رێـژین حكمەت

ژیان د بنەڕەت دا نە بتنێ زنجیرەك ژ روودان و دەمژمێرێن ل دووڤ ئێك هاتینە، بەلكو تابلۆیەكا مەزنە كو پەیام و رامانەكا كوور ل پشت هەیە. دەمێ مرۆڤ ل خۆدێ و گەردۆنێ دگەڕیێت، پرسیارا هەرە مەزن و سەخت ل دەف مرۆڤی پەیدا دبیت: ئارمانجا مە ل ڤێ جیهانێ چییە؟ بۆچی ئەم هاتینە ڤێ دونیایێ؟
ئارمانج ئەو ستوونا سەرەكی یە یا كو ژیانێ ب رامان دكەت؛ بێ ئارمانج، مرۆڤ وەكو كەشتییەكێ یە كو ل ناڤ دەریایەكا بێ بن دا، ل بەر شەپۆلان كەتییە و بێ ئاراستە بەر ب لێڤەكێ ڤە دچێت.
ژ ئاڤاكرنا ناڤخۆیا خۆ نیاسینا خۆ دەست پێ بكە، ئارمانجا ئێكێ و هەرە گرنگ یا مرۆڤی، گەهشتنە ب خۆناسینێ. هەتا مرۆڤ نەزانیت كییە، چ ژیانێ دڤێت و شیانێن وی یێن ڤەشارتی چ نە، نەشێت جهەكێ دروست ل جیهانێ بۆ خۆ بدەتە دیاركرن. ب ناسینا خۆ، كلیلا ڤەكرنا هەمی دەرگەهێن مەزن یێن سەركەفتنێ دهێنە ڤەكرن. پاشی دەستپێبكە ب خزمەتكرن و ب رێكا شینوارێن جوان، مرۆڤێ مەزن ئەو كەسە یێ كو ژ سنوورێن تەنگ یێن «خۆپەرستیێ» دەرباز دبیت و تێگەهنەكا بەرفرەهـ بۆ «دایكایەتی، جڤاك، و مرۆڤاتێ»هەبیت. ئارمانجا ڕاستەقینە یا ژیانێ ئەوە نەكو مرۆڤ تنێ بۆ خۆ بژیت، بەلكو ئەوە شوینوارەكێ جوان، پەیامەكا پیرۆز یان دەستكەفتەكێ مفادار ل پاش خۆ بهێلیت. چ ئەڤە ب رێكا پەروەردەكرنا نەوەیەكێ هشیار بن، چ ب بەلاڤكرنا زانینێ، یان ژی ب دروستكرنا مژارێن هزرڤانی و ئەدەبی یێن كو ڕووهـ و مێشكێ مرۆڤان روون دكەن. دویڤ دا قووناغا بەرهنگاربوون و گەشەپێدانێ د ژیانێ دا دەست پێ دكەت، ژیان بێ ئاریشە و نەخۆشی نینە، بەلێ دڤێت ئارمانجا مە هۆكارەكێ بهێز بیت دا كو د بەرانبەر ئاریشەیان ب ڕاوەستین. ئارمانج ئەو تەوەرە یە یێ كو هیڤییێ د دلێ مرۆڤی دا نوی دكەت و دبێژیتێ: ڕابە، هێشتا ڕێكا تە و پەیامێن تە یێن نەگۆتی هەنە». گەشەپێدانا بەردەوام یا هزری و ڕۆحی، ئارمانجەك نەمرە.
ئارمانجا ژیانێ نە تشتەكی زەحمەت و دەستنەكەڤتییە، بەلكو د هوركاتێن ژیانا ڕۆژانە دا هەیە: د زارۆكێن مە پەروەردە دكەین، د پەیڤێن جوان یێن دمینن، د دەستێ بێهێز دا گرتن و د بەرهەمئینانا رۆناهیێ دا ل جهەكێ كو تاریكی هەی. باوەر بكەن، ژیانا ب ئارمانج، تەڤی هەمی سەختیێن خۆ، ژیانەكا بێهۆش و پڕ باییخە. باوەری ب خۆ و ب پەیاما خۆ هەبن، چونكو هەر ئێك ژ مە ل ڤێ جیهانێ خۆدان ئەركە و بژاردەیەكە كو كەسەكێ دی ناچێبێت یان نەشێت ب جه بینیت.

