكراتی كورد بوو و پاشی ل كۆنگرەیێ‌ (٣) بوو پارتی دیموكراتی كوردستان، ئەڤەژی گرۆڤەیە كو پارتی باوەری ب دیموكراسیێ هەبوویە و هەیە چونكی ل دیموكراسیێ و تەناهیێ نفشەكی پێ دگەهینیت و پارتی خودانا بیرۆكا دیموكراسیێ یە ل كوردستانێ
لەوما د فەرهەنگا پارتی دا دیموكراسی یا خۆجهە و ب كریار باوەریی پێ هەیە، بەروڤاژیا خەلكێ دی كو ب تنێ ب زمان باوەریی ب دیموكراسیێ هەیە،
پارتی ل سالا ١٩٤٦ دروست بوو و هەڤبەری تەڤ ئاستەنگان بوو، پارتی ب خۆراگریا خۆ و فیداكاریی و قوربانیێن خۆ؛ خۆ ل بەر تەڤ نەخۆشیان گرت، پارتی بەرەڤ گۆپیتكا سەرفەرازیێ گاڤ هاڤێتن و بەردەوام ژی بوویە.
پارتی خودان سەرۆك و رێبەرەكێ قەهرەمان و خۆراگر و شارەزا و سیاسەتمەدار و فیداكار و چاڤ نەترسە كو ئەڤرۆ جەنابێ سەرۆك مسعود بارزانی بوویە لێڤەگەر و پشتەڤان و ئومێد بۆ هەمی نەتەوەیا كورد ل تەڤ پارچەیێن كوردستانێ، پارتی خۆدان گەلەكێ خۆڕاگر و بێنفرەهە و پشت راست و پشت گەرمە ل جەماوەر و ب پێشمەرگێن خۆ و ب مالباتێن سەربلندێن شەهیدان و ب كادر و ئەندام و لایەنگرێن و دلسۆز و وەفادارێن خۆ هەروەسا یا پشت راستە كو هەمی مرۆڤەكی كوردپەروەر و نیشتیمان پەروەر و ئازادیخواز و ئاشتیخواز دێ ل ١١-١١-٢٠٢٥ێ دێ پارتی و بارزانی هەلبژێریت و دێ لیستا ٢٧٥ هەلبژێریت بۆ هەلبژارانێن جڤاتا نوونەرێن ئیراقێ كۆ ڤێ لیستێ بەر سینگێ هەمی پیلان و كارەساتێن دوژمن و داگیركەرا گرتیە، یێن ل دژی كورد و كوردستانێ لڤینان دكەن و بەرامبەری وان وەكو چیایەكێ خۆڕاگر رادوەستیت.

دلۆڤان ئاكرەیی

پرسا كوردان ل درێژاهییا دیرۆكێ ل دیمەنێن سیاسییێن دەڤەرێ هەیە، بەلێ هەبوونا وێ چ جاران ب هەڤدەنگییا راستەقینە یان دانپێدانا راست و دروست ب مافێن نەتەوەییێن ڕەوایێن ڤی گەلی ژ لایێ هند جڤاك و وەلاتان ڤە نەهاتیە وەرگرتین، بەلكو پڕانییا جاران ب ئاوایەكی رەفتار ل گەل كوردان كرینە، كو پرسێن وان ژی ب نەڕەوا وەسف كرینە، و جودا ل وێ پویتەنەدانەكا زق ژی، ژ لایێ جڤاكێ عەرەبی و ئیسلامی و دویر ل چێ پیڤەرەكێ ئاشكرا سەرەدەری ل گەل پرسێن گەلێ كورد یێ ستەملێكری هاتیە دیتن.
