پەروین سەلاح

وێنەیەكا ئەكاونتەكێ نووچەی كو تێدا نووچەیەكێ گەرم یان بێژین سەرنجراكێش هەیە بێی چ ژێدەر، دهێتە دانان د سۆشیال میدیایێ دا و پرسیار دەستپێدكەن دەربارەی دروستییا وێ نووچەی، ئەڤە ئەو تشتە یێ د قادا سۆشیال میدیایێ دا رووددەت و د دەمێ قەیرانان و ئالۆزیێن شەڕی ل دەڤەرێ دا بەلاڤبوونا ڤان جۆرە نووچەیێن ب لەز زێدەتر لێ دهێت، چونكی ترس ژینگەهەكا نموونەییە بۆ پەیڤێن بێ بنەما (ئیشاعە) و خەلك د وێ دەمێ دا پێدڤی ب ئارامیێ هەیە ب هەر شێوەیەكی بیت، ئەڤ چەندە ڤان جۆرە نووچەیان گرنگ دكەت بۆ خەلكی، بەلێ بۆچی هندەك خەلك باوەریێ ب پەیڤێن بێ بنەما دئینن؟ چونكی ترس رەوشا بیركرنا رەخنەیی رادگرت، و خەلك باوەریێ ب وێ چەندێ دئینن یا ل گەل ترسا وان دهێت،و ل ڤێرێ پرسیارا گرنگ ئەڤەیە، راگەهاندنا راستەقینە ل كیڤەیە د ناڤ ڤێ فەوزایێ دا؟ دەما خەلك باوەریێ ب پەیڤێن بێ بنەما دئینن، ئەوان دەنگێ عەقلێ خۆ پشتگوهـ نەهاڤێتیە ب قاسی وێ چەندێ یا بەرسڤا ترسا خۆ ددەن، چونكی د دەمێن بێ ئارامیێ دا، بیركرن ب وێ رەوشێ كار ناكەت یا ل سەر دەمێ سیستەمێ دەماران ئارام بیت، دەمێ بێ ئارامیێ بیركرن ب لەزە و ل دووڤ بەرسڤەكا ب لەز دگەڕیێت، نە ل دووڤ بەرسڤەكا دروست، و هەر شرۆڤەكرنەك باشترە ژ نەدیاربوونێ، و هەر نووچەیەك شیا یە باوەری پێ بهێت ئەگەر ل گەل وێ چەندێ بیت یا چاڤەرێ دكەت و ل ڤێرێ، پەیڤا بێ بنەما بەلاڤ نابیت چونكی ب ناچاری باوەرپێكرنە، بەلكو چونكی ڤالاهیەكا دەروونی پڕ دكەت و دبیتە رەنگڤەدانا رەوشا بیركرنا مرۆڤی دەما هەست دكەت كو جیهانا دەوروبەرێ وی نە مایە ب ئارامی یا تێر،دووراتیەكا گرنگ هەیە د بەلاڤبوونا پەیڤێن بێ بنەما دا و ئەو ژی نەبوونا رۆلێ راگەهاندنێ و گوهۆڕینا هندەك ئەكاونتێن سۆشیال میدیایێ ژ ڤەگوهاستنا نووچەیان بۆ دروستكرنا فەوزایێ و جوداهی د ناڤبەرا رۆژنامەڤانێ ل دووڤ راستیێ دگەڕیێت و دروستكەرێ ناڤەرۆكێ یێ ل دووڤ كارلێكێ دگەڕیێت گەلەك مەزنە،و د سالێن دووماهیێ دا، پرسیار نە مایە كێ نوچەی ڤەدگوهێزیت؟ بەلكو كێ زووتر دگەهیتێ.
ل ڤێرێ رەوشا ڤەگوهاستنا نوچەیان نە گوهۆڕی بتنێ، بەلكو هەستێ خەلكی بەرانبەر وێ چەندێ هاتەگوهۆڕین. و ل گەل دووبارەبوونا پەیڤێن بێ بنەما، قەیرانەكا باوەریێ د ناڤبەرا راگەهاندنێ و جەماوەرێ دا پەیدا بوو.

پەروین سەلاح

جوانی هێزەكە كو مە سەرسام دكەت بەرامبەر كەسەكی یان ئارامیا مە دئینیت ژ دیمەنەكی.