رێژین حكمەت

د ژیانا مرۆڤی دا، ب تایبەتی د ژیانا وان كەساندا یێن د بۆارێ نڤیسینێ، ئەدەبیاتێ و پەروەردێ دا كار دكەن، بتنێ بوون ئەو قوتابخانەیا پیرۆز و بێدەنگە یا كەسایەتییا مرۆڤی پێ ئاڤا دكەت، ئەو وەكی دەرگەهێ داهێنانێ یە، گەلەك جاران، ئەو نڤیسین، پەرتووك، یان وانەیێن كو تو بۆ قوتابیێن خۆ ئامادەدكەی، پێدڤییە دەمەكێ بتنێ بی، داكو بشێی ب باشترین شێوە مێشكێ خۆ ل سەر داهێنان و تشتێن نوو بەرهەڤ بكەی، بتنێ بوون د ژیانا نڤیسەران دا، دەمێ نڤیسەرەك بابەتێن جڤاكی و وێژەیی دئێخیتە د قالبێ نڤیسینێ دا، دبیتە هەڤالێ نێزیك یێ نڤیسەری د دەمێ پەیڤینێ یان ڤەكۆلینان دا، ب بۆچوونا من، بتنێ بوون نە ب رامانا دویركەفتن و خۆڤەكێشانە ژ جڤاكی، بەلكو ب ڕامانا (خوەنیاسینێ) یە.
د جڤاكێ مەدا، پتریا خەلكی دەمی ب دەنگوباسێن بێ مفا و تەكنۆلۆژیایێ ڤەدبۆرینن، ئانكو خۆ مژیلكرنە د چەندین تشتێن بێ ئارمانج دا، بەلێ بتنێ بوون دەرفەتەكا زێڕینە بۆ هندێ مرۆڤ بشێت باوەریێ ب كەسایەتیا خۆ بكەت و هێزا خۆ یا راستەقینە ب نیاسیت، گەلەك ژ مەزنێن جیهانێ، ئەوێن بوونە زانا و فەیلەسۆف، د تنێ بوونێ دا یێن مەزن بووین. بتنێ بوون ب خۆ هێزەكا مەزنە، لەورا بلا مرۆڤ نەترسیت ژێ و نەبیتە جهێ بێتاقەتیێ بوو، بەرۆڤاژی بلا ببیتە دەرفەتەكا زێڕین بۆ هزركرن و دارژتنا هزرێن نوی یێن داهێنەرانە. ژ نموونەیێن دیار د دیرۆكێ دا: پێغەمبەرێ محەمەد (سلاڤێن خودێ‌ ل سەر بن) د ژیەكێ‌ گەلەك بچووك دا دایك و بابێن خۆ ژ دەستدان و د تنێ بوونێ دا مەزن بوویە، ئەڤە ژی دەرگەهێ وێ هزركرنا قوڵ بوو یا كو دووڤدا ب مژیلبوونا وی ب پەیاما ئاسمانی ڤە گەهشتی.
جۆن جاك ڕوسۆ: فەیلەسۆفێ فرەنسی یێ ناڤدار، دایكەك ژ دەستدا دەمێ ئەو ژ دایكبووی، بابێ وی ژی ئەو بتنێ هێلا دەمێ ئەو هێشتا زارۆك بوو، ئەڤێ بتنێ بوونێ ئەڤ فەیلەسۆفە یێ لێ كری كو هزرێن وێ مەزن ل سەر ئازادیێ و پەروەردێ دابینیت، د ئەنجام دا، مرۆڤێ داهێنەر ئەو مرۆڤە یێ دكەتە دگەل خوە د ئاخڤیت، د تنێ بوونێ دا ڕەهێن كەسایەتیا خۆ دكێشیت و ب هێز دگەهیتە ئارمانجێن خۆ، ژ بیر نەكە، بتنێ بوون نە پیشەیە، بەلكو دیتنا ڕاستیا مرۆڤی ب خۆ یە و ئەڤە دەسپێكا سەركەفتنێ یە.

رێژین حكمەت

د ژیانێدا، ئەم تووشی دو جۆرێن ئالۆزیان دبین، یا ئێكێ گۆتنێن سار و دژوارێن هندەك مرۆڤان، یا دویێ‌ شەڕێ پاراستنا مرۆڤایەتی و نازكیا دلێ مە، د ناڤ جیهانەكێدا كو جاران گەلەك بێ ڕەحم دبیت، بەلێ ڕاستی ئەڤەیە كو سەركەفتنا ڕاستەقینە د وێ چەندێ دایە كو مرۆڤ كێماسی و گۆتنێن نەرێنی بكەتە پۆستەكێ سەركەفتنێ، بێی كو ڕێ بدەتە دلڕەقیا جیهانێ ناخێ وی بگوهۆڕیت.
ئیرادە و سەركەفتن، بەرسڤا ب كرداری، مێژوو و ژیانا مە یا ڕۆژانە تژییە ژ چیرۆكێن وان كەسێن كو ڕۆژەكێ ژ ڕۆژان هاتینە شكاندن و ب كێم هاتینە دیتن، چەند یا ب ئێشە دەمێ مامۆستایەك، كو دڤیا ڕێبەر و ئاڤاكەرێ پاشەڕۆژێ با بێژیتە قوتابیەكی/كێ‌: تو ب كێر چ تشتا ناهێی، ئەڤ گۆتنە دشێت مرۆڤی تێكبشكێنیت، بەلێ بۆ خودان ئیرادەیان، دبیتە پلپلكا بزاڤێ،
دەمێ ئەو قوتابی سالان دەرباز دكەت، دخوینیت، شەڤان ل سەر پۆستێن زانستی بێ خەو دبیت و دبیتە نوژدارەكێ مەزن، ئەو نە بتنێ سەركەفتنێ دئینیت، بەلێ دەرسەكا بێدەنگ و مەزن ددەتە ژیانێ و دەمێ ل سەر تەختێ نشتەگەریێ، ژیانا وی مامۆستایی دكەڤیتە د دەستێن وی نوژداری دا، ل وێرێ گۆتنا (تو ب كێر چو ناهێی) یا جاران، دهێتە گوهۆڕین بۆ (تۆ بوویە فریادڕەسێ ژیانا من) ئەڤە مەزنترین شێوازێ بەرسڤدانێ یە، نە ب هەمان زمانێ برینداركەر، بەلێ ب سەركەفتنەكێ كو كرنوشی ب ناڤێ مرۆڤایەتیێ ببەت و نازكیادلی ژی لاوازی نینە، وێرەكییە د جیهانەكێ دا بەرۆڤاژی كو جاران دلڕەقی، خوەپەرستی و ململانێ تێدا زالن، هندەك كەس یێن هەین خودان دلەكێ نازكن و ئەڤ دلە زوو بریندار دبیت، زوو خەمگین دبیت و هەست ب ئێشا چواردەورێن خۆ دكەت، گەلەك جاران مرۆڤێن دلڕەق یان جیهانا ماددی، ڤێ نازكیێ وەك (لاوازی) دبینن، بەلێ د ڕاستی دا هەبوونا دلەكێ نازك د جیهانەكا زالمدا مەزنترین وێرەكی یە، چونكی پاقژیا دلی د ناڤ پیساتیا دلڕەقیێ دا پێدڤی ب هێزەكا پولایین هەیە و ئەڤە وێرەكی یە كو تۆ بزانی دێ هێییە برینداركرن، بەلێ تۆ هێشتا ئامادەبی ئەڤینیێ و دلۆڤانیێ ببەخشی، ئەڤە شەڕەكێ‌ ڕۆژانە یە كو مرۆڤ نەهێلیت دلڕەقیا جیهانێ، پاقژیا ناخی پۆیس بكەت. ئاوێتەبوونا هێز و نازكیێ ژیانا دروست د ڤێ هاوكێشەیێ دایە د دەرڤەدا وەك وی نوژداری ب هێز و خودان ئیرادە بە و د ناخێ خۆدا دلنازك و مرۆڤ دۆست بمینە.