ئەڤا كو ئەز خواندنێ بۆ دكەم، مەبەست لێ خۆ چقاندێن نینە، بەلكو رۆناهی بەردانە ب سەر جوداهیەكا كویر، كورد ل پێشەنگا بەرەڤانیكرنێ ل دۆزا عەرەبی، موسلمان، ئیسلامێ راوەستیایە، ل سەلاحەدین و رزگاركرنا قودسێ دەستپێدكەت و ل رێكا پشكدارییا خۆ یا بەرچاڤ بۆ ئەدەب، زمان، ئایین و فەرهەنگان، ب تایبەتی ل رۆژهەلاتا ناڤەراست و باكوورێ ئەفریقیا، ئەڤرۆ هەڤبەری بێ منەتی و ئینكاریێ بوویە،
ئەرێ كورد هاتیە پاداشتكرن؟
بەرسڤ پێدڤی زۆر هویركارییان نابیت، بەلكو پێدڤی ب راوەستیانەكێ هەیە بۆ دیاربوونا راستیێن ئازاران، كورد ب دەهان سالە هەڤبەری جینۆسایدان دبیت و كەڤتییە هەمبەر كارئینانا چەكێ كیمیایی و جینۆسایدا كولتووری و نەتەوەیی، سەرەرای ڤان هەمی تاوانان ب دەگمەن هەلوەستێ راستەقینە و هەڤدەنگییا جیهانا عەرەبی و ئیسلامی دیتییە،
د راستی دا دەمێ كو كورد د كاودانێن سەخت دا ل بەر ستەما رژێمێن ئێك ل دویڤ ئێكێن دەڤەرێ پێدڤی ب هاریكارییان بووینە، ل سالێن حەفتێ و نۆتان دا ئەو هاریكارییێن گەهشتینە كەمپێن پەنابەرێن كورد، ل رێكا رێكخراوێن نیڤدەولەتی وەكو خاچا سۆر، وەلاتێن ئیسلامی و عەرەبی پشكداریەكا ب باندۆر و بەرچاڤ نەبوون، یا جهێ سەرنجێ ئەوە كو د ڤان قۆناغان دا كورد ل دۆرپێچێن ئابووری و برسیبوونێ دنالێن، نە هەلوەستەكێ سیاسی نە پشتەڤانی وەرگرتییە و نە ژی هەڤدەنگییا مرۆڤایەتی، ئەڤرۆ دبینین كو چاوا پرسێن دی وەكو غەززە، هەڤسۆزییێن بەرفرەه و هەڤكارییێن بەردەوام یێن وەلاتێن ئیسلامی و عەرەبی وەرگرتییە،
كو د بنیات دا راستە، بەلێ پرسیار هەر دمینیت، بۆ چ تەنانەت رێژەیەك ل ڤێ دلسۆزیێ ل رۆژێن سەخت و دژوار دا بۆ كوردان نەهاتیە دیاركرن؟,
هەر چەندە كو سیاسەتا ئابووری و سزادان و ب بەردەوامی پشتگوه هاڤێتێن، خەباتا كوردان ل سنوورێن بۆرینە راوەستاندییە، هەتا ئەڤرۆ ژی بەردەوامە، حوكمەتێن ئێك ل دویڤ ئێكێن ئیراقێ ل پەیرەوكرنا سیاسەتا ئابوورییا سیستەماتیك ل دژی كوردان بەردەوام بوویە، وەكو بڕینا مووچەیێ هەیڤانەیێ فەرمانبەرێن هەرێمێ بۆ دەمێ چەند هەیڤان هەر ئەڤ كریارە دوبارە دبیت، ب بێ هەبوونا بەهانەیێن راستەقینە ل سەر رێیا بورییا رژێمێن چووی بەردەوامە، كۆ ئەڤە ژی رەنگڤەدانا رێبازەكا شۆڤێنیستە كۆ ل نەبوونا ئیرادەیەكا سیاسییا راستەقینە بۆ چاكسازییێ، هەر چەندە سەختە بهێتە كرن و چارەسەركرن، گازیكرنەك بۆ پێداچوونێ و پێناسەكرن ب ئارمانجەكا نیشتیمانی، رەنگە ئەڤا مە گۆتی وەكۆ گازندەیەك ئاراستەی گەلێن دەردۆر بهێتە كرن و ب ڤی ئاوایی بهێتە وەرگرتێن، بەلێ د راستی دا چێ ئەگەرەك ل دۆر گوهۆرینێن دەملدەست ل هەلوەستێن ڤان لایەناندا ناهێتە دیتن.
بەلكو ئارمانج لێ وێ دوپاتكرنە ل سەر پێدڤییا گەلێ كورد بۆ رێكخستنا بەرژەوەندییێن خۆ، گرنگە ب رۆهنی ئارمانجێن خۆ یێن نیشتیمانی دیار بكەت و گاڤان بۆ بەرژەوەندییێن بلندتر بهاڤێژیت ب رێیا ئێكرێزیێ و پلاندانانا ستراتیژی كاری بۆ ئاڤاكرنا ئامانجێ بكەت، چونكو پێشكەڤتێن ل هزرێن نەتەوەیی بژاردە نینە، بەلكو پێدڤییە و پاشەرۆژ چاڤەرێ دودلیێ ناكەت،
پرسا كوردان ل رۆژهەلاتا ناڤەراست، چ جاران پڕسەكا لاوەكی نەبوویە و نابیت ژی، بەلێ ژ مێژەیە ب نە ڕەوا هاتیە پشتگوە هاڤێتێن، ل ناڤبەرا دیرۆكەكا قوربانیدانێ و بێدەنگییەكا گومانلێكری یا عەرەبی و ئیسلامی، ئەڤرۆ ژی پێدڤییەكا بلەز دڤێت كو كورد ب زمانێ بەرژەوەندییێن بلندێن خۆ بپەیڤیت و خواستێن خۆ ژ وان كەسێن بۆری یێن كو بێرێزی ب مرۆڤایەتییێ كری، وەرگریت و ب دەستێن خۆ پاشەرۆژا خۆ لێ ئاڤا بكەت.