كۆنفیۆشیۆس دبێژیت: هەر تشتەك یان گیانەوەرەك گۆشەیەكا جوانیا وێ هەیە، هندەك كەس دبینن و هندەك ژێ بێ ئاگەهـ دبن، بێ گۆمان جوانی بابەتەكێ رێژەییە و دیتنا وێ ژ كەسەكێ بۆ یەكێ دی جودا دبیت، جوانی حەزژێكرنە، هەر تشتەكێ تۆ حەزژێ بكەی، تۆ وێ ب جوان دبینی، هەستكرن ب جوانیێ یان هەستكرن ب هەبوونێ، چونكە تێگەهێ جوانی ب پێدڤی ب تێگەهێ هەبوونێ ڤە گرێدایە، جوانی یە كو مە ئاراستەیی هەڤالینیا هەبوونێ دكەت، جوانیا مرۆڤی د ڤی گەردونی دا د گەشبینی و پاراستنا وێ دا خۆ دیار دكەت، چونكە پێدڤی ب جوانی پێدڤیەكا سەرەكی یە بۆ هەر مرۆڤەكی، ل وێرێ ژ دایكبوونا سروشتی یا جوانی د دەروونێ هەر مرۆڤەكی دا خۆ دبینیت د وەرگرتنا وێ بۆ تشتێن جوان یێن كو هەستێن دلخۆشی و شادیا ل سەر رەنگڤەدەن.
هەستكرن ب جوانی بابەتەكێ سروشتی یە كو د ناڤا دەروونێ مرۆڤی دا هەیە، جوداهی د تامكرنا جوانی دا یە كو ژ كەسەكی بۆ ئێكێ دی جودا دبیت، جوانی د سروشتی دا ژ ئەسمانی، و دەریایان، و بەفرێ، و د بارینا بارانێ دا، و د گیانەوەرێن زیندی دا ژ مرۆڤی، و رووەكی و گیانەوەری، یان د باغچەكا جوان دا جوانی د هونەرێن جودا دا ژ پارچەیەكا مۆزیكی یان وێنەیەكێ هونەری یێ جوان یان فلمەك یان شانۆگەریەك یان پارچەیەكا ئەدەبی یان هۆزانڤانی، جوانی د زانستان دا، جوانی د خوارنێ دا د جلوبەرگان دا، لێ حوكمێ مرۆڤی ل سەر جوانی تێكەلەیەكە ژ حوكمێ هەست و سۆز و عەقلی.
هندەك كەس جوانی دبینن ب وێ چەندێ كو گرنگی ب دەم و لەشی بهێتە دان، و هندەك ژی جوانی د جوانیا رۆحێ دا دبینن، و هندەك ژی ب عەقل و كاری، و یێن دی ژی جوانی ب هەموو ئەڤان تشتان ب پێكڤە دبینن، لێ یا كێمە تۆ كەسەكی ببینی كو هەموو پێوەرێن جوانیا وێ یێن كو بتنێ ب جوانیا دەرڤە رانەوەستن كۆم كربن، جوانیا گیانی، ئەڤە ئەو جوانیا راستە كو رەوشت و خوو پێ جوان دبن، و بێ مفا یە ئەگەر روو جوان بن، و د لەشی دا گیانێن گران بن، جوانی ب جلكێن مە ناڕازینیت، جوانی جوانیا زانست و ئەدەبی یە، جوانی هندەك جاران سەرێ مرۆڤی دئێشینیت، لێ نەخۆشی خودانێ خۆ ژناڤ دبەت، و هەكە مە شیان هەبان جوانی ببینین حەتا ل پشت پەردەیێن كرێتیێ ژی، دێ ژیان بیتە تشتەكێ قەبوولكری.