رێژین حكمەت

د جیهانا ئەڤرۆ دا، كو تەكنەلۆژیا و سۆشیال مەدیا هەموو سنوور شكاندینە، دیاردەكا دلتەزین سەرهلدایە، پێشبركێ د نیشاندانا نیعمەتاندا. گەلەك ژ مە، ب بێ ئاگاهی یان بۆ خۆنیشادانێ، وێنەیێن خوارنێن جۆرا وجۆر و خەملاندی بەلاڤ دكەین، بێی كو هزر د وێ چەندێ دا بكەین كا ئەڤ وێنە دێ چ ل دەروونێ مرۆڤەكێ كێم دەرامەت كەت.
برینا چاڤی و ئیشانا دلێ هەژاری راستی ئەوە، خوارن بتنێ تێركرنا زكی نینە، بەلكو دابینكرنا هێزێ یە بۆ بەردەوامییا ژیانێ، دەمێ تو خوارنەكا ب كۆمەكا پارە یێن زێدە هاتییە كڕین و ب جوانترین شێوە هاتییە خەملاندن نیشا هەژارەكێ ددەی، تو دو جاران وی دشكێنی، جارەكێ ب برسیا وی، كو نەشێت وەكی تە زكێ خۆ تێر بكەت، جارەكێ ب بێدەسەلاتیا وی، كو نەشێت وەك تە وێ جوانیا خوارنێ بۆ زارۆكێن خۆ دابین بكەت.
خەملاندنا ڕاستەقینە ل كیرێ یە؟ پێدڤی یە ئەم بزانین كو خەملاندنا خوارنێ نە د دانانا گول و تشتێن گرانبەها دایە ل سەر مێزێ، بەلكو خەملاندنا ڕاستەقینە د هندێ دایە كو:
ئەو خوارن ب حەلال و ماندیبوونێ هاتبیتە ب دەستڤەهینان، پشكەك ژ وێ خوارنێ بگەهیتە دەستێ كەسەكێ برسی، سفرەیا مە ب كێمییا كێم بوونا(ئیسرافێ‌) هاتبیتە خەملاندن.
مەزنی نە د وێ چەندێ دایە تو چ دخۆی، بەلكو د وێ چەندێ دایە تو هەست ب وی كەسی دكەی یێ كو نان بۆ خوارنێ نینە.
بەرەف جڤاكەكێ ب هەستتر
هەكە مە دڤێت جڤاكەكێ ساخلەم ئاڤا بكەین، دڤێت فێری (فلتەرێ مرۆڤایەتیێ) ببین بەری بەلاڤكرنا هەر وێنەیەكێ خوارنێ، بلا ئەڤ پرسیارە ل بەر سینگێ مە بیت: ئەرێ ئەڤ وێنە دێ كەیفێ ددەنە هەژاران؟ یان دێ بیتە ئەگەرێ هندێ كو ئەڤ شەڤە ب دلەكێ شكەستی بنڤن؟ بلا خوارنا مە د ناڤ مالێن مە دا یا پاراستی بیت و دلۆڤانیا مە د جاددەیان دا یا بەلاڤ بیت. چونكو هەژار پێدڤی ب دلۆڤانیا تە یە، نەكو ب دیتنا سفرا تە یا ب رەنگ و دەنگ.

رێژین حكمەت

ئەگەر دایك و باب ل گەل قوتابخانێ مامۆستایان هاریكارنەبن پرۆسەیا خواندنێ ب شێوەیەكێ سەركەڤتییان دەرباز نابیت، چونكی وان قوتابییان پێدڤی یا ب پەروەردەییا دایك و بابان ژی هەی، راستە قوتابی ل قوتابخانێ دەسپێكێ دهێتە پەروەردەكرن پاشی دهێتە فێركرن، بەلێ ئەو پەروەردەیا ژ خێزانێ وەردگریت دێ كەسایەتییەكا باش و سەركەڤتی ئاڤاكەت، دێ هەر هزركەت خێزان پشتەڤان و هاریكارە ل گەل وان، مەزن دبێژن، دەنگ ژ دەستەكێ بتنێ ناهێت، ئانكو پرۆسەیا خواندنێ بۆ زارۆك و هەتا قوتابییێن ئامادەیی ژی بەردەوام نابیت، سەركەڤتی نابیت ئەگەر خێزان پشتەڤانێ سەرەكی نەبیت، ئانكو ئەگەر پشتەڤان نەبن، نیڤا خواندنا وان دێ ب هەدەر چیت، ل دەسپێكێ پێدڤییە خێزان هاریكاربیت ل گەل مامۆستایی داكو ئەو قوتابی فێری پەروەردە و فێركرن و كەسایەتییەكا بهێز ببیت، پێدڤییە خێزانێ ئاگەه ژ رێنما و یاسایێن قوتابخانێ هەبیت، زوو ب زووی سەرەدانا قوتابخانێ بكەت، داكو وان یاسا و رێسایان زارۆكێن وان جێبەجێب بكەن، د وارێ خواندنێ ژیدا، دەمێ قوتابی وانەیان ل قوتابخانێ وەردگریت، دڤێت ل مالێ خێزان پشتبەستنێ ل سەر بكەت كو دوبارە ل مالێ یا خواندە، ئەگەر خێزانێ ئەڤ چەندە نەكر، دێ خەمساربیت ل هەمبەرێ‌ قوتابی دا، چونكی قوتابی پێدڤی ب پشتەڤانەكێ یە بۆ سەركەڤتنێ، ب تایبەت ئەگەر ئەو پشتەڤان خێزان بیت. گەلەك جاران قوتابی پتر گوهدارییا شیرەتێن دایك و بابێ خۆ دكەت پتر ژ یێن مامۆستایان، دای و باب زارۆكێ خۆ هۆسا فێربكە قوتابخانە مالا وان یا دووێ یە، دڤێت ژینگەها وێ و كەلوپەلێن وێ بپارێزن، ل گەل كارگیرییا قوتابخانێ و مامۆستایان بیت داكو ئاگەه ژ یاسا و رێنمایێن قوتابخانێ هەبن، خێزان دشێت وەسا قوتابی فێربكەت مامۆستا وەكی دایك و بابێ وانەیە، پێدڤیە رێزێ لێ بگریت، گرنگیێ ب لایەنێ ساخلەمیا قوتابی بهێتە دان، جلك و كەلوپەلێن پێدڤی بۆ بهێنە دابین كرن، رۆژانە دەربارەی ئەرك و خواندن و تاقیكرنان چاڤدێرییا وان بهێتەكرن، داكو سەركەڤتی بن ل ئەزموونان، نوكە ئەزموونێن نیڤا وەرزێ ئێكێ یێن دەسپێكرین، گەلەك یا گرنگە دایك و باب پشتەڤان و هاریكاربن ل گەل قوتابی داكو وی قوتابی پاشەرۆژەكا گەش هەبیت.

رێژین حكمەت

دەنگدان پرۆسەیەكە ب ئازادانە دهێتە ئەنجامدان، هاولاتی تێدا پشكداردبن، گەلەك نەمایە پرۆسەیا دەنگدانێ بۆ پەرلەمانێ ئیراقێ دێ ب رێڤەچیت، بێ گومان كورد ژی تێدا د پشكدارن، چەند بەرێزەك بەربژارن ژلایێ چەند پارتان ڤە، ئارمانجا وان ژی پەیداكرنا مافێن گەلێ كوردە ل ئیراقێ، هەر پارتەك یا كاردكەت، هندەك كۆرسیكان ل پەرلەمانی ب دەست خۆڤە بینیت، تۆ ئەی دەنگدەرێ هێژا ئەز نابێژم تە دەنگی بدە كیژ لایەنی، بس ئەز ژی دێ وەكی كەسەكا ئاسایی ل دەنگانێ ئامادەبم، ئەو هزر و بۆ چوونا تەیە تۆ دێ كیژ پارت هەلبژێری، بەلێ دەنگێ تە ئەمانەتە، دەنگێ تە وژدان و ئارامكرنا دەروونێ تەیە، بدە وی لایەنی یێ تۆ دزانی خەباتێ بۆ ڤی مللەتی دكەن، یێ تۆ دزانی بەڕەڤانیێ‌ ژ مافێ تە دكەن، یێ تۆ دزانی خۆ ل مالباتێن شەهیدان دكەتە خودان، یێ تۆ دزانی كاردكەن نیشتیمان و نەتەوە و پێكڤە ژیانێ ل هەرێما كوردستانێ دپارێزن، ل دووف عەشیرێ و مرۆڤكانێ نەچە، دەنگێ خۆ نە فرۆشە ب پارەكێ تێرا تە سێ رۆژان نەكەت، ل وی دەمی تە ئاخا خۆ نیشتمان و ئالایێ خۆ فرۆتن، بۆ وان كەسان یێن دچنە پەرلەمانی، ژبلی بەڕەڤانیكرن ژ مافێن مە، بلا ئارمانجا هەوە ئێك رێزییا گەلێ كور دبیت، هەموو لایەن ب ناڤێ كورد كاربكەن، چونكی هوون دێ نوونەرێن مەبن ل پەرلەمانێ ئێراقێ، بۆ پارتا خۆ خەباتێ بكە، ب ئێكگرتنێ مللەت ئاڤا دبن، ئەگەر هوون هەموو لایەنێن كوردی ئێكگرتی بن، نە ئێراق و نەچ لایەنێن ئێراقی نەشێن خۆ ل مافێ مە بكەن خودان، هەلبەستڤانێ‌ مەزن (جەگەرخوین) دبێژیت: ئەگەر هوون نەبنە یەك هوون دێ هەڕن یەك ب یەك) تە ڤێت ب سەركەڤی یان تەدڤێت ژ ناڤ بچی، ئەو بڕیارا دەستێ تە دا كوردۆ.