دلـۆڤان ئـاكرەیی

(چارچووڤەیێ هەماهەنگی)
هەڤپەیمانیەكا سیاسییە، ل ئادارا سالا ٢٠٢١ دا هاتیە دروستكرن، كو پرانییا هێزێن سیاسییێن مەزنێن شیعەیان ل ئیراقێ ژ بلی تەڤگەرا سەدر د ڤێ هەماهەنگیێ دا هەنە و ئارمانجا سەرەكییا وان پێكئینانا حوكمەتەكا كۆدەنگییە ل ئیراقێ د بن باندۆڕا شیعەگەریێ دابیت، ل چار سالێن بۆری ڤی بەرەی ل ئیراقێ هەمی پێگەهێن سەرەكی و پلەیێن كەسایەتییێن سەرەكی یێن د ناڤا سازییێن دەولەتێ دا كۆنترۆل كرینە، ل پێخەمەت بەرژەوەندییێن خۆ و هەر لایەنەكێ ل دەرڤەی ئایدۆلۆژییا وان بیت، دێ ب ساكاری ل رێیا دامەزراوەیێن دەولەتێ، ب رێكا دەستهەلاتا تەشریعی، یان تەنفیزی، یان ژی دەستهەلاتا دادوەری، وی ئالی دێ ژێ پرۆسەیا سیاسی دۆر ئێخێن.
ئەڤ رەوشە بوویە ئەگەر كۆ پرۆسەیا سیاسی ب تەمامی بكەڤیتە د بن كونترۆل و باندۆر و مەبەست و بەرژەوەندیێن وان، هەر چەندە هندەك ژ ڤان سەركردەیێن ناڤا ڤێ چارچووڤەی دا، ب فەرمی بەرپرسیاری ل سازییێن دەولەتێدا نینە، بەلێ د رۆژەڤێ دا ئەو وەكو داشا یاریا دامێنە و لڤینان ب دامەزراوێن دەولەتێ و دەستهەلاتی دكەن،
ل گەل پاشڤەچوونا بەرەیێ مقاوەمێ ب سەركردایەتییا ئیرانێ ل دەڤەرێ، داخوازی بۆ هەلوەشاندن و چەكدانانا گرۆپێن چەكدارێن حەشدا شەعبی ل ئیراقێ ل دەرئەنجامێن فشارێن هەڤپەیمانان و مەرجەعیەتا نەجەف و تەڤگەرا سەدر، زێدە بووینە، ئەڤ رەوشە ل گەل بەرژەوەندییێن چارچووڤەیێ هەماهەنگییێ ئێك ناگریت، لەوما ئەڤ هەڤپەیمانییا وان د نوكەدا ل هەمبەر ئاستەنگێن مەزندایە.
خالەكا دی یا بوویە ئاستەنگ ل هەڤبەر ڤێ هەماهەنگییا شیعەیێن دەستهەلاتدار د ڤی دەمی دا ئەوە كو سەرۆك وەزیرێن نوكە یێن ئیراقێ (محەمەد شیاع سوودانی) كو ل دەمێ خۆ ب رێكا رێكەڤتنەكێ د ناڤبەرا هەڤپەیمانییا شیعەیان بوویە سەرۆك وەزیران، د ڤێ قووناغێدا ب رێكا میدیایێ و سیاسییان حەزا خۆ بۆ دروستكرنا لیستەكا سەربەخۆ و جودا ل ڤێ هەڤپەیمانییێ دیاركریە، ژ ئالیەكێ دی ڤە بایكۆتكرنا پشكداریكرن ل هەلبژارتنان ژلایێ تەڤگەرا سەدڕ و هەڤپەیمانییا (نصر) یا حەیدەر عەبادی، چارچووڤەیێ هەماهەنگیێ هەڤبەری گەلەك تەحەدایێن راستەقینە و یێن باندۆر كریە، ل ئیدارەدانا پرۆسەیا سیاسی ل رەوانگەها كونترۆلكرن و كۆمكرنا لایەنێن شیعەیاندا و ژ لایەكێ دی ڤە بەرفرەهبوونا خواستا پشكەك ل سونەیان بۆ هەڤڕكیكرن ل گەل هەڤپەیمانییا شیعەیێن دەستهەلاتدار، رەنگە ببیتە ئەگەرێ گوهۆرینێن هەڤكێشەیێن دەستهەلاتی ل ئیراقێ، كو ئەڤە ژی د بەرژەوەندییا چارچووڤەیێ هەماهەنگییێ دا نابیت.