پەروین سەلاح

هوشیاریا گشتی ئێک ژ ستوونێن پێشکەفتنێ یە و سۆشیال مەدیا رۆلەکێ مەزن هەیە د دروستکرن و بەلاڤکرنا ڤێ هوشیاریێ دا و هوشیاریا جڤاکی شیانە بۆ تێگەهشتنا کێشە و بابەتێن جودا جودا یێن کو دبنە رۆژەڤا جڤاکی ب رێکا بیر و هزرا خەلکی و کۆمەکا بۆچوون و تیۆری و بیر و باوەر و نەریت و عادەتێن کو خەلک د ژیانا خوە یا جڤاکی دا هەنە، و ئەڤە ژی هاریکارە بۆ گەشەپێدانا جڤاکی و ژناڤبرنا ئاستەنگێن ل هەمبەر گەشەپێدانێ
سوشیال مەدیا وەک «تیک تۆک» و «سناپ چات» و «ئینستاگرام» نەماینە بتنێ پلاتفۆرمێن خۆشیێ یان دەربڕینا کەسی، بەلکوو ئەڤرۆ گۆهۆڕینە بۆ ژینگەهەکێ کو بهایێن نوی دروست دکەت، و پەیوەندیێن خێزانی ژ نوی ڤە چێدکەت، و کارتێکرنێ ل وێنەیێ خودێ دکەت، ب تایبەتی ل دەڤ گەنجان و کچان. و د ناڤبەرا وان کەسێن کو وێ ب ئەگەرێ راستەوخۆ یێ ژێکڤەبوونا مالان دزانن، و وان کەسێن کو وێ بتنێ ب رێکەکێ دبینن کو ئەوا د ناڤدا هەی ئاشکرا دکەت، ژ بەر وێ چەندێ، هشیاری ئێک ژ بنەمایێن سەرەکی یە ژ بۆ گەشەکرنا جڤاکی و پێشکەفتنێ، و نەبوونا ڤێ هشیاریا جڤاکی دشێت ببیتە ئەگەرێ ژناڤچوونا جڤاکی، و بەلاڤبوونا کێشەیێن جودا د پتریا لایەنێن ژیانا جڤاکەکێ دا، هوشیاریا جڤاکی ئەقلێ جڤاکی یە، و د ڤێ چەندێ دا زانایێ جڤاکناسی یێ فرەنسی «ئیمیل دورکایم» دبێژیت: دەمێ گیانێ تاکان تێکەل و گرێدایێ ئێك و تێکڤەدچن، گیانەکێ ژ جۆرەکێ دەروونی پەیدا دکەت، لێ جورەکێ دەروونی یێ جودا و تایبەتە، چونکی جڤاک بیرێ دکەت و هەست پێ دکەت و کار دکەت، ب پێچەوانەیێ وێ چەندێ کو تاک ب تنێ بیرێ لێ بکەت، ئەقلێ جڤاکی ژێدەرێ زانینێن بەربەلاڤە د ناڤ دا و ب ڤێ چەندێ، ئەقلێ جڤاکی ژێدەرێ وێ زانین و بیروباوەرانە یێن کو هەر تاکەک ژ تاکێن جڤاکی باوەریێ پێ دئینیت و ل سەر رۆناهیا وێ کار دکەت، لەورا ژ ئەقلێن تاکەکەسی جودایە، لێ هەمیان ڤەدگریت و حوکمێ ل سەر دکەت بێی کو لێ بچیت. ئەو ژ وان دەرڤەیە و د هەمان دەم دا خو ل سەر ئەقلێ هەر تاکەکی و ل سەر بیرکرنا وی یا تایبەت دسەپینیت.
و پرسیار د چوارچوڤەیێ ئاخفتنێ ل دۆر ڤێ هوشیاریا جڤاکی دا ل بەرسڤەکێ دگەریت! کی ڤێ هوشیاریا گشتی بو هەر جڤاکەکی د رۆژێن مە یێن نها دا دروست دکەت! هندەک دبێژن ئەز ژی هەتا رادەکی دگەل وانم کو یێ هوشیاریێ د جیهانا نها دا ب گشتی دروست دکەت، نە ئەو نخبەیا ژ رەوشەنبیرێن مەزنە، و نە بیرمەند یان ڤەکۆلەرن، و نە رۆژنامەڤان و شیکارکەرێن مەزنن؛ بەلکو یێ هوشیاریێ د جیهانا نها دا دروست دکەت و بزاڤێ پێ دکەت سۆشیال میدیایە، هەتا سلبیاتێن وێ ژی یێن کو ئەگەر نەبانە مە بهایێ ئیجابیاتان نەدزانی هه روه سا ئینتەرنێت جهەکێ بێ سنورە گەلەک تشتێن باش، و تشتێن نەباش ژی. چ جورێ بکارئینانا تە بیت بۆ سۆشیال میدیایێ، ئەڤە دزڤریت بۆ تە. لێ، تشتەک هەیە کو شارەزا دەست ب تێگەهشتنا وێ کرینە و پەیوەندی ب وێ چەندێ ڤە هەیە کا چاوا سۆشیال میدیا مێشکی دگوهۆریت،ب گشتی جیهانا ئەلەکترۆنی هێشتا د دەستپێکێ دایە، و ئەڤە رامانا وێ یە کو رەنگە کاریگەریێن درێژخایەن یێن وێ ژیانا سەر ئینتەرنێتێ نەهێنە زانین هەتا پشتی چەندین دەیان سالان. و ژ بۆ هەولدانەکێ بۆ ئاشکراکرنا هەردوو ئەنجامێن ئەرێنی و نەرێنی یێن سۆشیال میدیایێ، زانایێن دەماران دەست ب لێکۆلینکرنێ کرینە لسەر هندەک کاریگەریێن کو سۆشیال میدیا سەر ئینتەرنێتێ د مێشکێ مرۆڤی دا دروست دکەت ئێک ژ ئەنجامان ئەوبوو کو قەبارێ تۆڕا تە یا جڤاکی یا ئۆنلاین دشێت ب دروستی مێشکێ تە بگوهۆڕیت ب شێوەیەکێ باش و ل گۆڕەی لێکۆلینەکێ کو د گۆڤارەکا زانستی دا هاتیە بەلاڤکرن، «هژمارا پۆستێن جڤاکی یێن ل سەر مالپەرەکێ سەرەکی یێ تۆڕێن جڤاکی یێن ئۆنلاین هاتینە راگەهاندن ب توندی گرێدایە ب پێکهاتا مێشکێ مرۆڤی ڤە.

پەروین سەلاح

هەر سالەكا ب دوماهی بهێت ژ قۆناغەكا خواندنێ سالەكا دی دەستپێدكەت و قوتابی پێدڤی ب هیممەتەكا ب هێز و چالاكیەكا رژدە، كو ئامادەباشیەكێ كو پشتی بێنڤەدانەكا سالانە یا چەند هەیڤان وەرگرتی، دێ ب شێوەێ گەشبینیەكا جوان چیتە د سالا خۆ یا نوی یا خواندنێ دا و دزانیت كو خۆدێ وان كەسان بلند دكەت یێن زانین پێ هاتیەدان، ئامادەباشی بەری دەستپێكا سالا نوو دێ ب رێكا ئامادەكرنا پێدڤیێن خواندنێ بیت ژ جل وبەرگ و قورتاسیە و پەرتووكان و دانانا پلانەكێ بۆ خواندنێ هەر رۆژەكێ، لەورا گەلەك ژ قوتابیان دپرسن كا چەند دەمژمێران پێدڤیە بخوینم و چاوا دەمژمێرێن خواندنێ دابەش بكەم ل گەل دانانا مافێ خۆ ژ گەشت و یاری و ئەنجامدانا وێ چەندێ یا حەز ژێ دكەم پشتی كو تە پلان بۆ چاوانیا خواندنێ دانا، دێ دەستپێكا سالا خواندنێ یا نوو گەلەك ب ساناهی و سەركەفتیتر بیت، داخوازكرنا زانینێ بهایێ قوتابیێ ب خۆ بلند دكەت، چونكی ب حەزكرنا وی ل سەر گەشەپێدانا ئەقلێ خۆ و تێگەهشتنا زانینێن زێدەتر، دێ پشكداریێ د گەشەپێدانا تێگەهشتنا خەلكێ دی دا بۆ وی كەت، چونكی هەمی كەس حەز ژ مرۆڤێ پابەند و حەزكەر و بزاڤكەر دكەن یێ ئەركێن خۆ ب باشی و دلسۆزی ئەنجامددەت و هەولددەت كارێن زێدەتر بكەت ب رێكا بەخشینەكا زێدەتر، لەورا رەنگە تو سەركەفتی بی ب فەزلا شیانێن خودێ دایەتە، و ب رێكا وان شیانان تو دشێی بدەی و هاریكاریا وان كەسان بكەی یێن كێمتر ژ تە شیانێن تێگەهشتنێ هەین و قۆناغا خواندنێ ژ گرنگترین قۆناغێن ژیانا مرۆڤی یە، چونكی تێدا هەڤال دگەهنە ئێك و ل گەل خەلكێ دی تێكهەل دبن و جیهانا خۆ یا تایبەت پێكدئینن، و پەیوەندیێن باش دگەل مامۆستایان دروست دكەن