دلۆڤان ئاكرەیی

د درێژاهییا دیرۆكێ دا وەلاتێن زلهێزێن جیهانێ بزاڤ بۆ لاوازكرن و بۆهژاندن و ژناڤبرنا وەلات و نەتەوە و جڤاكێن دەردۆرێن خۆ كرینە و بۆ بەرژەوەندییا خۆ د بیاڤێن جودا دا، وەكو رامیاری و ئابووری و ئایینی و گەلەك ئەگەرێن دی بكارئیناینە و ل گەل بۆرینا دەمی جودا ژێ بكارئینانا ئاخ و چاڤكانییێن ڤان وەلات و نەتەوەیان ب رێكا ئایدۆلۆژییێن مەبەستدار هەۆل بۆ گوهۆرینا داب و نەریت و رەوشت و تیتال و سنۆر و جوگرافی و زمان و دەڤۆك و باوەری و پیرۆزی و هەلكەڤتێن بۆرییا وان نەتەوەیان كریە و ب رێكا بریارێن سەپاندی كار بۆ نەژادپەرەستیێ و قڕكرنا وان گەلان كرینە، رەنگە ئەڤ سنۆر بەزاندن ل وەلاتێن رۆژئاڤا ژ بەر نێزیكییا وان ل هەڤ ئایینی و هەڤ رەنگی و هەڤ تێروانینان و باوەرێن وان ب هەمان هەلسۆكەڤت و رێكار و دابونەریت و رەوشت و تیتالان وەكو یێن وەلاتێن رۆژهەلات نەبن، چونكو ل كێشوەرێ ئاسیا رەنگە هەر وەلاتەكی چەندین داب و نەریتێن جودا هەبن و وان ب پیرۆزی بزانێن و ب ئاسانی ئامادە نەبێن دەستان ژ وان باوەر و پیرۆزییان بەردەن، لەوما رێكا قوربانیدانێ د هەلبژێرێن دا كو وەكو بەنداڤەكێ رێگریێ ل گوهۆرینا تیتالێن خۆ بكەن جودا ژێ پارستنا خۆ و وەلات و پیرۆزێن خۆ ئەڤ وەلاتێن هەنێ كار بۆ پێكئینانا جڤات و گوپیتكێن وەلاتێن هەڤسوی و هەڤ رەنگ و هەڤ زمان و هەڤ ئایین و باوەر و بەرژەوەندی ددەن بۆ پاراستنا خۆ ژ هەر بۆیەر و هێرش و مەترسیەكا روی ب روی یان گەف بیت ل سەر وان و دەڤەرێ ددەن و ئەگەر ئەم گوپیتك و كۆمبوونێن جیهانا عەرەبی یێن سالانە بكەینە میناك دێ بینین كو وەلاتێن بەژدار د ڤان جڤات و رێكخراوان دا، ماوە ل وەلاتەكی ل سەر ئاستێ بلند یان كەسێن ئێكێ یێن وەلاتێن پشكدار د گوپیتك و رێكخراواندا ئامادە دبێن و ل دۆر تەوەرێن جودا گۆتوبێژ دهێنەكرن و ب رێكەڤتێن سەربازی و رامیاری و ئابووری و جڤاكی بڕیاران ددەن، بەلێ پرانییا جاران ئەڤ وەلاتێن كو بەژدار دڤان جڤات و گوپیتك و رێكخراواندا ژبەر بەرژەوەندی و پەیوەندییێن وان ل گەل هندەك وەلاتێن رۆژئاڤا یان بەرۆڤاژی رۆژهەلات دكەڤنە د چوارچوڤەكێ گرتیدا رەنگە ل دەمێ كۆمبوونێن ڤان جڤات و گوپیتكاندا یان ل سەر ئاستەكێ نزم یان ب رۆلەكێ بێ مفا پشكدار ببن دا باندۆر ل سەر پەیوەندی و بەرژەوەندیێن وان ل گەل لایەنێ سێیێ نەبیت، جودا ژێ ڤێ سازدانا كۆمبوونا جڤات و گوپیتكان ل وەلاتێ دیاركری و پەیوەندییێن وێ ل گەل وەلاتێن دەڤەرێ و گەل و نەتەوەیێن وێ و دەڤەرێ و دەربرینێن وێ ل بۆیەرێن بۆری باندۆر ل سەر ئامادەبوونا وەلاتان ل كۆمبوونێ هەیە، ئەگەر ئەم ل كۆمبوونێن عەرەبی یێن بۆری یێن هاتیە سازكرن، بنێڕین دێ بینین كو ب گوپیتكێن شكەستی هاتینە خواندن، لەوما سازدانا ڤان جۆرە كۆمبوونان یێن وەلاتێن عەرەبی د هەر قۆناغەكێ دا كو بەردەوام دەڤەر ژبەر ئالۆزییێن ل دەڤەرێ هەین و دەڤەر بەر ب گوهۆرینان ڤە دچیت و ل پڕانییا وەلاتێن دەڤەرێ دورپێچێن جودا د بیاڤێن جودا دا دهێنە نێڕین و هەرتەم ڤەخواندنا وان بۆ هەڤ دجودانە، ب گشتی گۆپیتك و كۆمبوونێن وەلاتێن عەرەبی ل سەر ئاستێ دەڤەرێ و جیهانێ رەنگڤەدان و ب گرنگ و سەركەڤتی ناهێنە خواندن، بەلكو ل سەر ئاستێ ناڤخۆ ژی روی ب روی گەلەك رەخنەنەیان دبن و ئەگەر ئەم خواندنەكێ بۆ ئەگەرێن شكەستن و رەخنەیێن گەل و نەتەوە و جەماوەرێ ڤان وەلاتان بكەین دێ بینین كو چەندین سەدەم هەنە وەكو پابەند نەبوونا ڤان وەلاتان ب دەستووری و چاوانییا حوكمكرنا دەولەتێن وان د بیاڤێن جودا دا، مینا یێن مەزهەبی ل جهێ دەولەتا مەدەنی و سڤیل و هەبوونا ژمارەیەكا زۆر یا گرۆپێن چەكدار یێن دەرڤەری دەستهەلاتا یاسایێ و دەولەتێ، هەبوونا گەندەلییەكا بەرفرەه و نەبوونا سەروەرییا یاسایێ، سزادانا پشكەك ژێ وەلاتییان و هەبوونا جودا كارییا زق د ناڤبەرا نەتەوە و مەزهەباند ا و پابەند نەبوونا هندەك ژڤان وەلاتان ب فیدرالیەتێ، و كاركرنا هندەك گرۆپێن د ناڤا پەرلەمانێ ڤان وەلاتان ب شێوەیێ دیكتاتۆری ل جهێ باوەری هەبوون ب سازان و هەڤ سەنگی و هەڤ بەشییێ، ئەڤە و چەندیێن كار و كریارێن كو د ئەگەر و سەدەمێن كو وەلاتییێن ڤان وەلاتان و وەلاتێن جیهانی و جیهانا عەرەبی ل رەفتارێن هەڤدو بێزار ببێن و هەڤدۆ ل هەمبێز نەگرێن و گرۆڤە ژی بەرهەڤنەبوونا دو ل سەر سێ یا سەركردە و سەرۆكێن وەلاتێن عەرەبییە ل گۆپیتك و كۆمبوونێن گرنگ ل جیهانا عەرەبی دا، ئەڤا دهێتە رویدان و دهێتە دیتێن ئەنجامێ وێ چەندێ پشت راست دكەت كو ئەمێن كورد بتنێ نینە كو دزانین ئیراق و هندەك وەلاتێن عەرەب ب وەلاتێن شكەستی و سەرنەكەڤتی دهێنە دیتێن، بەلكو وەلاتێن پشكدار ل گوپیتك و رێكخراۆ و كۆمبوونێن عەرەبی ل دەڤەرێ ب نە بەرهەڤبوونا خۆ ل ڤان كۆمبوون و هەلوەستان دانپێدانێ ب وێ نەسەركەڤتنێ و رەوشا لاواز و خرابا حوكمەتێن بۆری و خرابیا پەیوەندییێن هەڤدو دكەن، نەخاسمە وەلاتەكێ وەكو ئیراقێ كو ب وەلاتەكێ لاواز ژ رویێ قانوونی و ئەولەهی و پەیوەندییێن دیپلۆماسی ڤە هاتیە خواندن ل دەڤ وەلاتێن عەرەبی.