ل ناڤبەرا ڤان پێشهاتان دا، دهێتە پێشبینیكرن چارچووڤەیێ هەماهەنگیێ بكەڤیتە د رەوشەكا هەستیار دا، نەخاسمە كو د نوكە دا جادەیا ئیراقی ل پاشەرۆژا ئاڤا یا ڤێ چارچووڤێ ب گۆمان كەڤتییە و زێدەبوونا توورەبوونا جەماوەری ل دژی وێ رەنگە ببیتە ڤەقەتیان د ناڤبەرا ئالییێن سیاسییێن دناڤا ڤێ هەڤپەیمانییێدا، لەوما تێتە پێشبینیكرن كۆ هندەك ژ ڤان ئالییان خۆ ل گرۆپ و لایەنێن چەكدارێن دەرڤەی دەستهەلاتا حوكمەتێ ژ بەر فشارێن ئەمریكا و نەرازیبوونا جادەیا ئیراقی ب سەرۆكایەتییا سەدڕییان ل دەست ڤان گرۆپان دووربێخێن، نەخاسمە یێن كو د ناڤا ڤێ هەڤپەیمانییێ رۆلەكێ پڕ رەنگ نەبوویە وەكو حەیدەر عەبادی كو دێ بزاڤان دەت وەكۆ نەیارەكێ رژد ل دژی ڤێ هەڤپەیمانییێ و گرۆپێن چەكدارێن دەرڤەی دەستهەلاتا دەولەتێ خۆ نیشابدەت، داكو ل بەلەم و قایقا نقۆمبوونا واندا ل گەل وان نەبیت، ئەڤە د دەمەكی دا كو ئەگەر هەر دو فاكتەرێن بەرێ مە باس كرین ل دژی هەردوویان ئێك بگرین.
پشتی گوهۆینێن دەرئەنجامێ شەڕێ دوازدە رۆژی یێ د ناڤبەرا ئیسرائیل و ئیرانێ دا، پێگەهێ ئیرانێ ل ئیراقێ ل هێزێ بەر ب لاوازییێ ڤە چوویە، ئەڤێن هەنێ گومانێن جددینە ل سەر شیانێن ئیرانێ بۆ پاراستنا هەڤپەیمانێن خۆ ل ئیراقێ كۆ هاتینە دروستكرن و ئەنجامێن وێ ل چەند هەیڤێن بهێن ل سروشتێ رێكخستێن و درووشمێن هەلبژارتنان دا دێ رەنگ ڤەدەت. د نوكەدا هەم چارچووڤێ هەماهەنگییا شیعەیان و هەم گرۆپێن ملیشیاتان رەت دكەن، ماوەیێ سەرۆك وەزیران بۆ خۆلا دوویێ بهێتە نووكرن، ئەمریكا ژی ب ئاسانی و ب بێ چاكسازیكرن ل وان گرۆپێن چەكدار، پالپشتییا دوبارەبوونا سۆدانی ناكەت كۆ جارەكا دی ببیتە سەرۆك وەزیران و جودا ل وێ رەنگە یا ئاسان نەبیت ژی هەرێما كوردستانێ ژی یاكو ل ڤان چەند سالان بۆری ب رێكێن دۆرپێچ و هێرشێن میلیشیاتان ل بیر بكەت.
د ڤێرەدا بەرژەوەندییا چارچووڤێ هەماهەنگییێ كو پشت ب گرۆپێن میلیشیاتان گرێدایە، ل گەل ستراتیژییەتا ئەمریكا بۆ ئیدارەدانا پرۆسەیا سیاسی ل ئیراقێ ئێك ناگریت، ئەڤە ژی ئاستەنگ و گرێیان ل هەمبەر پاشەرۆژا چارچووڤێ هەماهەنگییا دەستهەلاتا شیعەیان زێدەتر دكەت.

