د. نەجمەددین نێروەیی
پشكا سێێ
داهێنانەكا دی ل چاندنێ دا كو بلەز جهێ تەكنیكێن چاندنا تەقلیدی دگریت، پێكهاتیە ل هایدرۆپۆنیكس. ئەڤ جۆرە چاندنە دشێت ل هەر ناڤچەیەكا جیهانێ ب بێگوهدانا كوالیتیا ئاخ و كێمیا ئاڤێ ئەنجامبدەت. چاندنا هایدرۆپۆنیكس شێوازەكە بۆ گەشەكرنا ڕووەكی و بێ ئاخ. ل جهێ گیراوەیەكێ دەولەمەند ب ماددەیێن خوارنێ ژ بۆ خوارنا ڕووەكان بكاردهێت. ئەڤ شێوازەێ چاندنێ مفایەك باش هەیە چونكو پێدڤی ب ئاڤەك كێمترە و بەرهەمەك زێدەتر ددەت و جهێ وێ كاراترە ل چاندنەك تەقلیدی ل سەر بنەمایێ ئاخێ. سەرەڕای ئەڤێ، چاندنا هایدرۆپۆنیكس گشتگیرە و دشێت بكاربهێت بۆ گەشەپێدانا چەندین جۆرێن ڕووەكی، ژ سەوزە و فێقی و جۆرێن دی یێن ڕووەكی. بلەز دبیتە هەلبژاردەیەكا بناڤ و بانگ بۆ جۆتیاران، چونكو بەردەوامترە و دۆستێ ژینگەهێ یە.
ل گەلەك جهێن جیهانێ جۆتیار چاندنا ستوونی یان ڕاست وەكو فۆرمەكێ شۆڕشگێڕیا چاندنێ دگرنەبەر كو چاندنێ بەر ب بلنداهیەكا نوی دبەت. ئەڤ جۆرە پێكهاتیە ل گەشەپێدانا بەرهەمان ب چینا ڕاست و چەسپی، وەكو ل ئاسمانی دا، ب بكارئینانا هایدرۆپۆنیك، ئایرۆپۆنیك، یان ئاكواپۆنیك. ئەڤ فۆرما نوی یا چاندنێ چەندین مفایێن هەین كو چاندنا تەقلیدی نەشێت وی كاری بكەت، وەكو شیانێن چاندنێ ل ناڤچەیێن باژێری، نەهێشتنا پێدڤیان ب زەڤیێن بەرفرەه و شیانێن پاراستنا ئاڤێ و ژێدەرێن دی. سەرەڕای ئەڤێ، ژینگەها كۆنترۆلكری یا كێلگەهێن ستوونی و ڕاست دشێت ڕێكێ بدەت ب بەرهەمئینانا بەرهەمان ب درێژاهیا سالان و باشتركرنا كۆنترۆلكرنا ئافاتان. چاندنا ستوونی یان ڕاست گەشەسەندنەكا سەرنجڕاكێشە كو دشێت شۆڕشەكێ ل شێوازێ چاندنێ ل داهاتی دا بكەت. ئەڤ پێشكەڤتنە ل تەكنەلۆژیا چاندنێ دا ڕێكێ ب جۆتیاران ددەت خوارنا زێدەتر بەرهەم بینن و ل هەمان دەمدا كاریگەرییان ل سەر ژینگەهێ كێم بكەن. هەروەسا ئەڤ تەكنەلۆژیە سەلامەتیا خوارنێ باشتر دكەن و بڕا ئاڤ و وزەی كێم دكەن كو ل بەرهەمێ چاندنێ دا بكاردهێن. بكارئینانا تەكنەلۆژیایێن چاندنا نوی و داهێنەرانە، دشێین داهاتیەكی بەردەوام بۆ بەرهەمئینانا خۆراكی مسۆگەر بكەین.
هەمەچەشنكرنا خوارنێ
مە پێدڤی ب دیتن و هەستكرن ب خۆراكی ب شێوەیەكی جیاواز هەیە. دشێین خۆراك و ساخلەمیەكا باش و بەردەوام هەلبژێرین، ئەوژی ب هەلبژارتنا وان بەرهەمێن چاندنێ كو ژ بۆ ژیانێ پێدڤی ب پێدڤیێن كێمتر هەیە. لگەل بلندبوونا پلەیێن گەرمێ و گوهۆڕینا ئاستێ بارانبارین و كەشوهەوایێ توند و كاریگەریێن دی یێن ژینگەهی، بەردەستبوونا خوارنێ پتر پێشبینی نەكری دبیت. خوارنەكا هەمەجۆر دشێت هاریكار بیت بۆ كێمكرنا كاریگەریێن گوهۆڕینا كەشوهەوای ل سەر بەرهەمئینانا خۆراكی، چونكو خۆراكێ هەمەجۆرتر پێدڤی ب جۆرێن جیاواز یێن ئاخ و بارودۆخێ سەقای هەیە بۆ گەشەكرنێ. هەروەسا ب هەمەچەشنكرنا خۆراكان دشێن هاریكار بن بۆ كێمكرنا كاریگەریێن ژینگەهی یێن بەرهەمئینانا خۆراكی، چونكو كێمتر پشت ب ئێك بەرهەم یان جۆرەكێ خۆراكی دبەستیت. هەمەچەشنكرنا خۆراكی دشێت ببیتە ئەگەرێ دروستبوونا ڕێژەیەكا پتر ل ماددەیێن خۆراكی و ڤیتامینان، كو دشێت كاریگەریێن ئەرێنی ل سەر ساخلەمیا مرۆڤان هەبیت.