دلۆڤان ئاكرەیی

(٧٩) سال ب سەر دامەزراندنا پارتیا جەماوەری و جەماوەرێ پارتیدا بۆرین كۆ ب دیرۆكا خۆ پارتیا كوردایەتییێ و هەلگرا هزرا پێشكەڤتنا سەردەمیانەیا نەتەوەیی و خۆدان پەیامێ پارستێن و ب هێزكرنا بەردەواما كاروانێ ئاڤەدانی و پێگەهێ هەرێما كوردستانێ بوویە.
ب دامەزراندنا پارتی قووناغەكا نوو و دیرۆكەكا نوو بۆ گەلێ كورد ل پشت شفشان ڤەبوو و ب دامەزراندنا پارتی ئەو ڤالاهیی پڕ بوو، ئەوا كو گەلێ كوردستانێ ژ ئالیێ سیاسی ڤە تێكەفت بوو، پارتی شیا وێ پەرت و بەلاڤیا هێزێن شۆرەشگێران كۆم بكەت و ئێكرێزیا جەماوەری و تەخ و چینێن گەلی بێخیتە سەر ئێك و ب دامەزراندنا پارتی مرۆڤێ كورد كەفتە سەر رێرەوەكا راست و دروست، پشتی وێ بێ هیڤیبوونا ب سەر گەلێ كورد دا هاتی پارتی ئالایێ خەباتێ بلند كرەڤە، پارتی شیا ناسنامەیا كوردی بپارێزیت، دامەزراندنا پارتی وەرچەرخانەك بوو ل دیرۆكا نەتەوەیەكی، چونكی ئێكەم پارتا جەماوەریی و سەرانسەری بوو ل كوردستانێ كو هیڤی و داخوازا دیرۆكا نەتەوەیا كورد بوو، پارتی بۆ ئارمانجان خەباتێ دكەت، نەك ب مەرجان ڤە و ئەگەر پارتی ب ئارمانجا ڤە یا گرێدایی نەبا، دوبارە ل نسكۆیا سالا ١٩٧٥ دەست ب شۆرەشێ نەدكرەڤە و پشتی ئەنفالان بەردەوامی ب خەبات و بەرخوەدانێ نەددا، ل دەف پارتی گرنگترین خالا ستراتیژی ل خەباتا وێ ل چیایی و ل باژێری مسۆگەركرنا كیانەكی یە بۆ گەلێ كوردستانێ، پارتی بۆ هەر قۆناغەكا خەباتێ درووشمەك هەلگرتیە كو بشێت جێبەجێ بكەت و لەوما خودانا ١٤ كۆنگرەیانە و بۆ هەر قۆناغەكێ پەیرە و پرۆگرامەك بەرهەڤكریە كو ل گەل رۆژەڤا وێ قۆناغا خەباتێ بگونجیت، پارتی خۆدانا بریارا خۆیە و بریارێ ل چ لایەن و كەسان وەرناگریت ژبەر ڤێ چەندێ، حسابەكا مەزن بۆ بریارێن پارتی دهێتە كرن، پارتی سەنگا هەڤسەنگیا سیاسی یە ل دەڤەرێ و بێی بریار و هەلوەستێ پارتی چ بریارەك ناهێتە جێبەجێكرن كو ئەڤە ژی مەزناهیا پارتی د سەلمینیت، پارتی بۆ هەر قۆناغەكێ خۆ نوو دكەتەڤە.
پارتی قوتابخانەیەكا مەزنا بەلاڤكرنا هەستا نەتەوەیی و نیشتیمانی وەڵاتپارێزی یە و شیایە هەستا نەتەوایەتی بكەتە تێگەهێ جڤاكی ل تەڤایا كوردستانێ و لەوما جەماوەرێ كوردستانێ خۆ پێڤە گرێدایە و ل هەلبژارتنێن ئیراقێ و كوردستانێ پارتی، حیزبا ژمارە ئێكە و پارتی ئەو سەربلندی ژی بەركەفت كو پرسا ریفراندۆمێ بسەرئێخست و ٩٣٪ خەلكێ كوردستانێ گۆت بەلێ بۆ پەیاما سەرخۆبوونا كورد و كوردستانێ كو ئەندازیارێ وێ هێژا سەرۆك مسعود بارزانی بوو، پارتی هەلگڕا فەلسەفەیەكا رۆهن و ئاشكرا و زەڵالە، وەكو چارەسەركرنا كێشەیێن نەتەوەیی و یێن ل هەرێما كوردستانێ و بابەتێ فیدرالیەت و گاڤ هاڤێتن بەرەف سەربەخۆبوونێ كو ب سەدان سالە خەبات و فیداكاری و بەرخودان و قوربانیدان بۆ هاتیەكرن و هزرا نەتەوەیی ئەو هزرا هەستیارە كو ل گەل بوونا مرۆڤێ كورد دا دژیت و هەتا بۆ چركەیەكێ ژی نەشێت لێ دویر بیت و مە كوردان ژی پێدڤی ب ڤێ هەستا نەتەوەیی هەیە، چونكی ئەم ژی نەتەوەینە وەكو هەر نەتەوەیەكێ دی ل سەر ڤێ گەردۆنێ، پارتی ل ڤان (٧٩) سالاندا هزرا نەتەوەیی د ناڤ میللەتێ كورد دا بەلاڤكریە و خەبات و بەرخۆدان و تێكۆشین بۆ كریە دا مرۆڤێ كورد و كوردستانی كەرامەتا خۆ ل دەست نەدەت، چونكی ئەگەر كەرامەت ل دەستدا، چ نامینیت كو ل دەست بدەت لەوما ئەڤ شانازیا مەزن بوو پارتی دزڤریتەڤە، پارتی ئەو قوتابخانەیا مەزنا كوردایەتیێ یە ئەوا ئەم فێركرین چاوا ل سەر ئاخا خۆ بژین و مە ئاخا خۆ خۆش بڤێت و چاوا بەرەڤانیێ لێ بكەین چونكی كارەساتا مەزن ئەوە كۆ خوش ڤیانا وەلاتی ل دلێ مرۆڤی دا نەمینیت، دیسان پارتی دیموكراتی كوردستان هەمی دەما باوەریی ب دیموكراسیەتێ هەبوویە و هەر ل رۆژا دامەزراندنا خۆ، ل ١٩٤٦/٨/١٦ ناڤێ وێ پارتێ، پارتی دیموكراتی كورد بوو و پاشی ل كۆنگرەیێ‌ (٣) بوو پارتی دیموكراتی كوردستان، ئەڤەژی گرۆڤەیە كو پارتی باوەری ب دیموكراسیێ هەبوویە و هەیە چونكی ل دیموكراسیێ و تەناهیێ نفشەكی پێ دگەهینیت و پارتی خودانا بیرۆكا دیموكراسیێ یە ل كوردستانێ
لەوما د فەرهەنگا پارتی دا دیموكراسی یا خۆجهە و ب كریار باوەریی پێ هەیە، بەروڤاژیا خەلكێ دی كو ب تنێ ب زمان باوەریی ب دیموكراسیێ هەیە،
پارتی ل سالا ١٩٤٦ دروست بوو و هەڤبەری تەڤ ئاستەنگان بوو، پارتی ب خۆراگریا خۆ و فیداكاریی و قوربانیێن خۆ؛ خۆ ل بەر تەڤ نەخۆشیان گرت، پارتی بەرەڤ گۆپیتكا سەرفەرازیێ گاڤ هاڤێتن و بەردەوام ژی بوویە.
پارتی خودان سەرۆك و رێبەرەكێ قەهرەمان و خۆراگر و شارەزا و سیاسەتمەدار و فیداكار و چاڤ نەترسە كو ئەڤرۆ جەنابێ سەرۆك مسعود بارزانی بوویە لێڤەگەر و پشتەڤان و ئومێد بۆ هەمی نەتەوەیا كورد ل تەڤ پارچەیێن كوردستانێ، پارتی خۆدان گەلەكێ خۆڕاگر و بێنفرەهە و پشت راست و پشت گەرمە ل جەماوەر و ب پێشمەرگێن خۆ و ب مالباتێن سەربلندێن شەهیدان و ب كادر و ئەندام و لایەنگرێن و دلسۆز و وەفادارێن خۆ هەروەسا یا پشت راستە كو هەمی مرۆڤەكی كوردپەروەر و نیشتیمان پەروەر و ئازادیخواز و ئاشتیخواز دێ ل ١١-١١-٢٠٢٥ێ دێ پارتی و بارزانی هەلبژێریت و دێ لیستا ٢٧٥ هەلبژێریت بۆ هەلبژارانێن جڤاتا نوونەرێن ئیراقێ كۆ ڤێ لیستێ بەر سینگێ هەمی پیلان و كارەساتێن دوژمن و داگیركەرا گرتیە، یێن ل دژی كورد و كوردستانێ لڤینان دكەن و بەرامبەری وان وەكو چیایەكێ خۆڕاگر رادوەستیت.