و دبنە بابێن دی بۆ وی یێن رێنماییا وی دكەن بەر ب رێكا دروست، و بیرهاتنێن دلخۆشكەر دروست دكەت یێن دێ هەتاهەتایێ د بیرا وی دا مینن و د هەر قۆناغەكا خواندنێ یا نوو دا كەسێن دی بۆ ژیانا خو زێدە دكەت، و ل ڤێرێ پێدڤیە قوتابی هەڤالینیا قوتابیێن باش بكەت دا د گەل وان بلند بیت و رەوشتێ وی بلندتر لێ بهێت، چونكی هەڤال رادكێشیت و مرۆڤ ل سەر ئایینێ هەڤالێ خۆیە، ژیان كارێن زانینێ دكەتە تشتێن رۆتینی، لەورا هندەك كەس دبینن كو ئەو نەچارن بخوینن بێی كو بپرسن كا مفایێ زانینێ چیە چونكی ئەو ژ لایێ دایك و بابێن خۆڤە دهێنە هاندان بۆ چوونە د قۆناغا ئامادەیی دا و پاشی پۆلا ئێكێ یا سەرەتایی و ب ڤی رەنگی بۆ پۆل و قۆناغێن خواندنێ یێن دی، لێ دەمێ ئەو دەرگەهێ قۆناغا ناڤنجی دەرباز دكەت و دچیتە د جیهانا مەزنتر دا كو زانكۆ و كۆلیژێن تایبەتمەند و پەیمانگەه و تاقیگەه لێ نە، دێ بەرسڤا مەزن ل پێشیا خۆ بینیت كو تو دخوینی دا تو ببی تو، دا تە شوونپەنجەك د ژیانێ دا هەبیت و شوونوارێ خۆ تێدا بهێلی، بۆ نموونە ئەگەر تو تایبەتمەند بی د پزیشكیێ دا، دێ د ئایندەیی دا گەلەك نەخۆشان چارەسەر كەی یان ژی دشێی ئەندازیاربی و ئاڤا بكەی و رێكان خۆش بكەی و بهایێ جڤاك و وەلاتێ خۆ بلند بكەی هەروەسا شانازیێ بكەی دەستپێكا سالا خواندنێ یا نوی، دەرفەتەكا زێرینە بۆ هەر قوتابیەكێ خەمسار د خواندنا خۆ دا یان یێ لاواز د بەرهەڤكرنێ دا، دا خۆ بسەلمینیت و شایستەییا خۆ دیار بكەت چونكی ب ئازایەتی و ئیرادە و بەردەوامیا د خواندنێ دا و چارەسەركرنا ئەركان و رێكخستنا خۆ د پێگیریا وانان و دوبارەكرنا وان و تەركیزكرن دگەل شرۆڤەكرنێ دێ پلەیێن خۆ بلند كەت و دێ گەهیتە وێ چەندێ یا حەز ژێ دكەت.

پەروین سەلاح

فوتبۆل ئێک ژ یاریێن  بناڤودەنگە ل جیهانێ، نە بتنێ یاریەکە بۆ خۆشیێ بەلکو گەلەک مفایێن ساخلەمیێ، دەروونی و جڤاکی هەنە، مفایێن وێ بۆ مێشکی، چونکی هاریکارە بۆ باشترکرنا شیانێن لەشی وبهێزکرنا رێکوپێکیێ و گەشەکرنا گیانێ تیمێ، ب رێکا راهێنانێن بەردەوام و پشکداریکرن د یاریان دا، یاریزان دشێن شیانێن خۆ ب شێوەیەکێ بەرچاڤ کو شیان و هێزا لەشی ب شێوەیەکێ بەرچاڤ بهێز دئێخیت، دیسان لڤینا بلەز ڤە گرێددەت کو هاریکاریێ د باشترکرنا شیانا بەرگریێ و بهێزکرنا ماسولکان دا دکەت، زێدەباری ڤێ چەندێ ڕۆلەکێ گرنگ د باشترکرنا ساخلەمیا دل و دەمارێن خوینێ دا دگێڕیت، چونکی کارکرنا دلی چالاکتر لێدکەت و چوونا خوینێ باشتر دکەت، هەروەسا پشکداریێ د پشتەڤانیکرنا هەڤسەنگی و نەرمیێ دا دکەت ژ ئەگەرێ وان لڤینێن جورەوجۆر یێن یاریکرن پێدڤی کو لەشی شیاندارتر لێدکەت بۆ گونجاندنێ دگەل گوڕانکاریێن لەشی و هاریکارە د خۆپاراستنێ دا، ئەو مفایێن فوتبۆلێ گرێدای جڤاکی ڤە ژ دیارترین لایەنانە کو پەیوەندیێ د ناڤبەرا تاکە کەسان دا بهێز دئێخن و پشکداریێ د ئاڤاکرنا جڤاکەکێ پتر پێکڤەگرێدای دا دکەن، ڕۆلەکێ مەزن د بهێزکرنا گیانێ کارێ کومەل و هەڤکاریێ دا دگێڕیت، ژبەرکو یاریزان فێردبن کا چاوا وەک تیم کاربکەن دا بگەهنە ئارمانجێن هەڤپشک، هەروەسا ئەڤ وەرزشە هاریکاریێ د ئاڤاکرنا پەیوەندیێن جڤاکی دا دکەت، چ دناڤبەرا یاریزانان بخۆ دا بیت یان د ناڤبەرا ئەندامێن جڤاکی دا بیت ئەوێن کوم دبن دا تەماشەی یاریان بکەن و پشتەڤانیا تیمێن خۆ بکەن، زێدەباری ڤێ چەندێ فوتبۆلێ گیانێ هەستا پشکداریێ د جڤاکی دا بهێز دئێخیت، چونکی تاکە کەس هەست پێ دکەت  ئەو پشکن ژ کومەکا مەزنتر پێکڤە کار دکەت دا بگەهیتە سەرکەفتن و نایابێ، ئەڤچەندە هەست و تێکەلیا جڤاکی بهێزتر لێ دکەت هەروەسا د گەشەپێدانا شیانێن ژیانێ دا، ژ وان لایەنێن سەرەکی نە یێن ڤێ یاریێ دکەنە ئامرازەکێ بهێز بۆ پێشڤەبرنا کەسایەتیێ ب ڕێیا فوتبۆلێ دا، یاریزانی فێری سەرکردایەتی و هەلگرتنا بەرپرسیاریێ دبن، چونکی ژ وان دهێتە خواستن ئاراستەیی تیمێ بکەن و بریارێن گرنگ دبن فشارێ دا بدەن، هەردیسان فوتبۆلێ پشکداریێ د باشترکرنا شیانێن پەیوەندیێ و وەرگرتنا بریاران دا دکەت، ژبەرکو یاریزان فێردبن کا چاوا بیرۆکێن خۆ ب ڕۆهنی دەرببڕن و هەڤکاریێ دگەل هەڤالێن خۆ بکەن بۆ گەهشتنا ئارمانجێن هەڤپشک، ئەڤ یارییە شیانا چارەسەرکرنا ئاریشەیان بهێز دئێخیت و ئەڤە ژ تایبەتمەندیێن فوتبۆلێ یە چونکی یاریکرن پێدڤی ب سەرەدەریەکێ دگەل ڕەوشێن ئالۆز هەیە کو پێدڤی ب بیرکرنا بلەز و چارەسەریێن داهێنەرانە هەیە، وەك لایەنەکێ دی فوتبۆل پشکداریێ د بهێزکرنا باوەری ب خۆبوونێ دا دکەت، چونکی یاریزان د هەر یارییەکێ دا دەستکەفتێن بچووک ب دەست دئینن کو هەستا سەرکەفتنێ و رێزگرتنا خو دێ لدەف وان بهێز دکەت، ئەڤە ژ گرنگیا فوتبۆلێ د جڤاکی دا دهێتە هژمارتن، ئەڤ وەرزشە کار لسەر گەشەپێدانا شیانێن تەرکیزێ دکەت، چونکی یاریزان فێر دبن چاوا تەرکیزێ لسەر ئارمانجێن خۆ بکەن و د دەمێ یاریکرنێ دا هزرا ستراتیژی بکەن.

پەروین سەلاح

تەکنۆلۆژیایێ گرنگیەکا مەزن هەیە د بوارێ ب ساناهیکرنا پەیوەندیێ د ناڤبەرا خەلکی دا، کو ب شێوەیەکێ چالاک پشکداری کریە د وێ چەندێ دا جیهانا مەزن وەکو گوندەکێ بچووک دیار بکەت و ئەڤ چەندە وێ چەندێ هاتیەکرن یا تەکنۆلۆژیایێ پێشکێشی خەلکی کری ژ ئامراز و ڕێيان بۆ بهێزکرن و ب ساناهیکرنا پەیوەندیێ د ناڤبەرا وان دا. ئەڤ ئامرازە د جوراجۆرن؛ چ ژ تەلەفۆنا ئەردی بیت یان ژی مۆبایلێ، هەتا دگەهیتە تۆڕا ئه‌نترنێتێ و ئەو شیانێن پێڤە گرێدايی کو خەلک دشێت د چەند چرکەیێن کێم دا د گەل ئێک و دو ل وەلاتێن جودا پەیوەندیێ بکەن.