رێژین حكمەت

ئەگەر ب دروستی ئەم د ژیانێ بگەهین دێ بۆ مە دیاربیت ئەم بەس ب ژیانا یێن دەوروبەرێن خۆ مژوول مە ئاگەهـ ژ ژیانا خۆ نەمایە، چ تشت مە نەهێلان ب ناڤێ ژیانا تایبەت ئەو ژی مە ئینانە سەر شاشان، هەموو هزر دكەن هەموو كەس ددلخۆشن، بتنێ ئەو نەخۆشیان دبەن ژ بەر هندێ خۆشییا خۆ یا ژبیركری و خۆشییا ژیانێ گەشتەكە ئەم دناڤدا دژین، نەكو دەستكەفتەكە ئەم پێكۆلا دكەین ب دەست خۆڤە بینن، یا دناڤ مالێن مەدا نەكو ل بەر دەرگەهێ خەلكی یە، بەلێ هندەك جاران مە هایژێ نینە، بەرێ خۆ ددەینێ كا خەلكی چ هەیە، یا ژ مە ڤە ئەو گۆپیتكا بەختەوریێ و خۆشیێ نە، ئەوا دناڤ دەستێ مە دا ئەم پێ رازی نینن، بەردەوام خوزیا بۆ وی تشتی دخوازین یێ خەلكی هەی، موعجیزەیا بەختەوەریێ و خۆشییا ژیانێ یا ڤەشارتی یە د وی تشتی دا یێ تەهەی، دڤێت ئەم ب پارێزین ل جهێ بۆ هەتا هەتایێ بەرزەبكەین، خۆزییا بۆ وی تشتی ب خوازین یێ مە دڤێت ب دەست مە ڤە بهێت و خۆشییێ ژی نەبینین (ئوسكار وایلد) دبێژیت: دو كارەسات یێن د ژیانێ دا هەین: یا ئێكێ: ئەوا تە دڤێت ب دەست تە ڤە نەهێت یا دویێ: ئەگەر ب دەست تە ڤە هات تو خۆشیێ ژێ نەبەی، گەلەك جاران ئەم دێ تشتەكێ كەینە سەرێ خۆ دا، یان ئارمانجەكێ بۆ خۆ دانین، بەلێ ئەم ناگەهینە وێ ئارمانجێ ل وی دەمی دێ نەخۆشترین دەمێ ژیانا مە بن، بەلێ دڤێت خۆ ل گەل سەردەم و ئاریشەیان ب گونجینن و پێكۆلا سەركەفتنێ ب دەستڤەهینانێ بكەین، داكو ل پاشەرۆژێ پەشێمان نەبن، ئەگەر ب دەست مە ڤەهات، یا گرنگ ئەوە ئەم بزانینن دێ چاوان سەردەریێ ل گەل كەین؟ چاوان پێ دلخۆش بین؟ گرنگ نینە ئەو تشت مەزن بیت یان بچووك، چونكی هندەك جاران دێ تشتەكێ بچووك ب ددەستخۆڤە ئینێ دێ بییە دلخۆشترین كەس ل جیهانێ و هندەك جاران دێ تشتەكێ مەزن ب دەست خۆ ڤە ئینێ بەلێ تو چ خۆشی و بەختەوەریێ ژێ نابینی.