دلۆڤان ئاكرەیی

پرسا كوردان ل درێژاهییا دیرۆكێ ل دیمەنێن سیاسییێن دەڤەرێ هەیە، بەلێ هەبوونا وێ چ جاران ب هەڤدەنگییا راستەقینە یان دانپێدانا راست و دروست ب مافێن نەتەوەییێن ڕەوایێن ڤی گەلی ژ لایێ هند جڤاك و وەلاتان ڤە نەهاتیە وەرگرتین، بەلكو پڕانییا جاران ب ئاوایەكی رەفتار ل گەل كوردان كرینە، كو پرسێن وان ژی ب نەڕەوا وەسف كرینە، و جودا ل وێ پویتەنەدانەكا زق ژی، ژ لایێ جڤاكێ عەرەبی و ئیسلامی و دویر ل چێ پیڤەرەكێ ئاشكرا سەرەدەری ل گەل پرسێن گەلێ كورد یێ ستەملێكری هاتیە دیتن.
ئەڤا كو ئەز خواندنێ بۆ دكەم، مەبەست لێ خۆ چقاندێن نینە، بەلكو رۆناهی بەردانە ب سەر جوداهیەكا كویر، كورد ل پێشەنگا بەرەڤانیكرنێ ل دۆزا عەرەبی، موسلمان، ئیسلامێ راوەستیایە، ل سەلاحەدین و رزگاركرنا قودسێ دەستپێدكەت و ل رێكا پشكدارییا خۆ یا بەرچاڤ بۆ ئەدەب، زمان، ئایین و فەرهەنگان، ب تایبەتی ل رۆژهەلاتا ناڤەراست و باكوورێ ئەفریقیا، ئەڤرۆ هەڤبەری بێ منەتی و ئینكاریێ بوویە،
ئەرێ كورد هاتیە پاداشتكرن؟
بەرسڤ پێدڤی زۆر هویركارییان نابیت، بەلكو پێدڤی ب راوەستیانەكێ هەیە بۆ دیاربوونا راستیێن ئازاران، كورد ب دەهان سالە هەڤبەری جینۆسایدان دبیت و كەڤتییە هەمبەر كارئینانا چەكێ كیمیایی و جینۆسایدا كولتووری و نەتەوەیی، سەرەرای ڤان هەمی تاوانان ب دەگمەن هەلوەستێ راستەقینە و هەڤدەنگییا جیهانا عەرەبی و ئیسلامی دیتییە،
د راستی دا دەمێ كو كورد د كاودانێن سەخت دا ل بەر ستەما رژێمێن ئێك ل دویڤ ئێكێن دەڤەرێ پێدڤی ب هاریكارییان بووینە، ل سالێن حەفتێ و نۆتان دا ئەو هاریكارییێن گەهشتینە كەمپێن پەنابەرێن كورد، ل رێكا رێكخراوێن نیڤدەولەتی وەكو خاچا سۆر، وەلاتێن ئیسلامی و عەرەبی پشكداریەكا ب باندۆر و بەرچاڤ نەبوون، یا جهێ سەرنجێ ئەوە كو د ڤان قۆناغان دا كورد ل دۆرپێچێن ئابووری و برسیبوونێ دنالێن، نە هەلوەستەكێ سیاسی نە پشتەڤانی وەرگرتییە و نە ژی هەڤدەنگییا مرۆڤایەتی، ئەڤرۆ دبینین كو چاوا پرسێن دی وەكو غەززە، هەڤسۆزییێن بەرفرەه و هەڤكارییێن بەردەوام یێن وەلاتێن ئیسلامی و عەرەبی وەرگرتییە،
كو د بنیات دا راستە، بەلێ پرسیار هەر دمینیت، بۆ چ تەنانەت رێژەیەك ل ڤێ دلسۆزیێ ل رۆژێن سەخت و دژوار دا بۆ كوردان نەهاتیە دیاركرن؟,
هەر چەندە كو سیاسەتا ئابووری و سزادان و ب بەردەوامی پشتگوه هاڤێتێن، خەباتا كوردان ل سنوورێن بۆرینە راوەستاندییە، هەتا ئەڤرۆ ژی بەردەوامە، حوكمەتێن ئێك ل دویڤ ئێكێن ئیراقێ ل پەیرەوكرنا سیاسەتا ئابوورییا سیستەماتیك ل دژی كوردان بەردەوام بوویە، وەكو بڕینا مووچەیێ هەیڤانەیێ فەرمانبەرێن هەرێمێ بۆ دەمێ چەند هەیڤان هەر ئەڤ كریارە دوبارە دبیت، ب بێ هەبوونا بەهانەیێن راستەقینە ل سەر رێیا بورییا رژێمێن چووی بەردەوامە، كۆ ئەڤە ژی رەنگڤەدانا رێبازەكا شۆڤێنیستە كۆ ل نەبوونا ئیرادەیەكا سیاسییا راستەقینە بۆ چاكسازییێ، هەر چەندە سەختە بهێتە كرن و چارەسەركرن، گازیكرنەك بۆ پێداچوونێ و پێناسەكرن ب ئارمانجەكا نیشتیمانی، رەنگە ئەڤا مە گۆتی وەكۆ گازندەیەك ئاراستەی گەلێن دەردۆر بهێتە كرن و ب ڤی ئاوایی بهێتە وەرگرتێن، بەلێ د راستی دا چێ ئەگەرەك ل دۆر گوهۆرینێن دەملدەست ل هەلوەستێن ڤان لایەناندا ناهێتە دیتن.
بەلكو ئارمانج لێ وێ دوپاتكرنە ل سەر پێدڤییا گەلێ كورد بۆ رێكخستنا بەرژەوەندییێن خۆ، گرنگە ب رۆهنی ئارمانجێن خۆ یێن نیشتیمانی دیار بكەت و گاڤان بۆ بەرژەوەندییێن بلندتر بهاڤێژیت ب رێیا ئێكرێزیێ و پلاندانانا ستراتیژی كاری بۆ ئاڤاكرنا ئامانجێ بكەت، چونكو پێشكەڤتێن ل هزرێن نەتەوەیی بژاردە نینە، بەلكو پێدڤییە و پاشەرۆژ چاڤەرێ دودلیێ ناكەت،
پرسا كوردان ل رۆژهەلاتا ناڤەراست، چ جاران پڕسەكا لاوەكی نەبوویە و نابیت ژی، بەلێ ژ مێژەیە ب نە ڕەوا هاتیە پشتگوە هاڤێتێن، ل ناڤبەرا دیرۆكەكا قوربانیدانێ و بێدەنگییەكا گومانلێكری یا عەرەبی و ئیسلامی، ئەڤرۆ ژی پێدڤییەكا بلەز دڤێت كو كورد ب زمانێ بەرژەوەندییێن بلندێن خۆ بپەیڤیت و خواستێن خۆ ژ وان كەسێن بۆری یێن كو بێرێزی ب مرۆڤایەتییێ كری، وەرگریت و ب دەستێن خۆ پاشەرۆژا خۆ لێ ئاڤا بكەت.