تەکنۆلۆژیا ب شێوەیەکێ مەزن هاریکارە د گەهشتن و ب دەستڤەئینانا پێزانینان دا، کو ئەڤە ئەگەرێ هەبوونا شۆرەشەکا زانستی و زانینێ یا مەزنە ل سەر دهێتە ئاڤاکرن ب ژیانا مرۆڤان ب ڕێیا زێدەکرنا داهێنانان د بوارێن جودا یێن كاران دا، نموونە ل سەر ڤێ ئامادەکرنا کارگەهانە ب گەلەک ئامیر و کەرەستێن پێشکەفتی یێن کو هاریکاری کرینە د دابینکرنا خزمەتگوزاریێن ب کوالیتیەکا بلند دا، ئەو ژی ب ڕێیا ب ساناهيكرنا پرۆسێن بەرهەمئینانێ د کارگەهان دا و کێمکرنا دەم و ماندووبوونێ، زێدەباری مفایێ وێ د کێمکرنا تێچوونا کارپێکرنێ دا بۆ خودانکاران، هه ر ديسان دڤێتن ب جوانترین شێوە تەکنۆلۆژیایێ بکاربینین ژ هەموو لایەنان ڤە ئەڤرۆکە وەكو یا دیار هەموو تەمەن تەکنۆلۆژیایێ بکاردئینن لڤێرە ژ زارۆی دەست پێ بکەم زارۆ دەمێ فام ژ ژیانێ دكه‌ت، دايك و باب دێ ئامیرێن تەکنۆلۆژیایێ کەتە دەستان دا و چاڤدێری ل سەر وی زارۆی نینە هینگێ ئەڤ ئامرازە د گەل تەمەنێ زارۆی مەزن دبیت و گەلەك ئاریشە بۆ دروست دبن ژ لایەنێ ساخلەمیێ ڤه یا پێدڤیە دايك و بابان چاڤدێری ل سەر زارۆيێ خوه‌ هەبیت ژ بەر کو دا ڤی ئامرازی خراب بکار نەئینیت و دا ببیتە جهێ مفايی بۆ زارۆيی هه‌تا دگەهیتە تەمەنەکێ تێگەهشتنێ دەمێ تو گەنجەك بی د ژیێ سنێلەیێ دا پێکۆلا بکە تەماشەيی پرۆگرامێن تەکنولۆژیایێ یێن مفا بکە و تنێ بۆ دەم بوراندنێ بکار نەئینە تو وەك گەنجەك تەکنولۆژیایێ بۆ خوه‌ وەكو داهێنانەك بکاربینە دوور نینە ب رێيا وێ داهێنانا تەکنۆلۆژیایێ مەزنترین پرۆژە ل داهاتی ب دەست خوه‌ ڤە بینی هەروەسا دڤێت هەر ئێك ژمە ب چاڤەکێ باش و رەوشتەکێ جوان ڤی ئامرازی بکاربینت ب هەموو پرۆگرامێن خوه‌ ڤە هەردیسان ژ لایەنەکێ دی ڤە.
تەکنۆلۆژیایێ هاریکاری د چارەسەرکرنا کێشەیێن جودا یێن مرۆڤایەتیێ دا کرى، ب تایبەتی د ڤی دەمی دا ژ بەر وێ رەوشا ب لەز یا گوھۆرینێ کو ب رێژا زۆرا پێزانینان ڤە گرێدایە. ھەروەکو چاوا بوویە ئەگەرێ ب ساناھیکرنا پەیوەندیێ د ناڤبەرا مرۆڤان دا، ھاریکاری ژى کریە د دابینکرنا رێيێن جودا یێن ڤەگوھاستنێ دا، شێوازێن نوو یێن پێشکێشکرین و گەلەک ئامرازێن دی یێن تەکنۆلۆژی ژیانا مرۆڤان پێشئێخستیە، هاریکاریا وان کریە د پاراستنا دەم و ماندیبوونێ دا، تەکنۆلۆژیایێ پرۆسەیا پەیوەندیێ د ناڤبەرا خەلکی دا ب ڕێیا ئیمەیلێ، تەلەفۆنان، ئەپلیکەیشنێن گەهاندنا جڤاکی ساناهی کریە.