رێـژیـن حكمەت

زمان گیانێ گەلە، زمان نەبیت گەل و وەلات نابیت، زمان ئەو تفەنگا ڤەشارتییە، هەردەمێ مرۆڤ پێدڤی بوو دشێت بۆ داگیركەر و نەخەزێن زمانێ كوردی و كوردستانێ بكاربهینیت، د فەرهەنگا ویكیپیدییا جیهانی دا هاتییە زمانێ كوردی د ناڤ ١٦٨ زمانێن جیهانێ دا ب رێزا هەشتێ دهێت، بەری زمانێ توركی و عەرەبی و فارسینە، هژمارا پەیڤان 918123 پەیڤن، ئەڤە بتنێ زاراڤێ كرمانجی و سۆرانی، ژبلئ زاراڤێ هەوارمی و زازاكی هتد نەهاتینە زێدەكرن. ئەگەر ئەڤ زاراڤە بهێنە زێدەكرن چێدبیت بچیت بەری هندەك زمانێن دی، ئەڤە دەولەمەندییا زمانێ كوردی دیاردكەت، بەلێ گەنج كورد ڤێ چەند بەرچاڤ ناوەرگرت زمانێ كوردی تێكەلی زمانێن بیانی دكەت ل دەمێ بكارهینانێ، جەلاددەت بەدرخان دبێژیت: ((دار ل سەر كۆكا خوە و مرۆڤ ل سەر زمانێ خوە)) هەر چەند سالان دوژمن دهاتن هێرش دكرنە كوردستانێ داكو بشێن جهێ كوردان داگیركر بكەن، بەلێ مخابن نەشییان مە ژناڤببەن ب سەرشۆڕی دهاتنە ژناڤربن، بەلێ وەسا دیارە ب ناڤێ پێشكەڤتنێ ئەم دێ خوە ژناڤبن.
ب زمانێن بیانی ئەم یێن زمانێ كوردی ژ ناڤ دبەین! مللەتێ كورد ئێك ژ وان مللەتانە كو گەلەك جاران هاتییە داگیركرن، دوژمنان گەلەك هەول داینە زمانێ خوە ل سەر زمانێ كوردی زال بكەن، ئێك ژ وان دوژمنان حوكمەتا ئیراقێ بوو، ڕەوشەنیر، خەباتكەر، تێكۆشەرێن كوردی گەلەك هەولدان زمانێ كوردی ل ئیراقێ بكەن زمانەكێ فەرمی و ژ وان ژی (ئەمین زەكی بەگ)…هتد.
ئەڤ هەولدانە ل سالا ١٩٣٠ پەیدابوون و داخوازا وان زمانێ كوردی بیتە زمانەكێ فەرمی، ل ئەوی دەمی سەركردێن ئیراقێ گۆتن ئاریشە نینە زمانێ كوردی ببیتە زمانەكێ فەرمی، بەلكو ئاریشە ئەوە زمانێ كوردی چ نانی پەیدا ناكەت، كوردان بەرسڤ دا و گۆت: زمانێ كوردی بۆ مە ژ نانی گرنگترە! پشتی چەندین شەهید و قوربانیان، كورد شیان ل سالا ٢٠٠٥ داخوازیا هندێ بكەن، كو زمانێ كوردی ببیتە زمانەكێ فەرمی ل ئیراقێ، پشتی ئەڤ دەستكەڤتە ب دەست كوردان كەڤتی، ڕاگەهاندنا كوردی و پەروەردا كوردستانێ كار ژ بۆ هندێ كر، زالبوونا زمانێن بیانی ل سەر زمانێ كوردی نەهێلن، تایبەت زمانێن (عەرەبی و فارسی و توركی)
بەلێ ئەم بەروڤاژی ئەڤێ چەندێ نە پشتی ئەڤ دەستكەڤتە ب دەست مە كەڤتی ل جهێ خەلكی و جیلێ نوی فێری كوردیەكا پەتی و ساخلەم بكەن، هەر ئەڤ ڕاگەهاندنە، ئەڤ پەروەردە، ئەڤ خەلكە ڕۆژ بۆ ڕۆژێ ب زمانەكێ پری بیانی كوردیەكا پەیڤێن بیانی یا دەردكەڤیت، چونكی ئەم پێكولا ناكن زمانێ خوە پێشبێخین و ئەمێ بەرەڤ ژ ناڤچوونێ دبەین. بتنێ بۆ ناڤ ئەم یێ ل دویڤ زمانی دچین، دبێژین زمانێ مە كوردیە، بەلێ هەتا ئەڤی دەمی ئەز نابینم مە كوردان خزمەتا زمانێ كوردی كربیت، چونكی هەتا نوكە ئێك ڕێنڤیس نینە و نە بوویە زمانەكێ زانستی، هەر دەڤەر و عەشیرەك ڕێنڤیس و ئاخڤتنا خوە ب دورست ددانین. خزمەتا مە بۆ زمانێ كوردی كری ئەڤەیە! ژ هەر ئالیەكێ ئەم ژ پەیڤێن بیانی پر دكەین، بێ كو مەترسیا وێ بزانین! هەر كارەكێ تو بچیێ دڤێت تو (ئینگلیزی یان عەرەبی یان توركی) بزانی یان ناهێیە وەرگرتن ل وەلاتێ. پا ئەز دەرچوویا پشكا زمانێ كوردی مە، ئانكو كار بۆ من نینە. قوتابیێ زانكۆیێ ئەڤرۆ شەرم دكەت بێژیت، ئەز یا پشكا زمانێ كوردی دخوینم، ئێكەم ئاخڤتن بهێت دەستی دێ بێژن ژ خوەیە ب كێر چ ناهێت، باشە ئەگەر ئەز بۆ زمانێ خوە نەخوینم و تو نەخوینێ و هەر بێژی بكێر ناهێت، كی دێ هێت زمانێ مە خوینیت و بەرەڤ پێشڤەبەت، پشتڕاست بە كەسێ بیانی بۆ مە ڤێ چەندێ ناكەت.
ستران و ڤیدیۆ د ترومبێلێ دا، ل كافیەكێ یان د ناڤ مالێ دا دوبلاژ و فلم هەمی (توركی و عەرەبی و ئیرانی)نە، مە ب ڕێیا سینەمایێ چ ژ كولتوورێ خوە نەزانی هەتا ئەم زمانێ خوە باش بزانن، هندی مە دیتیە دوبلاژا وان فلمانە، یێ ل دەڤەرێن كوردی و خوینداریا بنەمالایە.
زارۆكێ كورد هێدی كوردیێ نزانیت، هاتن چوون و سلاڤ ژی ب كوردی نەهێلایە و (های و بای)ە، قوتابخانە و زانكۆ پەیمانگەهێن حكومی هێدی گرنگیێ ب خواندنا كوردیێ نادەن، زارۆكی ب ناڤێ پێشكەڤتنێ فێری ئنگلیزی و عەرەبیێ دكەن، مانە زارۆك پاشەرۆژا مللەتی نە، ئەگەر ئەو زارۆك زمانێ خۆ نەزانیت، پاشەڕۆژا ئەڤی مللەتی ئەوە زمانێ كوردی نەهێلن، خوە گل زانكو و پەیمانگەهان ژ خۆ ناگرن ب كوردی باخڤن، هەتا ناڤێن بابەتان ب كوردی نانڤێسن، ئەی هەوار بۆ هەر كارەكێ پێشكەڤتی ئەم پاشكەڤتینە..! ئەو ب خۆ هەتا نوكە یێ پرە ژ پەیڤێن بیانی، تو زێدەتر نەكە ب ناڤێ پێشكەڤتنێ، بۆ نـموونە پەیڤا (ڕێست) ئەم دشێن ل جهێ ئەوێ (بهێنەڤەدان) بكاربهینن، ئەم دێ ڕێستەكێ وەرگرین، ما بۆچی نابێژن ئەم دێ بهنڤەدانەكێ وەرگرین!
(فۆنۆلۆجی _ پەیڤسازی یان وشەسازی)، (سینتاكس، رستەسازی)، (فونەتیك. فۆنۆلۆجی _ زانستێ دەنگی)، (ئەكادمی _ زانستی)، (بایولۆجی _ زیندەوەرناسی)، (كومسیون _ لیژنە)، (پراكتیك _ جێبەجێبكرن). د ڕاگەهاندنێ دا پتریا پەیڤان یێن بیانی دهێتە بكارهینان و سەرپشك كرن، ڕاگەهاندن ب ئەگەرێ سەرەكی دهێتە دانان بۆ بەرەڤ پێشڤەچوونا زمانی. گەلەك پەیڤێن دی مە یێن هەین یا كوردی ناهێتە بكارهینان و بەرەڤ بكارئینانا یا بیانیڤە دچن.
ئەگەر هەر ئێك ژ مە ژ خۆ دەست پێ بكەت، زمانی ژ پەیڤن بیانی بشۆت، گەلەك باشترە تو خۆ فێری زمانەك دی بكەی، راستە جوانە تە شیان هەبن ب زمانەك دی باخڤێ، بەلێ ژ وێ كرێتتر نینە زمانەكی تێكەلی زمانێ خۆ بكەی، تە پەیڤێن كوردی هەبن و بۆ خوە دیاركرنێ پەنایێ ببەیە بەر پەیڤێن بیانێ، ژبەركو تو بڤێ كریارێ یێ خەباتا باب و باپیران بن پێدكەی!