دلـۆڤان ئـاكرەیی

(چارچووڤەیێ هەماهەنگی)
هەڤپەیمانیەكا سیاسییە، ل ئادارا سالا ٢٠٢١ دا هاتیە دروستكرن، كو پرانییا هێزێن سیاسییێن مەزنێن شیعەیان ل ئیراقێ ژ بلی تەڤگەرا سەدر د ڤێ هەماهەنگیێ دا هەنە و ئارمانجا سەرەكییا وان پێكئینانا حوكمەتەكا كۆدەنگییە ل ئیراقێ د بن باندۆڕا شیعەگەریێ دابیت، ل چار سالێن بۆری ڤی بەرەی ل ئیراقێ هەمی پێگەهێن سەرەكی و پلەیێن كەسایەتییێن سەرەكی یێن د ناڤا سازییێن دەولەتێ دا كۆنترۆل كرینە، ل پێخەمەت بەرژەوەندییێن خۆ و هەر لایەنەكێ ل دەرڤەی ئایدۆلۆژییا وان بیت، دێ ب ساكاری ل رێیا دامەزراوەیێن دەولەتێ، ب رێكا دەستهەلاتا تەشریعی، یان تەنفیزی، یان ژی دەستهەلاتا دادوەری، وی ئالی دێ ژێ پرۆسەیا سیاسی دۆر ئێخێن.
ئەڤ رەوشە بوویە ئەگەر كۆ پرۆسەیا سیاسی ب تەمامی بكەڤیتە د بن كونترۆل و باندۆر و مەبەست و بەرژەوەندیێن وان، هەر چەندە هندەك ژ ڤان سەركردەیێن ناڤا ڤێ چارچووڤەی دا، ب فەرمی بەرپرسیاری ل سازییێن دەولەتێدا نینە، بەلێ د رۆژەڤێ دا ئەو وەكو داشا یاریا دامێنە و لڤینان ب دامەزراوێن دەولەتێ و دەستهەلاتی دكەن،
ل گەل پاشڤەچوونا بەرەیێ مقاوەمێ ب سەركردایەتییا ئیرانێ ل دەڤەرێ، داخوازی بۆ هەلوەشاندن و چەكدانانا گرۆپێن چەكدارێن حەشدا شەعبی ل ئیراقێ ل دەرئەنجامێن فشارێن هەڤپەیمانان و مەرجەعیەتا نەجەف و تەڤگەرا سەدر، زێدە بووینە، ئەڤ رەوشە ل گەل بەرژەوەندییێن چارچووڤەیێ هەماهەنگییێ ئێك ناگریت، لەوما ئەڤ هەڤپەیمانییا وان د نوكەدا ل هەمبەر ئاستەنگێن مەزندایە.
خالەكا دی یا بوویە ئاستەنگ ل هەڤبەر ڤێ هەماهەنگییا شیعەیێن دەستهەلاتدار د ڤی دەمی دا ئەوە كو سەرۆك وەزیرێن نوكە یێن ئیراقێ (محەمەد شیاع سوودانی) كو ل دەمێ خۆ ب رێكا رێكەڤتنەكێ د ناڤبەرا هەڤپەیمانییا شیعەیان بوویە سەرۆك وەزیران، د ڤێ قووناغێدا ب رێكا میدیایێ و سیاسییان حەزا خۆ بۆ دروستكرنا لیستەكا سەربەخۆ و جودا ل ڤێ هەڤپەیمانییێ دیاركریە، ژ ئالیەكێ دی ڤە بایكۆتكرنا پشكداریكرن ل هەلبژارتنان ژلایێ تەڤگەرا سەدڕ و هەڤپەیمانییا (نصر) یا حەیدەر عەبادی، چارچووڤەیێ هەماهەنگیێ هەڤبەری گەلەك تەحەدایێن راستەقینە و یێن باندۆر كریە، ل ئیدارەدانا پرۆسەیا سیاسی ل رەوانگەها كونترۆلكرن و كۆمكرنا لایەنێن شیعەیاندا و ژ لایەكێ دی ڤە بەرفرەهبوونا خواستا پشكەك ل سونەیان بۆ هەڤڕكیكرن ل گەل هەڤپەیمانییا شیعەیێن دەستهەلاتدار، رەنگە ببیتە ئەگەرێ گوهۆرینێن هەڤكێشەیێن دەستهەلاتی ل ئیراقێ، كو ئەڤە ژی د بەرژەوەندییا چارچووڤەیێ هەماهەنگییێ دا نابیت.
ل ناڤبەرا ڤان پێشهاتان دا، دهێتە پێشبینیكرن چارچووڤەیێ هەماهەنگیێ بكەڤیتە د رەوشەكا هەستیار دا، نەخاسمە كو د نوكە دا جادەیا ئیراقی ل پاشەرۆژا ئاڤا یا ڤێ چارچووڤێ ب گۆمان كەڤتییە و زێدەبوونا توورەبوونا جەماوەری ل دژی وێ رەنگە ببیتە ڤەقەتیان د ناڤبەرا ئالییێن سیاسییێن دناڤا ڤێ هەڤپەیمانییێدا، لەوما تێتە پێشبینیكرن كۆ هندەك ژ ڤان ئالییان خۆ ل گرۆپ و لایەنێن چەكدارێن دەرڤەی دەستهەلاتا حوكمەتێ ژ بەر فشارێن ئەمریكا و نەرازیبوونا جادەیا ئیراقی ب سەرۆكایەتییا سەدڕییان ل دەست ڤان گرۆپان دووربێخێن، نەخاسمە یێن كو د ناڤا ڤێ هەڤپەیمانییێ رۆلەكێ پڕ رەنگ نەبوویە وەكو حەیدەر عەبادی كو دێ بزاڤان دەت وەكۆ نەیارەكێ رژد ل دژی ڤێ هەڤپەیمانییێ و گرۆپێن چەكدارێن دەرڤەی دەستهەلاتا دەولەتێ خۆ نیشابدەت، داكو ل بەلەم و قایقا نقۆمبوونا واندا ل گەل وان نەبیت، ئەڤە د دەمەكی دا كو ئەگەر هەر دو فاكتەرێن بەرێ مە باس كرین ل دژی هەردوویان ئێك بگرین.
پشتی گوهۆینێن دەرئەنجامێ شەڕێ دوازدە رۆژی یێ د ناڤبەرا ئیسرائیل و ئیرانێ دا، پێگەهێ ئیرانێ ل ئیراقێ ل هێزێ بەر ب لاوازییێ ڤە چوویە، ئەڤێن هەنێ گومانێن جددینە ل سەر شیانێن ئیرانێ بۆ پاراستنا هەڤپەیمانێن خۆ ل ئیراقێ كۆ هاتینە دروستكرن و ئەنجامێن وێ ل چەند هەیڤێن بهێن ل سروشتێ رێكخستێن و درووشمێن هەلبژارتنان دا دێ رەنگ ڤەدەت. د نوكەدا هەم چارچووڤێ هەماهەنگییا شیعەیان و هەم گرۆپێن ملیشیاتان رەت دكەن، ماوەیێ سەرۆك وەزیران بۆ خۆلا دوویێ بهێتە نووكرن، ئەمریكا ژی ب ئاسانی و ب بێ چاكسازیكرن ل وان گرۆپێن چەكدار، پالپشتییا دوبارەبوونا سۆدانی ناكەت كۆ جارەكا دی ببیتە سەرۆك وەزیران و جودا ل وێ رەنگە یا ئاسان نەبیت ژی هەرێما كوردستانێ ژی یاكو ل ڤان چەند سالان بۆری ب رێكێن دۆرپێچ و هێرشێن میلیشیاتان ل بیر بكەت.
د ڤێرەدا بەرژەوەندییا چارچووڤێ هەماهەنگییێ كو پشت ب گرۆپێن میلیشیاتان گرێدایە، ل گەل ستراتیژییەتا ئەمریكا بۆ ئیدارەدانا پرۆسەیا سیاسی ل ئیراقێ ئێك ناگریت، ئەڤە ژی ئاستەنگ و گرێیان ل هەمبەر پاشەرۆژا چارچووڤێ هەماهەنگییا دەستهەلاتا شیعەیان زێدەتر دكەت.