هاندانا شێوازێ خۆراكێ هەمەجۆر، ژ وان ژی بكارئینانا بەرهەمێن ناڤخۆیی و خۆلبەرگرتنا سەقای، دشێت پشتبەستنێ ب كۆمەك ژێدەرێن خۆراكێن سنووردار كێم بكەت و ئاسایشا خۆراكی بلند بكەت.
دشێن ئاكنجیێن جیهانێ گەلەك ب ساناهی دابەش بكەن ب سەر گەنم و برنجخۆران دا. بەلێ پشتبەستنەكا زۆر ب ڤان دو بەرهەمێن سەرەكی دشێت نەساخلەم و نەپایەدار بیت. گەنم و برنج ڕێژەیەكا زۆر یا كاربۆهیدراتان تێدایە و ڕێژەیەكا كێم ل ماددەیێن خۆراكی یێن سەرەكی، وەكو ڤیتامین و كانزایان، ئەڤەژی دبیتە ئەگەرێ كێمیا ماددەیێن خۆراكی. ژ بلی ڤێ پشتبەستن ب گەنم و برنجی دبیتە ئەگەرێ چاندنەكا تاك چاندنی، كو ب ئەگەرێ زۆر بكارئینانا قڕكەر و هڕیانا ئاخێ زیانێ دگەهینیتە ژینگەهێ.
گەنم و برنج بەرگریا هشكەسالیێ ناگرن، لەوما تووشی گوهۆڕینا كەشوهەوا و كێمیا ئاڤێ دبن، ئەڤێ ژی وەهاكریە كو درێژخایەن و بەردەوام نەبن. لەوما گرنگە خۆراك یێ هەمەچەشن بیت و پشت ب گەنمەشامی و میوە و جۆرێن دی ببەستن، ئەوژی ژ بۆ ساخلەمیەكا گونجای و بەردەوام. گرنگە هوشیاریێ دروست بكەین سەبارەت ب بەرهەمێن خۆراكی یێن ناڤخۆ چ ل ڕوویێ دروستكرنا خواستی ل سەر ئەڤان بەرهەمێن چاندنێ و چ ژ ڕوویێ مفایان بۆ بەردەوامیێ.
سیاسەتا خۆراكی ل وەلاتێن نووپێگەهشتی دا
ب ئەگەرێ سنوورداربوونا دەستڕاگەهشتنێ ب خۆراكی، خەلكێ وەلاتێن نووپێگەهشتی ڕوی ب ڕویێ مەترسیێن زێدەبوونا برسێ و بەدخۆراكیێ دبن. سەرەڕای ئەڤێ، گەلەك جار نەئاسایشا خۆراكی پەیوەندی ب هەژاریێڤە هەیە، ئەڤێ ژی وەساكریە كو خەلكێ ل ڤان وەلاتان دا دەست ب خۆراكەكێ هەڤسەنگ بگەهیت. بۆ چارەسەركرنا ڤێ پرسێ پێدڤیە حوكمەت سیاسەتا خۆراكی یا هەمەلایەن دابڕێژن كو جەختیێ ل سەر گرنگیا دابینكرنا خۆراكێ ب مفا و گونجای بۆ هەموو وەلاتیان بكەت. ئەڤ سیاسەتە پێدڤی ب دەستپێشخەریێن زێدەكرنا دەستڕاگەهشتنێ ب خۆراكەك ساخلەم، بهێزكرنا ڕێكێن ساخلەمیا خۆراكی، باشتركرنا ژێرخانێ دابەشكرن و هەلگرتنا خۆراكی، و پشتگیریكرن ل شێوازێن چاندنێ یێن بەردەوام ل خۆ بگرن. جێبەجێكرنا ڕێبازەكا گشتگیر ل ڤان جۆران بۆ سیاسەتا خۆراكی ل وەلاتێن نووپێگەهشتی دا هاریكار دبیت بۆ پشتراستبوون ل هندێ كو دەستێ هەموو وەلاتیان بگەهیتە خوارنێ و بشێن ژیانەكا ساخلەمتر و بەرهەمدارتر بڕێڤەببەن. هەموو حوكمەت و كۆمەلگە نیگەرانن ل بەرهەمئینانی خۆراكی و گەرەنتیا دەستڕاگەهشتنێ ب دانیشتوانان. هەر سیاسەتەك ل سەر كەرتێ خۆراكی كاریگەریێن ئابووری یێن مەزن ل سەر گەشەپێدانا كولتووری و كۆمەلایەتی هەیە.