رێژین حكمەت

ئەڤە چیە؟ ئەم چ ناڤ بۆ دانین، پێشكەڤتن یان پاشكەڤتن، زارۆك و كچ و كوڕ و گەنج یێن بووینە ئالودەبوویێن ئەنترنێتێ، ئەڤ ئالوودەبوونە ژ ئالوودەبوونا ماددێن هوشبەر خراپترە، چونكی شەڤا وان یا بوویە ڕۆژ، ڕۆژا وان بوویە شەڤ، زارۆكینیا وان ژ وان هاتە ستاندن، گەنجاتییا وان ب تەمبەلیێ دێ بۆریت، پیربوونا وان ب هزرێن نەرینی ڤەدچیت، ئەڤە قوناغێن ژیان ڤی سەردەمی نە، ئەز نابێژم تورێن كۆمەلایەتی بكارنەئینن، ئەز ب خوە بكاردئینم، پیچەك د بكارئینانێدا هشیاربن، ژیانا خوە پێ ژ ناڤ نەبەن، دایك باب دا كو تۆ زارۆكی ژ خوە ڤەكەی مۆبایلێ دكەیە ددەستاندا، ما نوزانی مێشكێ وان بەرپەرەكێ‌ سپی و سادەیە، چ ببینت دێ وەرگریت، فێجا دایك و باب ئەو یا دەستێ تە دا یان دێ وی بەرپەری هێلایە سپی و پاشەرۆژا وان زارۆكان گەشكەی، یان دێ وی بەرپەری رەشكەی پاشەرۆژا وان زارۆكان ژ ناڤبەی، ئەگەر تە دڤێت ئەو بەرپەرە هەر یێ سپی بیت هەولبدە فێربكە دێ چاوا ئامیرێن ئەلكترونی ب تایبەت مۆبایلێ بكارئینت. هەولبدە ل گەل وان بن، چاوانییا سەرەدەریكرنا وان ل گەل ڤان ئامیرێن ئەلكترونی، چاوانییا پەروەردەكرنا وان، زارۆكینییا وان نیشادەن، نەكو بۆ بێ دەنگكرنا وان ڤان ئامیران بكە ئامراز، دشیانێن مە دا نینە ئەم ئەنترنێتی و ئامیرێن ئەلكترونی ژوان دووربكەن، بەلێ دشیاندایە زاڕۆك بهێنە فێركرن كا چاوا دێ سەرەدەریێ ل گەل ڤێ ئەنترنێتێ و ئامیران كەت، چ دەم دروستە ب كاربینیت.
ئەز ب چاڤێن خوە دبینم، دایك و باب چەند د كێم تەرخە من ددەرحەقا فێربوونا زارۆكێن خوە دا، ئەو دەمێ‌ زاڕۆك دگریت، ئێكسەر مۆبایلێ دكەنە د دەستی دا، بتنێ بۆ بێ دەنگبوونا وی، كێم تەرخەمییا ڤان دایك و بابان دبیتە ئەگەرێ ترس و دودلیێ، دیبتە رێكەك بۆ بێ دەنگكرنا زارۆكی و روونشتنا وی بتنێ ئالودەبوویێ مۆبایل و ئەنترنێتێ، دەمێ زارۆك مەزن دبیت پیچ پیچە ئەو دێ ئالوودەبیت، دێ ب زەحمەت بیت بۆ چەند دەمژمێران یان خۆلەكان ژ مۆبایل و ئەنترنێتێ دوور بكەڤیت، دایك و باب ل رێكەكێ بگەرێین پاشەرۆژا زارۆكەكێ سەركەڤتی ئاڤابكەن، نەكو بۆ ئارامییا خوە پاشەرۆژا ڤی زارۆكی بێخنە د مەترسیێ دا.