دلۆڤان ئاكرەیی

ل ئاڤاكرنا ستوونێن دەولەتا ئیراقێ دا و ب تایبەت پشتی رۆخیان و ژناڤچوونا رژێما شۆڤێنییا بەعسا داگیركار، كوردان وەكو پێكهاتەكا سەرەكی رۆلەكێ ئاڤاكار و ئەرێنی هەبوو، ب ئاوایەكی هەڤبەركرن ل گەل نەتەوە و پێكهاتێن دی یێن ئیراقێ رژدتر بوو، بۆ دانانا فۆرم و بنەمایێ دەولەتێ كۆ ماف و تایبەتمەندییێن تەڤایا پێكهاتێن ئیراق ب سەرجەم ئایین و نەتەوە و ئیتنیك و مەزهەبێن جودا ڤە بهێنە پاراستن و ل دەستوورەكێ گشتی دا ئەڤ مافێن وەلاتیبوونێ بهێنە پەسەندكرن و ب خال و مادەیان بهێنە دیاركرن، ئەڤ نێرین و تێروانیینە ل چارچووڤەیێ دەستووری دا ب تەڤاهی هاتنە جێگیركرن و بنەمایێ دەولەتێ ژی ل سەر هەر سێ پەرەنسیپێن (هەڤسەنگی، هەڤپشكی، سازان) د دەستوورێ ئیراقێ‌ دا هاتنە جێگیركرن. بەلێ پاشی هەڤكێشەیێن سیاسی ل ناڤا پرۆسەیا سیاسییا ئیراقێ دا گوهۆرینێن ب سەردا هاتێن، و ئەو بنەمایێن بەرێ كو رێكەڤتن ژلایێ دەستهەلاتدار و فەرمانرەوایێن بەغدا ل سەر هاتبوونەكرن هاتنە بنپێكرێن و گرۆپێ شیعەیێن عەرەبێن دەستهەلاتدار خال و مادەیێن د دەستوورێ ئیراقێ دا ب رێكەكا دی یا جودا دا بڕێن.
هەرێما كوردستانێ وەكو هەرێمەك ل چارچووڤەیێ دەولەتا ئیراقا فیدرال ل دویڤ دەستوورێ سالا (٢٠٠٥) دانپێدان پێ هاتیەكرن كو ئەو دەستوور ل راپرسییا گشتییا گەلێن ئیراقێ ب رەزەمەندیا پرانییا وەلاتییان هاتیە پەسەندكرن، كو ل سەر هەمی رەوانگە و مێنتالیتێن خۆ ب سەر كوردان سەپێن ب دویماهیك هات، كۆ زێدەتر ل هەشتێ سالان دەستهەلاتدارێن ئیراقێ ل سەر بنەمایێ چەوساندن و بندەست كرنێ د هەمبەر گەلێ كورد یا بەردەوام بوو، تەڤ كێشە و ب پرسگرێكێن هەلاویستیین كوردان ژی ڤە ل گەل ئیراقێ كێشەیێن كۆمینە نەك تاكی، لەوما ل سەر ڤی بنەمای ل گەل حوكمەتێن ئێك لدویڤ ئێكێن چووی، دچوو د ناڤ پرۆسەیا دانوستاندن و شەر و پەڤچوونێ دا، ل سالانێن چووی دەستهەلاتدارێن ئیراقێ وەسا وێنە دكر كو ل سازییێن دەولەتێدا كوردان ماف و پێگە و رۆلێ خۆ هەیە، بەلێ د راستیدا ئەو ئێك بتنێ پرۆپاگنەدەیێن سەرانێن ئیراقێ یە، لەوما بزاڤا نەتەوەییا كورد ئەو چەند رەتكرینە كۆ ناكۆكی و پرسگرێكێن كوردان ل گەل بەغدا بهێنە كورتكرن بۆ ئاستێ تاك، بەلكو پرسێن كورد گرێدایی ب خواستا جەماوەر و نەتەوەیا كورد ڤەیە، د راستیدا د ئیراقا نوو دا پشتی دەستهەلاتا شیعە پایەیێن دەستهەلات و هەژموونا خۆ موكۆم كرین، ل بنەمایێن سەرەكی كو رێككەڤتن ل سەر هاتینەكرن و پایەیێن دەولەتێ ل سەر هاتبوو ئاڤا كرن پەشیمان بووینە، ب ئاوایەكی كۆ حەزا بەغدا ستراتیژییەتا نوكە یا مێنتالیتەیا فەرمانڕەواییا وان هەمبەر كوردان وەك پێكهاتەكا سەرەكی، بچووككرنا داخوازییێن كوردانە ژێ گشتی بۆ تاك و گوهۆریێن ب ناڤونیشانێ وەلاتیبوونێ كو مەبەست لێ رازیكرن و دەست بەردانە ل مافێن خۆ یێن نەتەوەی بۆ مافێن تاك ل ناڤا چارچووڤێ ئیراقێ دا، ئەڤە ل دەمەكیدایە كو دەستوورێ ئیراقێ ئەڤ بابەتە دیماهیك پێ هینایە، كۆ ئیدێ پشتی سالا (٢٠٠٥) كورد ل چووارچووڤێ كیانەكێ فیدرالدا ل گەل ئیراقێ رەفتارێ دكەت، نەك ل سەر بنەمایێ وەلاتیبوونێ، هەرچەندە بەغدا ب بەردەوامی هەول و بزاڤان بۆ وێ چەندێ ددەت، كو دۆسەیا هەرێما كوردستانێ وەكو كێشەیێن تاك دیار كەت، بەلێ ئەڤە لێدانە ل قەوارەیا یاسایی و دەستووریی یێ هەرێما كوردستانێ كو بەرییا دەولەتا نوو یا ئیراقێ كیانێ هەرێما كوردستانێ هەبوویە، ئەڤ كیانە خودانێ شەرعیەتا نیڤدەولەتی و ناڤخۆ یە، لەورا گرنگە هەرێما كوردستانێ ل گەل بەغدا بەردەوام بیت و دەرڤەت نەهێتە دان كو مەبەست و ئارمانجا بەغدا ب سەر هەولێرێ زال بیت كۆ كێشەیێن كوردان ل كێشەیا نەتەوە و كیانەكی بۆ كێشە و پرسگرێكا وەلاتیبوونێ بهێتە بچووككرن.

دلـۆڤـان ئـاكـرەیی

دیپلۆماسییەتا هەرێما كوردستانێ ل گەهاندنا كێشەیان ب جیهانێ یا سەركەڤتی بوویە و گرنگە ئەڤ پەیوەندی و لڤین د بەردەوام و زێدەتر ببن، كورد وەكو كارەكتەرەكێ دەڤەرێ ل ڤێ قووناغێ دا ب تەمامی دەركەڤتییە، ب تایبەت پشتی رۆخیانا رژێما سەدام، سەركردایەتییا كورد و ئەو هەڤپەیمانییا ل گەل ئەمریكا و هەڤپەیمانان كری، دەرڤەتەكا باش ب هەرێما كوردستانێ دایە و بوویە پشكەك ژ هەڤسەنگییێ بۆ دەڤەرێ، لەوما ناڤەندێن جیهانی زۆر ب گرنگی ڤە بەرێ خۆ ددەنە هەرێما كوردستانێ، دەمێ كو حوكمەتا ئیراقێ هەمی دەرگەهان ل هەمبەری هەرێما كوردستانێ دا گریت، د ڤێ رەوشێ دا هەرێما كوردستانێ ناچار دبیت ل گەل دوست و هەڤالێن خۆ چ ئەمریكا بیت یان وەلاتێن كەنداڤی و ئەو وەلاتێن كونسولخانە ل هەرێما كوردستانێ هەیین نەرازیبوونا خۆ پێشكێش بكەت. هەر وەكو هاتیە دیتن ب بێ هەبوونا داخوازییا هەرێما كورستانێ جڤاتا ئاسایشێ باس ل كێشە و پرسگرێكێن د ناڤبەرا هەولێر و بەغدا دا كرن و وەزارەتا دەرڤەیا ئەمریكا ل دۆر بڕین و نەهنارتنا مووچەیێ مووچەخۆرێن هەرێمێ پەیاما خۆ راگەهاند، لەوما گرنگە ب بەردەوامی هەرێما كوردستانێ دیپلۆماسییەتا خوە بۆ ڤێ پرسێ زۆر زێدەتر بكەت هەتا كو ب تەمامی دویماهی ب ڤان دۆرپێچ و قەیرانان دهێت، د نوكە دا دەم هاتیە ب كریار بهێتە دیتن كو ئەمریكا چاوا رەفتارێ ل گەل ئیراقێ دكەت، چونكو ئەمریكا راگەهاند بوو رەفتار و سەرەدەرییا وان ل گەل بەغدا دێ ب وی شێوەی بیت یا كو بەغدا ل گەل هەولێرێ دكەت و بۆ ئەمریكا دیاربوو كو سەرەدەرییا بەغدا هەنبەری هەرێما كوردستانێ چاوایە. ئەمریكا ل جیهانێ و بتایبەت ل دەڤەرێ خۆدان پێگەهێ خۆیە د بیاڤێن جودا دا و ل نێزیك ڤە چاڤدێرییا دۆرپێچێن مووچەیێ فەرمانبەرێن هەرێما كوردستانێ دكەت، لەوما دەمێ وێ چەندێ هاتیە كو ب رۆهنی سیاسەتا ئەمریكا ب دیاركەڤیت، هەر چەندە بایلۆزخانەیا ئەمریكا ل بەغدا پەیام دایە ئیراقێ، بەلێ كریار مەرجە، ب خواندنا من چارەسەرییا ناكۆكییێن د ناڤبەرا هەولێر و بەغدا سەبارەت ب ڤێ دۆسەیێ پێدڤی ب رێكا گۆتۆبێژێن ئاڤاكارێن كو هەڤتەریب بیت ل گەل بەرپرسیارەتییێن دەستووری هەیە، ب چارەسەركرنا دۆرپێچێن مووچەی دێ ئاماژەیەكا رۆهن هەلێت كو ئیراقێ رەوشەكا باش بۆ راكێشانا وەبەرهێنەران هەیە، ل ناڤا واندا ژی كۆمپانییێن ئەمریكی، سەركەڤتن ل ڤێ پرۆسێ دا دێ هەڤكار بیت بۆ ب هێزكرنا هەڤكاری و بەرفرەهكرنا وان ل ناڤبەرا هەر دو ئالیان دا، هەروەسا دێ بیتە فاكتەر بۆ دوبارە هنارتنا پترۆلێ ب رێكا بووریا ئیراق – توركیا و بەرفرەهكرنا پرۆسەیێن گەریان ل دویڤ وزێ دا.