دلۆڤان ئاكرەیی

ل ئاڤاكرنا ستوونێن دەولەتا ئیراقێ دا و ب تایبەت پشتی رۆخیان و ژناڤچوونا رژێما شۆڤێنییا بەعسا داگیركار، كوردان وەكو پێكهاتەكا سەرەكی رۆلەكێ ئاڤاكار و ئەرێنی هەبوو، ب ئاوایەكی هەڤبەركرن ل گەل نەتەوە و پێكهاتێن دی یێن ئیراقێ رژدتر بوو، بۆ دانانا فۆرم و بنەمایێ دەولەتێ كۆ ماف و تایبەتمەندییێن تەڤایا پێكهاتێن ئیراق ب سەرجەم ئایین و نەتەوە و ئیتنیك و مەزهەبێن جودا ڤە بهێنە پاراستن و ل دەستوورەكێ گشتی دا ئەڤ مافێن وەلاتیبوونێ بهێنە پەسەندكرن و ب خال و مادەیان بهێنە دیاركرن، ئەڤ نێرین و تێروانیینە ل چارچووڤەیێ دەستووری دا ب تەڤاهی هاتنە جێگیركرن و بنەمایێ دەولەتێ ژی ل سەر هەر سێ پەرەنسیپێن (هەڤسەنگی، هەڤپشكی، سازان) د دەستوورێ ئیراقێ‌ دا هاتنە جێگیركرن. بەلێ پاشی هەڤكێشەیێن سیاسی ل ناڤا پرۆسەیا سیاسییا ئیراقێ دا گوهۆرینێن ب سەردا هاتێن، و ئەو بنەمایێن بەرێ كو رێكەڤتن ژلایێ دەستهەلاتدار و فەرمانرەوایێن بەغدا ل سەر هاتبوونەكرن هاتنە بنپێكرێن و گرۆپێ شیعەیێن عەرەبێن دەستهەلاتدار خال و مادەیێن د دەستوورێ ئیراقێ دا ب رێكەكا دی یا جودا دا بڕێن.
هەرێما كوردستانێ وەكو هەرێمەك ل چارچووڤەیێ دەولەتا ئیراقا فیدرال ل دویڤ دەستوورێ سالا (٢٠٠٥) دانپێدان پێ هاتیەكرن كو ئەو دەستوور ل راپرسییا گشتییا گەلێن ئیراقێ ب رەزەمەندیا پرانییا وەلاتییان هاتیە پەسەندكرن، كو ل سەر هەمی رەوانگە و مێنتالیتێن خۆ ب سەر كوردان سەپێن ب دویماهیك هات، كۆ زێدەتر ل هەشتێ سالان دەستهەلاتدارێن ئیراقێ ل سەر بنەمایێ چەوساندن و بندەست كرنێ د هەمبەر گەلێ كورد یا بەردەوام بوو، تەڤ كێشە و ب پرسگرێكێن هەلاویستیین كوردان ژی ڤە ل گەل ئیراقێ كێشەیێن كۆمینە نەك تاكی، لەوما ل سەر ڤی بنەمای ل گەل حوكمەتێن ئێك لدویڤ ئێكێن چووی، دچوو د ناڤ پرۆسەیا دانوستاندن و شەر و پەڤچوونێ دا، ل سالانێن چووی دەستهەلاتدارێن ئیراقێ وەسا وێنە دكر كو ل سازییێن دەولەتێدا كوردان ماف و پێگە و رۆلێ خۆ هەیە، بەلێ د راستیدا ئەو ئێك بتنێ پرۆپاگنەدەیێن سەرانێن ئیراقێ یە، لەوما بزاڤا نەتەوەییا كورد ئەو چەند رەتكرینە كۆ ناكۆكی و پرسگرێكێن كوردان ل گەل بەغدا بهێنە كورتكرن بۆ ئاستێ تاك، بەلكو پرسێن كورد گرێدایی ب خواستا جەماوەر و نەتەوەیا كورد ڤەیە، د راستیدا د ئیراقا نوو دا پشتی دەستهەلاتا شیعە پایەیێن دەستهەلات و هەژموونا خۆ موكۆم كرین، ل بنەمایێن سەرەكی كو رێككەڤتن ل سەر هاتینەكرن و پایەیێن دەولەتێ ل سەر هاتبوو ئاڤا كرن پەشیمان بووینە، ب ئاوایەكی كۆ حەزا بەغدا ستراتیژییەتا نوكە یا مێنتالیتەیا فەرمانڕەواییا