رێژین حكمەت

چەند رۆژەك یێن ماین بۆ ئەزموونێن نیشتمانی یێن پۆلا دوازێ و پۆلا نەهێ، دڤی دەمی دا قوتابی یێن خوە ئامادە دكەن بۆ ڤان ئەزموونان، ترس و دودلی ئەگەرێ سەرەكی یە ڤان قوتابییان پاشڤ ەدبەت، قوتابی بێهێز و لاواز دكەت، ئەزموون تە ژ ناڤ نابەت، ترسا تە ژ ئەزموونان دێ تە ژ ناڤ بەت، قوتابییان ئارام بن ئەڤ ئەزموونە نە رۆژا مرنا تەنە، بەلكو رۆژا سەركەفتنا تەنە، ترس تە ژ ئەزموونان دەسپێكەكە بۆ ژناڤبرنا ئارمانج و هیڤیین تە، ناهێلیت تۆ بەرسڤا ڤان ئەزموونان ل دووف ئاست و خواندنا خوە بەرسڤ بدەی، ڤان ئەزموونان بكە دەرگەهەك بۆ ژیانەكا نوو، بێ دودلیێ بەرەف پێشڤە هەڕە، خوە ژ ترسێ دوور بكە، سەركەفتنا خوە پشتراست بكە، نە ترسە ژ ئەزموونێ، مانە جوانترە ب بەرسڤدانا تە ئەزموون ژ تە بترسیت، تە دەستپێكا سالێ یا خواندی و هەتا ئەڤرو تۆ نەترسایە، ژ ئەڤرو پێڤە ژی ئارام بە، وەسا سەرەدەریێ ل گەل ڤان ئەزموونان بكە، وەكی تۆ سەرەدەریی ل گەل ئەزموونێن قوتابخانێ دكەی، دێ ئەو ئەزموون ژی ببنە رابردو، تە سالەكێ یا خواندی و ژ ڤان چەند رۆژان یا خەلەت نینە، یا ب زەحمەت یا بۆری ئەڤا دهێت دوبارەكرنا بابەتێ كەڤنە، خوە ئامادەبكە بۆ رۆژا ئەزموونان، ناڤێ خودێ بینە، پلانێ بۆ خواندنا هەر بابەتەكێ ئەزموونێ دانە، دەست ب دوبارە خواندنێ بكە، ئارمانجا خوە بینە پێشچاڤێ خوە، بێژە دێ ب سەركەڤم، هشیاربی سەركەفتن نە ئەوە تۆ یێ ئێكێ و دویێ و سیێ بی، سەركەفتنا تە ل ئەزموونان رێكەكە دێ تە بەرەف ئارمانجا تە بەت، خوە ژ هەموو هزران دوور بێخە، گرنگیێ ب دەمی بدە، پەرتووكان ل سەر رۆژێن خوە دابەش بكە، زوو نڤستن و زوو هشیاربوون، بلا تە باوەری هەبیت ب شیانێن خوە، تە باوەری هەبیت ب خواندنا و ماندووبوونا خوە، تو دێ بەرسڤا هەر ئەزموونەكێ ل دووف وێ ئارمانجێ دەی یا تە بۆ خوە دانای، ئەڤ ماموستا و دكتور و پرافیسۆر… هتد هەموو وەكی تە قوتابی بوون، ما تۆ چ ژ وان كێمتری هەتا ژ ڤان ئەزموونان ب ترسی، بێ ترس و دو دلی بەرسڤێ‌ بدە، پشتراست بە دێ ب سەركەڤی.