دلۆڤان ئاكرەیی

رژێمێن سیاسی هانا خۆ دبەنە بەر بەخشینا پاداشت و مووچە و ئیمتیازاتان بۆ تاك و گرۆپێن فشار و دلسۆز و نوونەرێن خۆ لدویڤ سروشتێ سیستەمی یان دەزگەهێن كو ب هند كاران هاتینە راسپاردن دهێنە بەخشێن و د نوكەدا ب هزاران میناكێن كەڤن و نوو یێن هەین، كو رێكخراوێن سیاسی و هەلگرێن ئایدیۆلۆژییا بیانینە كو ب چەندین شێوەیان پشتەڤانییێ وەردگرن وەكو مووچەیێ هەیڤانە، بەلێ فەرمانبەرێن حوكمەتا هەرێمێ كو هەمی مەرجێن دامەزراندنێ هەنە و مووچەیێ خۆ ب پالپشتییا یاسایی و دەقەكێ خۆیا و ئاشكرا وەردگرن كو هندەك ژ وان فەرمانبەران تەنانەت بەرییا گوهۆرینا سیستەمێ سیاسی كاركرینە و ل دویڤ یاسایا دیسپلین بۆ فەرمانبەرێن دەولەتێ ل ئیراقێ چ دەقەك و بڕگەیەكا یاسایی ب سەردا جێ ب جێ نابیت ل سزادانێ وەك وی فەرمانبەرێ كو ب بڕینا مووچەیێ وی دهێتە سزا دان، ل دویڤ بڕگەیا سێیێ ل یاسایا ناڤبری ئەگەر بڕیارە فەرمانبەرەك بهێتە سزادان پێدڤییە پلە ب پلە بهێتە سزادان وەك دەركرنا سەرنجراكێشان و هایداری و پاشان بڕینا مووچەی دەست پێبكەتێن بۆ وی جۆرێ سزای، ل دیڤ یاسایێن ئیراقێ نابیت فەرمانبەرێن چێ مللەتەكی ب بێ هەبوونا چێ كێم و كاسییان بهێتە سزادان، بەلێ ب بڕین و سازشكرن یان پاشخستنا ژڤانێ هنارتنا مووچەیێ فەرمانبەرێن هەرێما كوردستانێ سزایێ مووچەخۆرێن كوردستانێ ددەن، د دەمەكی دا كو فەرمانبەرێن كوردستانێ تاوانبار نینە، پرس بۆچی بابەتێ مووچەی ل گەل كێشەیێن سیستەمێ فیدرالی تێكهەل دكەن؟ فەرمانبەرێن كوردستانێ فەرمانبەرێن ئێراقێنە ل هەمی روویەكیڤ ە، ناڤونیشان و وێنە و داتایێن وان وێ چەندێ نیشانادەن كو كەسێن بیانی یان هێزەك بن كۆ ئۆپەراسیۆنان بۆ بەرژەوەندیا وەلاتەكێ دی دكەن دەستهەلات بەرپرسیارییە، ئەركە و نەك تەشریفاتی، شەرمزارییە كو كارێ سزادانێ ب بێ هەبوونا چێ سەرپێچی و تاوانان بەرانبەر گەلێن كوردستانێ دگرنەبەر، فەرمانبەر و مووچەخۆرێن كوردستانێ رێككەفتنێن سیاسی نینە و ب ئێك چاڤ هەڤبەركرن ب یێن ئیراقێ ناهێنە دیتن، دەستهەلاتدارێن بەغدا د گەندەلیێ دا نوقۆمبووینە، ب چێ روی ڤە باسی داهاتێ هەرێما كوردستانێ دكەن؟ بەرپرسێن بەغدا دڤێن گەندەلییێن خۆ ب بەهانەیێن بێ بنەما ل بەرامبەر هەرێما كوردستانێ ڤەشێرن و ئەگەر وەزیرا دارایییا ئیراقێ راست دكەت بلا پێداچوونەكێ د لیستا مووچەخۆرێن بەغدا و حەشدا شەعبی دا بكەت، دا ببینیت كۆ ب سەدان هزار بندیوار ل دەرڤەی ئیراقێ ل ناڤ رێزێن هێزێن بناڤ ئەمنی و فەرمی هاتینە تۆماركرن، و بتنێ بەهانەیا وان مووچەیێ خەلكێ كوردستانێ یە كو ل سالێن بۆری كوردستان جهێ پەناهەگەها وان بوویە، خەزعەلی و شۆڤینییێن بەغدا بۆ ب دەستخستنا دەنگێ خەلكێ شۆڤێنی ل ناڤەراست و باشوورێ ئیراقێ، ئازارا خەلكێ خێر ل خۆ نەدیتیێ هەرێما كوردستانێ ددەن و شەڕێ نانبرینێ ل گەل خەلكێ كوردستانێ دكەن، ئەو دۆرپێچێن ئابووری یێن سەر هەرێما كوردستانێ كو دەولەتا ئیراقێ و حوكمەتا وێ ل رێكا تەیف سامی جێ ب جێ دكەت، بەردەوامییا رێكا عەلی حەسەن مەجیدێ گۆڕبگۆڕە كو ل سەردەمێ جینۆساید و ئەنفالان خستبوونە سەر كوردستانێ و د نوكەدا ژی هەر هەمان ئەقلیەت و هەمان هزر و تێروانین ژ لایێ دەستهەلاتدارێن ئیراقێ ڤە بەردەوامی هەیە و ئەو دۆرپێچ كو ب ئیمزایا تەیف سامی كەڤتییە سەر هەرێما كوردستانێ، ئەگەر لێ بنێرین ل سەردەمێ چووی ب نڤیسینەكا فەرمی لە سالا 1987 بریارەكا ب ڤی ئاواێی ئێخستبوونە سەر كوردستانێ، واتە ل ئیراقێ هەمان مەژی وعەقلێ شۆڤێنی مایە و نەهاتییە گوهۆڕین و ئەو كارێ كۆ تەیف سامی و حوكمەتا ئیراقێ دكەن دكەڤیتە چارچووڤێ تاوانێن برسیكرنا خەلكێ كوردستانێ و پەكخستنا كەرتێ ئابووری و گێرانا ژیانێ كو ئەڤە ژی تاوانە ل دژی مرۆڤایەتیێ، لەوما پێدڤیە ڤەكۆلینێن مەیدانیێن هویر ل سەر بهێتەكرن و وەكو راپۆرت و دۆسەیەك رادەستی رێكخراوێن مافێ مرۆڤی ل سەر ئاستێ نیڤدەولەتی بهێنەكرن و تەڤ ئالیێن كوردستانی هەلوەستەكێ كوردپەروەری و نیشتیمانپەروەری و دویر ژ دەستكەڤتێن سیاسی و تایبەتی وەرگرێن و د چەپەرەكی دا بەرەڤانیێ ل كەرامەت و ماف و مووچە و شایستەیێن خەلكێ كوردستانێ ب بێ جوداهی بكەن.