ئاسایشا خۆراكی پرسەكا گرنگە بۆ هەردو توێژەران و پزیشكان كو خەباتێ بۆ دابینكرنا چارەسەریان دكەن ژ بۆ دابینكرنا خۆراكەك پێدڤی بۆ نها و نەڤیێن داهاتی. چەندین چارەسەر و پێشنیار هاتینە بۆ پڕكرنا ڤالاهیا د ناڤبەرا دابینكرنا خۆراكی و خواستا خۆراكی بۆ پێنج دەهكێن داهاتی. بۆ بڕێڤەبرنا تەمام یا سیناریۆیا خۆراكی، ل ڤی سەردەمەی دا ڕێبازا ئاسایشا خۆراكی كاریگەریێن خۆ ل سەر سیاسەتێن خۆراكا مللەتی زێدە كریە. بۆ نموونە، ڕۆسیا ل سالا ٢٠١٥ وەرە سیاسەتا خۆراكا خۆ ل وەلاتەكێ وابەستە ب هاوردەكرنا خۆراكیڤە گوهۆڕیە بۆ وەلاتەكێ خۆبژێوا خۆراكی، ل دەمەكێ دا پلانا درێژخایەن یا سیاسەتا خۆراكی ل چینێ پێكهاتیە ل زێدەكرنا بەرهەمێ چاندنێ ل ڕێكا باشتركرنا تەكنەلۆژیا، و بڕێڤەبرنا زەڤی و ئاڤێ. هەروەسا گرنگیا ژێدەرێن جوگرافیایا خۆراكی و پەسەندكرنا بەرهەمێن ناڤخۆیی دشێت ئێك بیت ل ستراتیژیێن ئەگەری بۆ بلندكرنا ساخلەمی و بەردەوامیا خۆراكی. ئەڤەژی هاریكار دبیت بۆ كێمكرنا تێچوویا ڤەگوهاستنێ و پاشی شوینپێیا كاربۆنی. ب ڤی شێوەی گەلەك ل ژینگەپارێز هانا خەلكی ددەن بۆ خوارنا خۆراكێ ناڤخۆیی و وەرزی. نەكو هەر پشتگیریێ ل جۆتیارێن ناڤخۆیی دكەن، بەلكو هانا وان ددەن بۆ بەرهەمئینانا خۆراكەك هەمەجۆر و پاراستنا هەمەجۆریا زیندی یا ناڤخۆیی.
هەموو سیاسەت و ستراتیژیێن نیشتمانی یێن خۆراكی ب شێوەیەكێ سەرەكی جەختیێ ل سەر پێكهاتەیا بەرهەمئینانا خۆراكی دكەن. بەلێ ئەڤە بەس نینە بۆ گەهشتن ب دوماهی ئینان ب برسێ ل وەلاتێن نووپێگەهشتی دا، كو دڤێت بارودۆخێ دەستڕاگەهشتن، سەقامگیری، خۆراك، دابەشكرن، داخۆازی، د ناڤ ئەڤێن دی دا چارەسەر بكەن. كۆیێ گشتی یێ خۆراكێ بەرهەم هاتی دڤێت بەشێ خوارنا هەموو دانیشتووانان بكەت. سەرەڕای ئەڤێ، ب ئەگەرێ كێمیا سیستەمێ دابەشكرن و هەژاریێ، نێزیكی 15%ێ دانیشتوانێن جیهانێ، ل وەلاتێن نووپێگەهشتی دا، كێم خوارن هەیە. ژ بلی زێدەبوونا خواستی ل سەر سووتەمەنیا بایۆلۆجی و لێ ڤەگەڕانەك باشتر، جووتیاران ڕادكێشیت بۆ هندێ كێمتر بەرهەمێ خۆراكی بچینن. قەیرانا پەتایا COVID 19 بوویە ئەگەرێ پەككەفتنەك مەزن ل بەرهەمئینان، هێلێن دابینكرنێ، دابەشكرن، وەبەرهێنان، و خەرجیێن بكاربەر. پشتی هینگی گەلەك ل گەلان هەست ب گرنگیا پشتبەستنێ ب خۆبوونێ ب بەرهەمئینانا خۆراكی بۆ بەردەوامیێ كریە.