وان هەمبەر كوردان وەك پێكهاتەكا سەرەكی، بچووككرنا داخوازییێن كوردانە ژێ گشتی بۆ تاك و گوهۆریێن ب ناڤونیشانێ وەلاتیبوونێ كو مەبەست لێ رازیكرن و دەست بەردانە ل مافێن خۆ یێن نەتەوەی بۆ مافێن تاك ل ناڤا چارچووڤێ ئیراقێ دا، ئەڤە ل دەمەكیدایە كو دەستوورێ ئیراقێ ئەڤ بابەتە دیماهیك پێ هینایە، كۆ ئیدێ پشتی سالا (٢٠٠٥) كورد ل چووارچووڤێ كیانەكێ فیدرالدا ل گەل ئیراقێ رەفتارێ دكەت، نەك ل سەر بنەمایێ وەلاتیبوونێ، هەرچەندە بەغدا ب بەردەوامی هەول و بزاڤان بۆ وێ چەندێ ددەت، كو دۆسەیا هەرێما كوردستانێ وەكو كێشەیێن تاك دیار كەت، بەلێ ئەڤە لێدانە ل قەوارەیا یاسایی و دەستووریی یێ هەرێما كوردستانێ كو بەرییا دەولەتا نوو یا ئیراقێ كیانێ هەرێما كوردستانێ هەبوویە، ئەڤ كیانە خودانێ شەرعیەتا نیڤدەولەتی و ناڤخۆ یە، لەورا گرنگە هەرێما كوردستانێ ل گەل بەغدا بەردەوام بیت و دەرڤەت نەهێتە دان كو مەبەست و ئارمانجا بەغدا ب سەر هەولێرێ زال بیت كۆ كێشەیێن كوردان ل كێشەیا نەتەوە و كیانەكی بۆ كێشە و پرسگرێكا وەلاتیبوونێ بهێتە بچووككرن.

دلـۆڤـان ئـاكـرەیی

دیپلۆماسییەتا هەرێما كوردستانێ ل گەهاندنا كێشەیان ب جیهانێ یا سەركەڤتی بوویە و گرنگە ئەڤ پەیوەندی و لڤین د بەردەوام و زێدەتر ببن، كورد وەكو كارەكتەرەكێ دەڤەرێ ل ڤێ قووناغێ دا ب تەمامی دەركەڤتییە، ب تایبەت پشتی رۆخیانا رژێما سەدام، سەركردایەتییا كورد و ئەو هەڤپەیمانییا ل گەل ئەمریكا و هەڤپەیمانان كری، دەرڤەتەكا باش ب هەرێما كوردستانێ دایە و بوویە پشكەك ژ هەڤسەنگییێ بۆ دەڤەرێ، لەوما ناڤەندێن جیهانی زۆر ب گرنگی ڤە بەرێ خۆ ددەنە هەرێما كوردستانێ، دەمێ كو حوكمەتا ئیراقێ هەمی دەرگەهان ل هەمبەری هەرێما كوردستانێ دا گریت، د ڤێ رەوشێ دا هەرێما كوردستانێ ناچار دبیت ل گەل دوست و هەڤالێن خۆ چ ئەمریكا بیت یان وەلاتێن كەنداڤی و ئەو وەلاتێن كونسولخانە ل هەرێما كوردستانێ هەیین نەرازیبوونا خۆ پێشكێش بكەت. هەر وەكو هاتیە دیتن ب بێ هەبوونا داخوازییا هەرێما كورستانێ جڤاتا ئاسایشێ باس ل كێشە و پرسگرێكێن د ناڤبەرا هەولێر و بەغدا دا كرن و وەزارەتا دەرڤەیا ئەمریكا ل دۆر بڕین و نەهنارتنا مووچەیێ مووچەخۆرێن هەرێمێ پەیاما خۆ راگەهاند، لەوما گرنگە ب بەردەوامی هەرێما كوردستانێ دیپلۆماسییەتا خوە بۆ ڤێ پرسێ زۆر زێدەتر بكەت هەتا كو ب تەمامی دویماهی ب ڤان دۆرپێچ و قەیرانان دهێت، د نوكە دا دەم هاتیە ب كریار بهێتە دیتن كو ئەمریكا چاوا رەفتارێ ل گەل ئیراقێ دكەت، چونكو ئەمریكا راگەهاند بوو رەفتار و سەرەدەرییا وان ل گەل بەغدا دێ ب وی شێوەی بیت یا كو بەغدا ل گەل هەولێرێ دكەت و بۆ ئەمریكا دیاربوو كو سەرەدەرییا بەغدا هەنبەری هەرێما كوردستانێ چاوایە. ئەمریكا ل جیهانێ و بتایبەت ل دەڤەرێ خۆدان پێگەهێ خۆیە د بیاڤێن جودا دا و ل نێزیك ڤە چاڤدێرییا دۆرپێچێن مووچەیێ فەرمانبەرێن هەرێما كوردستانێ دكەت، لەوما دەمێ وێ چەندێ هاتیە كو ب رۆهنی سیاسەتا ئەمریكا ب دیاركەڤیت، هەر چەندە بایلۆزخانەیا ئەمریكا ل بەغدا پەیام دایە ئیراقێ، بەلێ كریار مەرجە، ب خواندنا من چارەسەرییا ناكۆكییێن د ناڤبەرا هەولێر و بەغدا سەبارەت ب ڤێ دۆسەیێ پێدڤی ب رێكا گۆتۆبێژێن ئاڤاكارێن كو هەڤتەریب بیت ل گەل بەرپرسیارەتییێن دەستووری هەیە، ب چارەسەركرنا دۆرپێچێن مووچەی دێ ئاماژەیەكا رۆهن هەلێت كو ئیراقێ رەوشەكا باش بۆ راكێشانا وەبەرهێنەران هەیە، ل ناڤا واندا ژی كۆمپانییێن ئەمریكی، سەركەڤتن ل ڤێ پرۆسێ دا دێ هەڤكار بیت بۆ ب هێزكرنا هەڤكاری و بەرفرەهكرنا وان ل ناڤبەرا هەر دو ئالیان دا، هەروەسا دێ بیتە فاكتەر بۆ دوبارە هنارتنا پترۆلێ ب رێكا بووریا ئیراق – توركیا و بەرفرەهكرنا پرۆسەیێن گەریان ل دویڤ وزێ دا.

دلۆڤان ئاكرەیی

رژێمێن سیاسی هانا خۆ دبەنە بەر بەخشینا پاداشت و مووچە و ئیمتیازاتان بۆ تاك و گرۆپێن فشار و دلسۆز و نوونەرێن خۆ لدویڤ سروشتێ سیستەمی یان دەزگەهێن كو ب هند كاران هاتینە راسپاردن دهێنە بەخشێن و د نوكەدا ب هزاران میناكێن كەڤن و نوو یێن هەین، كو رێكخراوێن سیاسی و هەلگرێن ئایدیۆلۆژییا بیانینە كو ب چەندین شێوەیان پشتەڤانییێ وەردگرن وەكو مووچەیێ هەیڤانە، بەلێ فەرمانبەرێن حوكمەتا هەرێمێ كو هەمی مەرجێن دامەزراندنێ هەنە و مووچەیێ خۆ ب پالپشتییا یاسایی و دەقەكێ خۆیا و ئاشكرا وەردگرن كو هندەك ژ وان فەرمانبەران تەنانەت بەرییا گوهۆرینا سیستەمێ سیاسی كاركرینە و ل دویڤ یاسایا دیسپلین بۆ فەرمانبەرێن دەولەتێ ل ئیراقێ چ دەقەك و بڕگەیەكا یاسایی ب سەردا جێ ب جێ نابیت ل سزادانێ وەك وی فەرمانبەرێ كو ب بڕینا مووچەیێ وی دهێتە سزا دان، ل دویڤ بڕگەیا سێیێ ل یاسایا ناڤبری ئەگەر بڕیارە فەرمانبەرەك بهێتە سزادان پێدڤییە پلە ب پلە بهێتە سزادان وەك دەركرنا سەرنجراكێشان و هایداری و پاشان بڕینا مووچەی دەست پێبكەتێن بۆ وی جۆرێ سزای، ل دیڤ یاسایێن ئیراقێ نابیت فەرمانبەرێن چێ مللەتەكی ب بێ هەبوونا چێ كێم و كاسییان بهێتە سزادان، بەلێ ب بڕین و سازشكرن یان پاشخستنا ژڤانێ هنارتنا مووچەیێ فەرمانبەرێن هەرێما كوردستانێ سزایێ مووچەخۆرێن كوردستانێ ددەن، د دەمەكی دا كو فەرمانبەرێن كوردستانێ تاوانبار نینە، پرس بۆچی بابەتێ مووچەی ل گەل كێشەیێن سیستەمێ فیدرالی تێكهەل دكەن؟ فەرمانبەرێن كوردستانێ فەرمانبەرێن ئێراقێنە ل هەمی روویەكیڤ ە، ناڤونیشان و وێنە و داتایێن وان وێ چەندێ نیشانادەن كو كەسێن بیانی یان هێزەك بن كۆ ئۆپەراسیۆنان بۆ بەرژەوەندیا وەلاتەكێ دی دكەن دەستهەلات بەرپرسیارییە، ئەركە و نەك تەشریفاتی، شەرمزارییە كو كارێ سزادانێ ب بێ هەبوونا چێ سەرپێچی و تاوانان بەرانبەر گەلێن كوردستانێ دگرنەبەر، فەرمانبەر و مووچەخۆرێن كوردستانێ رێككەفتنێن سیاسی نینە و ب ئێك چاڤ هەڤبەركرن ب یێن ئیراقێ ناهێنە دیتن، دەستهەلاتدارێن بەغدا د گەندەلیێ دا نوقۆمبووینە، ب چێ روی ڤە باسی داهاتێ هەرێما كوردستانێ دكەن؟ بەرپرسێن بەغدا دڤێن گەندەلییێن خۆ ب بەهانەیێن بێ بنەما ل بەرامبەر هەرێما كوردستانێ ڤەشێرن و ئەگەر وەزیرا دارایییا ئیراقێ راست دكەت بلا پێداچوونەكێ د لیستا مووچەخۆرێن بەغدا و حەشدا شەعبی دا بكەت، دا ببینیت كۆ ب سەدان هزار بندیوار ل دەرڤەی ئیراقێ ل ناڤ رێزێن هێزێن بناڤ ئەمنی و فەرمی هاتینە تۆماركرن، و بتنێ بەهانەیا وان مووچەیێ خەلكێ كوردستانێ یە كو ل سالێن بۆری كوردستان جهێ پەناهەگەها وان بوویە، خەزعەلی و شۆڤینییێن بەغدا بۆ ب دەستخستنا دەنگێ خەلكێ شۆڤێنی ل ناڤەراست و باشوورێ ئیراقێ، ئازارا خەلكێ خێر ل خۆ نەدیتیێ هەرێما كوردستانێ ددەن و شەڕێ نانبرینێ ل گەل خەلكێ كوردستانێ دكەن، ئەو دۆرپێچێن ئابووری یێن سەر هەرێما كوردستانێ كو دەولەتا ئیراقێ و حوكمەتا وێ ل رێكا تەیف سامی جێ ب جێ دكەت، بەردەوامییا رێكا عەلی حەسەن مەجیدێ گۆڕبگۆڕە كو ل سەردەمێ جینۆساید و ئەنفالان خستبوونە سەر كوردستانێ و د نوكەدا ژی هەر هەمان ئەقلیەت و هەمان هزر و تێروانین ژ لایێ دەستهەلاتدارێن ئیراقێ ڤە بەردەوامی هەیە و ئەو دۆرپێچ كو ب ئیمزایا تەیف سامی كەڤتییە سەر هەرێما كوردستانێ، ئەگەر لێ بنێرین ل سەردەمێ چووی ب نڤیسینەكا فەرمی لە سالا 1987 بریارەكا ب ڤی ئاواێی ئێخستبوونە سەر كوردستانێ، واتە ل ئیراقێ هەمان مەژی وعەقلێ شۆڤێنی مایە و نەهاتییە گوهۆڕین و ئەو كارێ كۆ تەیف سامی و حوكمەتا ئیراقێ دكەن دكەڤیتە چارچووڤێ تاوانێن برسیكرنا خەلكێ كوردستانێ و پەكخستنا كەرتێ ئابووری و گێرانا ژیانێ كو ئەڤە ژی تاوانە ل دژی مرۆڤایەتیێ، لەوما پێدڤیە ڤەكۆلینێن مەیدانیێن هویر ل سەر بهێتەكرن و وەكو راپۆرت و دۆسەیەك رادەستی رێكخراوێن مافێ مرۆڤی ل سەر ئاستێ نیڤدەولەتی بهێنەكرن و تەڤ ئالیێن كوردستانی هەلوەستەكێ كوردپەروەری و نیشتیمانپەروەری و دویر ژ دەستكەڤتێن سیاسی و تایبەتی وەرگرێن و د چەپەرەكی دا بەرەڤانیێ ل كەرامەت و ماف و مووچە و شایستەیێن خەلكێ كوردستانێ ب بێ جوداهی بكەن.