دلۆڤان ئاكرەیی

سەرەرای كو كابینەیا نەهێ یا حوكمەتا هەرێما كوردستانێ ب سەرۆكایەتیا مەسرۆر بارزانی ل ژێر فشار و قەیران و دۆرپێچێن ئابۆری و سیاسی دا بوو، بەلێ پرۆژەیێن زۆر باش و ستراتیژی هاتنە جێبجێكرن و هەرێما كوردستانێ باش بەرەڤ گەشەكرن و ڤەژداندنێ د بیاڤێن جودا دا و سەقامگیریەكا زێدەتر یا خزمەتگوزاری ب خۆڤە دیت و جودا ژ ڤێ د ڤێ قۆناغێ دا ب پێكئینانا حوكمەتا نوو ژ لایێ پارتی و ئێكەتیڤە دێ باندۆرەكا زێدەتر ب سەر هەڤپەیمانییا كورد ل گەل لایەنێن ئیراقی بۆ هەلبژارتنێن جڤاتا نوونەرێن ئیراقێ هەبیت و دێ ناڤمالییا كوردان بۆ هەلبژارتنێن بهێت رێكئخیت.
ب ئاڤا بوونا كابینەیا دەهێ یا حوكمەتا هەرێمێ دێ ئەڤ حوكمەتە بیتە ئەگەرێ پەیدابوونا نەخشەیێ سیاسییێ حوكمرانییێ ل ناڤبەرا دو هێزێن سەرەكی یێن پێكهینەرێن حوكمەتێ،
ئەڤا دهێتە خواندن هەر ئێك ژێ پارتی و ئێكەتی بۆ پێكئینانا كابینەیا هاتی یا حوكمەتێ ب رژدی دەست ب گۆتۆبێژان كرینە و خەلكێ كوردستانێ ژی چاڤەرێ لێكتێگەهشتنێ و رێككەفتنەكا گشتگیر و سەرانسەری و ب هێز دكەن و ب پێكئینانا حوكمەتەكا خزمەتگۆزار یا سەرانسەری دێ ڤەژاندن و ئارامی تەڤ باژێر و باژەرۆك و گۆندان ل هەرێما كوردستانێ ڤەگریت و دێ بیتە پالپشتیەكا تەمام بۆ دووماهیئینانا تەڤ پرۆژەیان و دێ بیتە ئامرازەك بۆ ئێكخستنا زێدەتر یا هێزا پێشمەرگەیێ كوردستانێ ل ژێر چەترا وەزارەتا پێشمەرگەیدا كو ئەڤە ژی دێ ستوونەكا دی بۆ سەقامگیریەكا زێدەتر بۆ هەرێما كوردستانێ ل سەر ئاستێ ناڤخۆ و دەرڤەدا پەیدا كەت و ب ئێكگرتنا پارتی و ئێكەتی دێ تەبایێ وەكو ئەزموونا سالێن 2005 – 2014 هێتە هەبوونێ كو د وێ قۆاغێ دا زۆر دەستكەفتێن دیرۆكی بۆ گەلێ كوردستانێ ل چارچووڤێ دەولەتا ئیراقا فیدرالدا ب دەستڤەهاتن، لەوما ب ئاڤابوونا هەڤپەیمانیەكا ب هێز ل كوردستانێ بۆ هەلبژارتنێن چاڤەرێكری یێن ئیراقێ ل دیماهیا ئەڤ سالە دێ باندۆرەكا مەزن ل سەر هەڤپەیمانێن لایەنێن سیاسی ل ناڤا هەرێمێ و ئیراقێ دا هەبیت و دێ بیتە ئالاڤەك بۆ ب هێزكرنا ناڤمالییا كوردان و دێ بیتە ئامرازەكێ ب هێز كۆ د ڤێ رەوشێ دا لایەنێن سەركەفتی یێن باشوور و ناڤەراستا ئیراقێ زێدەتر بەر ب داخازی و جێبجێكرنا مافێن نەتەوەیی و نیشتیمانی یێن كوردستانییان ڤە بهێن، لەو گرنگە بەرەیێ كوردستانی و فراكسیۆنا (هەڤپەیمانییا نیشتیمانییا كوردستانێ) ئاڤا بكەن و وەك ئێك تیم ل بەغدا سازشێ ل سەر مافێن نەتەوەیی و نیشتیمانییێن خەلكێ كوردستانێ نەكەن چونكو ب ئێكگرتنا تەڤ ئالییێن سیاسی یێن دەستهەلاتدار و ئوپۆزسیۆن و سەربەخۆ یێن هەرێما كوردستانێ ل بەغدا دێ دەستكەفتێن دیرۆكی ژێ پەیدا بن و بەرۆڤاژی دێ زیانێن مەزن هەبن ل سەر كوردستانییان ب تایبەت ل دەڤەرێن كوردستانی یێن دەرڤەی ئیدارەیا هەرێما كوردستانێ ژبلی نەهنارتنا ماف و شایستەیێن خەلكێ كوردستانێ و مووچەخورێن هەرێمێ، لەوما دڤێ رەوشێدا ئێكگرتنا تەڤ ئالییان ب فەر و گرنگ دهێتە دیتن، نەخاسمە كو د ڤێ قۆناغێ دا دەڤەر د پێشهات و گوهۆرینان دا دەرباز دبیت
و جودا ژێ خەلكێ كوردستانێ رۆژهەلاتا ناڤەراست و رۆژئاڤا ل گەل ئێكگرتنا كورداندانە و میناك كۆ ل روژێن بۆری ل دۆر دۆسەیا هەلەبجە تەڤ ئالییێن كورد د ئێكگرتی بوون و ئەنجامێ وێ حەلەبجە بۆ ب پارێزگەها 19 یا ئیراقێ، یا كۆ دهێتە دیتن د دوهی و ئەڤرۆ و سوبەهێ دا كێشەیا كوردان ل ئیراقا فیدرالدا نەتەوەیە و هەردو پێكهاتێن دی یێن عەرەبی ب شیعە و سوننەڤە وەك نەتەوە رەفتارێ ل گەل كوردان دا دكەن نەك وەك ئایین و مەزهەب لەو بلەز پێك ئینانا كابینەیا دەهێ و ئێكخستنا ناڤ مالا كوردستانییان دێ كارتێكرنەكا زۆر ب سەر كێشە و دوسەیێن هەلاویستی د ناڤبەرا هەولێر و بەغدادا هەبیت و پرس دێ ئاسانتر بەر ب چارەسەریێ چن و ب ئێك دەنگی و ئێك هەلوەستییا كوردان دێ ئێك چەپەری بۆ كۆمڤەكرنا دەنگێن دەڤەرێن مادەیا 140 یا قانونی دروست بیت كۆوئەو دەنگ ب هەروە نەچن و جۆدا ل وێ چەندێ د بەرامبەر لایەنێن سەركەرڤتی یێن ئیراقێ دا بۆ پێكئینانا حوكمەتا پشتی هەلبژارتنێن جڤاتا نوونەرێن ئیراقێ ب ئاسانتر ل دۆر ماف و داخوازییێن كوردستانێ گۆتۆبێژ ل گەل پێكهێنەرێن حوكمەتا نوو یا ئیراقێ بكەن.

دلۆڤان ئاكرەیی

د نوكەدا رەوشا رۆژهەلاتا ناڤەراست ژبەر نە دادپەروەریێ د تەڤ بیاڤێن جودا دا د ئێشا جودا بوون و ژانێن دایكبوونا هند وەلاتێن دی دایە ژبەر پێگری نەكرن ب بڕیار و ڕێككار و سیاسەتا وەلاتێن زلهێز نەخاسمە ئەمریكا كو ب رژدی ل سەر دۆسەیا گرۆپێن سەر ب وەلاتێن هەڤدژێن سیاسەتا وێ گاڤان دهاڤێژن مینا حەشدا شەعبی ل ئیراقێ و حزبوللا ل لوبنان و حەماس ل فەلەستین و حوسی ل یەمەنێ و هێزا پاسداران ل ئێرانێ كو پرانییا ڤان گرۆپ و رێكخراوان ژلایێ دەستهەلاتدارێن تەهرانێ ڤە دهێنە كۆنترۆل كرن و رێڤەبرن و پشتەڤانیكرن، هەر چەندە زۆر جاران ب ئاشكرایی ڤ وەلاتێن كو ئەڤ گرۆپە حەواندین هایداركرینە و هێرشێن ئەسمانی ژی بۆ سەر وان ئەنجامداینە بۆ مەبەستا كونترۆلكرن و هەلوەشاندنا وان بەلێ رەنگە یا ئاسان نەبیت ل ڤان وەلاتان كو بریارێن ئێكلاكەر بۆ پرسگرێكان بهێنە دان چونكو ل تەهرانێ سیاسەتا وان دهێتە دانین و ئەو بتنێ پەیرەو دكەن و ئەڤ گاڤ و ئایدۆلۆژێیا ڤان رێكخراوان بوویە ئەگەرێ دلگرانییا ئەمریكا ژ بەر بزاڤێن وان یێن چەكداری ل دژی ڤی وەلاتی لەوما ب رێكێن جودا كار بۆ پەكخستن و ژناڤبرنا ڤان رێكخراو و گرۆپێن دەرڤەی یاسایێ ددەت، بۆ میناك ماوەیەكە ب تایبەت پشتی هاتنا سەر دەستهەلاتی ژلایێ دۆنالد ترەمپ ڤە ب راستەوخۆ و نە راستەوخۆ دەستهەلاتدارێن ئیراقێ هاتینە هایداركرن بۆ هەلۆەشاندنا وان هێزێن دەرڤەی یاسایێ ل ئیراقێ وەكو حەشدا شەعبی، بەلێ د بەرامبەر دا بزاڤەك هەیە كو ل رێكا یاسایێ ڤی گرۆپی ب هێز بكەن و ب رێكا دەنگدانێ ل جڤاتا نووینەران باوەریێ بۆ بزڤرینن د بەرامبەر ب پارێزگەهبوونا هەلەبجە دەنگێن كوردان ب دەست بێخن و بكەنە پرۆژە یاسا و ب ڤی یاسای ژی دێ دەستەیا حەشدا شەعبی بیتە هەڤ تایێ وەزارەتا بەرگرییا ئیراقێ و دبیتە سەدەم بۆ پەیدا بوونا بەهانەیان بۆ كەفتنا ئیراقێ د ناڤ شەڕ و ئالۆزییێن رۆژهەلاتا ناڤەراست دا و رەنگە ل سەر ئاستێ رامیاری دا ئیراق ببیتە چەقێ ڤی شەڕی و دەملدەست داخوازا پاشخستنا هەلبژارتنێن جڤاتا نوونەرێن ئیراقێ بهێتەكرن و حوكمەتەكا هەوارهاتنێ بهێتە هەبوونێ بۆ رویبروبوونا رەوشێ، ب پشتراستی ڤە ئەڤ ئاماژەیێن هەنێ د سروشتی نینن، بەلكو ل ماوەیێ بۆری بەرەیێ مقاوەمە و ملیشیاتێن ئیراقێ و سووریا و حوسییان ل دەریا ناڤەراست و كەنداڤێ عەرەبی زیانێن مەزن ل بەرژەوەندییێن ئەمریكا گەهاندینە ژبلی هێرشێن بەردەوامێن وان ب سەر بنگە و بارەگەهێن ئەمریكا و هەڤپەیمانێن وێ و ئیسرائیلێ، یا دهێتە خواندن كو ئەڤ هەمی هێرشێن بۆری ب سەر وان هاتینەكرن ب هەر وە تێپەر نەبن و ئەمڕیكا و ئیسرائیل سزایێن توند یێن هێرشكاران بدەن و ب ڤی ئاوایی رۆژهەلاتا ناڤەراست بۆ ماوەیەكی بكەڤیتە د رەوشەكا سەخت دا و گوهۆرینێن ب خۆڤە ببینیت و ئەگەرێ سەرەكی ژی هەبوونا ملیشیا و گرۆپێن سەر ب وەلاتێن دەرەكی ڤەنە كو بووینە هەڕەشە بۆ هێرشان بۆ سەر ئیراقێ و ب رێكا راستڤەكرنا یاسایا حەشدا شەعبی دێ ئیراق كەڤیتە د ناڤا گوهۆرینێن مەزنێن دەڤەرێ.
و د وی دەمیدا ئەمریكا دێ گەهیتە وێ باوەریێ كو ئیراقێ چێ نییەت و مەبەست نینە بۆ هەلوەشاندنا گرۆپێن دەرڤەی یاسایێ یێن كو ژلایێ وەلاتەكێ دەرەكی ڤە دهێنە برێڤەبرن، لەوما گرنگە كۆ بزاڤا كوردایەتییێ كو د ڤێ قووناغێ دا د تاقیكرنەیەكا دیرۆكی دایە مافێن نیشتیمانی و نەتەوەێی یێ گەلێ مە بكەتە كارنامەیا هەمی هێزێن رامیاری و مفای ژ هەر دەرفەتەكێ ببینن كو رەنگە ئیراقێ ژی مینا هند دەڤەرێن دی ڤەگریتن و ئەنجامێ وێ وەلاتەكێ سەربەخۆ بۆ كوردستانییان ژێ دایك ببیت.