پاراستنا ئۆقیانووسان بۆ پشتراستبوون ل دابینكرنا خۆراكی
زەریا جهێ چەندین جۆرێن جیاوازە كو هەم مفایێن خۆراكی و هەم مفایێن ئابووری بۆ مرۆڤان ل هەموو جیهانێدا دابین دكەت. ل ڤان سالێن دوماهیێ دا زێدەڕویی ل ماسیگرتن و چالاكیێن دی یێن مرۆڤان زیان ب ژینگەها دەریایی گەهاندیە و مەترسی ل سەر بەردەوامیا ئیكۆسیستەما زەریایان دروستكریە. بۆ هندێ كو زەریا دروست و كاڕا بمینن، گرنگە ڕێوشوێنن پاراستنێ جێبەجێ بكەن كو شێوازێ ماسیگرتنا بەردەوام بەر ب پێش ڤە دبەن و پیسبوونێ سنووردار دكەن. ئەڤە ژی هاریكار دبیت بۆ هندێ كو دەستێ نەڤیێن داهاتی ب هەمان ژێدەر و خۆراكی بگەهیت. سەرەڕای ئەڤێ، پاراستن و ڤەگەڕانا ئیكۆسیستەمێ ئۆقیانۆسان كلیلا پاراستنا هەمەجۆریا زیندی و پاراستنا هەسارەیەكا ساخلەمە بۆ هەموویان.
هەڤكاریا نێڤدەولەتی
هەڤكاری د ناڤبەرا گەلان دا زۆر گرنگە بۆ پەرەپێدانا پراكتیزەیێن چاندنەكا خۆڕاگر ل كەشوهەوایێ جودا، پشتگیریكرن ل بڕێڤەبرنا بەردەوامیا زەڤیێ و ئاسانكاری بۆ هەڤبەشكرنا زانیاری و ژێدەران. هەڤكاریا نێڤدەولەتی هەتا دهێت ل پتریا جهان ڕۆلەكێ گرنگ ل ئاسایشا خۆراكا جیهانی دا دگێڕیت. ل ڕێكا هەڤكاریا نێڤدەولەتیا وەلاتان دشێن ژێدەر و تەكنەلۆژیا و زانیاریان هەڤپشك بكەن، ئەڤە ژی وەسا لێدكەت بەرهەمئینانا خۆراكی زێدە بكەن و هەلگرتن و دابەشكرنێ باشتر بكەن و ب فیڕۆدانێ كێم بكەن. هەروەسا ڕێكخراوێن نێڤدەولەتی یێن وەكو ڕێكخراوا خۆراك و چاندنێ یا نەتەوەیێن ئێكگرتی (FAO) كاردكەن بۆ هەماهەنگیا هەولێن جیهانی بۆ باشتركرنا ئاسایشا خۆراكی. ب ڕێكا ئەڤان هاریكارییان وەلات دشێن باشتر وان واران دەستنیشان بكەن كو بەرهەمئینانا خۆراكی كێم دبیت یان دابەشكرنا خۆراكی ل دویڤ پێدڤی نینە و دشێن ستراتیژیەتان بۆ چارەسەركرنا ڤان كێشەیان دابڕێژن. هەڤكاریا نێڤدەولەتی شیانێن بنبڕكرنا برسێ و بەدخۆراكیا جیهانی هەیە بتایبەتی ل وەلاتێن نووپێگەهشتی دا.
دەرئەنجام:
ئاسایشا خۆراكی پەیوەندییەكا ئالۆز ب گوهۆڕینا كەشوهەوایڤە هەیە، بلندبوونا پلەیێن گەرما جیهانی و زێدەبوونا گوهۆڕینێن كەشوهەوای ئاستەنگێن بەرچاڤ بۆ بەرهەمئینانا چاندنێ و دابینكرنا خۆراكی دروست دكەت. چارەسەركرنا ڤان تەحەددیان پێدڤی ب هەولێن هەڤگرتی هەیە ژ لایێ هەموو حوكمەتان ڤە، كەرتێن تایبەت و تاكان ژ بۆ جێبەجێكرنا تەكنیكێن چاندنەك خۆڕاگر ل كەشوهەوایێن جودا و پێشخستنا شێوازێن بكارئینانا بەردەوام. كۆمەلگەهێن جیهانی ب گرتنەبەرا ڕێكێن ئێكلاكەر دشێن داهاتیەكێ مسۆگەر بكەت كو ئاسایشا خۆراكی ل گوهۆڕینێن كەش و هەوای دا ئێدی ل مەترسیێ دا نەبیت.