دلۆڤان ئاكرەیی

پرانییا بریار و رێككارێن كو ئەمریكا دگریتە بەر راستەوخۆ و نە راستەوخۆ باندۆرێن نەرێنی ل سەر سیاسەت و ئابوور و بیاڤێن جودا یێن ئیراقێ هەیە ب ئاوایەكی كو ئەڤ وەلاتە پشتبەستنا خۆ یا تەمام ب بازارێن دەرەكی و كەل و پەلێن هاتی ژ دەرڤە دبەستیت و دگەل هەر پێشهات و گوهۆرانكاریەكێ ئابوورێ وێ لاواز خاڤ دبیت و شیانن پایەدارییێ ژێ دەست ددەتن و بەرەڤ هەلۆەشیانێ و هەڕفینێ دچیت.
د نوكەدا و د ڤی سەروبەرێ پڕ ئالۆز و پڕ گێلەشۆكا كو دەڤەر ڤەگرتی رەنگە یا ئاسان و ساكار نەبیت كو پێشبینی بۆ پاشەرۆژەكا ئاسایی و ڤەژاندنەكا بریقەدار بۆ دەڤەرێ ب گشتی و ئیراقێ ب تایبەتی بهێتە كرن، چونكو بریارێن دۆنالد ترەمپ سەرۆكێ ئەمریكا سەبارەت ب زێدەكرنا باجا گۆمرگی دێ وەك ئوقیانۆسەكا پڕ پێلێن ب هێز بیت بۆ ئێراقێ كو دئێتە تەخمینكرن كو ژێ چەرخەكی زێدەتر بیت كو بەر سینگێ وێ نەهاتبیتە گرتن، د خواندنا من دا پێناسەیا گۆمرگی ب سروشتێ خۆ ئامرازەكێ سیاسی و ئابوورییە د ناڤبەرا دو وەلاتان دا و دهێتە سەپاندن ل سەر بنەمایێ بەرژەوەندیا هەڤپشك، بۆ میناك دپەیوەندییا ئابووریا ل ناڤبەرا ئیراق و سووریا یان ئیراق و ئوردونێ دا دهێتە دیتن، و ل دویڤ سروشتێ لێكگوهارتنا بازرگانییێ و پێدڤییێن راستەقینە یێن هەر دو ولاتان دا باج دهێتە دیار كرن ل سەر كەرەستە و كەلوپەلان، بەلێ یا كو ئەمریكا ل هەڤبەری ئیراقێ كری بریارێن ئێكلایانە و بێ رێكەڤتنێن بەری دەمی و ل بەرچاڤ وەرگرتنا رەوش و بەرژەوەندی و پێدڤییانە و ب ڤان بریار و زێدەكرنا باجان دێ ئەمریكا راستەوخۆ زیانێ ب ئابوورێ ئیراقێ گەهینیت ژ بەركو ئابوورێ ئیراقێ ب شێوەیەكێ ب هێز ب ئابوورێ جیهانێ و ب تایبەتی ئابوورێ ئەمریكا ل روویێ هاتنا كەل و پەل و نرخ و تەكنەلۆژیایێ ڤە هاتیە گرێدان و ب بلندبوونا رێژا باجان ل سەر كەل و پەڵان دێ كارتێكرن ل سەر بازاران كەتن و دێ بارگرانیەكا زێدەتر ئێخیتە سەر ملێن ولاتییان و دێ بیتە هەرەشەیەكا ب هێز ورژد ب سەر سەقامگیریا بازاراندا ، یا كۆ دڤێ قووناغێ دا دهێتە نێڕین واشینتۆن جەنگەكێ بازرگانی ل دژی پەكین راگەهاندییە و رەنگە پێلێن وێ بەرفرەهتر ببن و ببیتە دۆسەیا ئابووری و جیۆپۆلەتیكییەكا دی كۆ باندۆر ل سەر وەلاتێن دی هەبیت كو چێ پەیوەندییا وان یا راستە راست ب ڤێ پرسێ ڤە نینە بۆ میناك ئیراق كو پشتبەستنا ڤی ولاتی ٩٠٪ ل سەر هنارتنا پترولێیە كو ئیراق پشكەك ژێ ڤێ پترۆلێ بۆ بازارێن ئەمریكا دهنێریت رەنگە تا رادەیەكی د ڤێ قووناغێ دا كارتێكرن ل كەرتێ تێهنێ نەبیت، بەلێ دێ بلەز كارتێكرن ل سەر بازارێن ئامیرە و ئالاڤ و ئوتومبێل و هند كەرستە و كەل و پەڵان كەتن نەخاسمە یێن گرێداێی ب رۆژانە و سەرەدەریكرنا وە لاتییان پێڤە، یا دهێتە خواندن ئەوە كو ئەڤ بریار و رێككارێن هەنێ وەرچەرخانەیەك بیت ل رەفتارێن ئەمریكا ل گەل ئیراقێ كو رەنگە مەبەستا سەرەكی سڕكرن و سنوورداركرنا سەرەدەریكرنا ئیرانێ ل گەل ئیراقێ بیتن دا هەڤسەنگیەكێ د ناڤبەرا بازارێن تەهران و بەغدا دا دروست بكەت و كێمتر دۆلارێ ئەمریكی ل سنوورێن ئیراقێ بۆ ئیرانێ ب بەهانەیا كرینا كەلوپەلان بۆ ڤی ولاتی بهێتە هنارتن و ببیتە ئەگەر كو ب ئاسانی دەستێ ئیرانێ نەگەهیتە دۆلاری و ببیتە سەدەمێ بلندبوونا نرخێ دۆلاری و كەلوپەلان و ببیتە فشارێن ئابووری بۆ ملكەچبوونا تەهرانێ ب خواست و بریارێن واشینتۆن و دەست بەردان ل پیتاندن و ب دەست خستنا چەكێ ناڤۆكی.