ئامیرێن ئەلکترۆنی ب شیانێن هەلگرتنا میدیایا جوراجۆروداتایان دهێنە نیاسین وەکو کۆمپیوتەر و مۆبایلا زیرەك ساناهیا گەهشتنێ ب پێزانینان و دووڤچوونا نووچەیێن جیهانێ، ساناهیکرنا گەهشتنێ ب هەر پرتووکەکێ یان فیلمەکێ یان زنجیرەیەکێ ب ڕێیا ئەنتەرنێتێ.
دابینکرنا گەهشتنێ ب پێزانینان و زانینا تشتێن نەدیار بۆ ساناهیکرنا ژیانێ. ساناهیکرنا هاتنوچوونێ ژ جهەک بۆ جهەکێ دی و گەشتکرن د ناڤبەرا وەلاتان دا ودابینکرنا ڕێيێن پەیوەندیێ یێن باشتر و ب لەزتر و نوو د ناڤبەرا خەلکی دا و نامە هنارتنێ و بەلاڤکرنا گرتە ڤیدیۆ و وێنەیان د ناڤبەرا وان دا ب ساناهی دکەت ژ بەر کو د گەل مفایێن وێ یێن مەزن د پێشئێخستنا جیهانێ و ب ساناهیکرنا ژیانێ دا، لێ خرابی و لایەنێن وێ یێن نەرێنی ژی گەلەکن ژ ئەگەرێ بکارئینانا خراب ژ لایێ خەلکی ڤە. بکارئینانا درست رامانا وێ مفا وەرگرتنە ژ تەکنۆلۆژیایێ ب باشترین شێوە بێی کو چ زیان هەبن، لێ بکارئینانا نەدرست دێ بەرهەمێ تەکنۆلۆژیایێ گەهینیتە مرۆڤی، لێ دێ بیتە ئەگەرێ گەلەک ئاریشەیێن ساخلەمی، جڤاکی و پیشەیی بۆ وی.

پـەرویـن سـەلاح

بەرپرسیاریا تاكەكەسی نە بتنێ د كاری دایە؛ بەلكو ژیانێ ئەو داخواز ژ مە كریە كو د هەمی لایەنێن ژیانێ ڤە گرێدای د بەرپرسیاربین؛ یا پێدڤیە ژیانێ ب جوانترین شێوە ئاڤا بكەین، بەرپرسیاری ژی ئێك ژ وان سالۆخەتێن ژیانێ یە، دڤێت د چیرۆكا هەر ئێك ژ مە دا هەبیت؛ هەر دەمێ تە ڤیا چیرۆكا ژیاناتە ب چیرۆكەكا بالكێش بهێتە دروست كرن، هینگێ دێ بەرپرسیاریێ هەلبژێری، بۆ نموونە كچ دەمێ ژبن بەرپرسیاریا دەیك و بابێ خوە دەركەڤیت؛ دێ چیتە بن بەرپرسیاریا هەڤژینێ خوە و ل دویڤ دا راستە؛ وان دڤێت خێزانەكێ ئاڤا بكەن كو ل دەسپێكێ بلا ئەو هەڤژین ژ ئێكو دو بەرپرسبن، ژ وێ یا خودێ گۆتی و د حەشكرنا خۆ دا و د كارێن مالێ دا دگەل هەڤژینا خۆ یێ‌ هاریكاربیت بەرپرس بن د نانێ رۆژانە دا، بەرپرسیێ د ناڤ زارۆكێن خۆ دا بكەن و چ جوداهیێ نەئێخنە د ناڤبەرا وان دا و ب شێوەیەكێ بەرپرسیاری زارۆكێن خۆ پەروەردە بكەن، ئەی مامۆستا بزانە تو بەرپرسی ژ پەروەردەیا ئەو قوتابیێ دهێتە بن دەستێ تە، پشتی دایك و بابێ خۆ فێری خواندنەكا باش بكەی دا زارۆكەكێ نموونە دەربكەڤیت، هەر وەسا ئەو قوتابیێ بەرەف قوتابخانێ ڤە دچیت ئە ی كۆڕ، ئەی كچ هین ژی بەرپرسن ژ وێ خواندنا مامۆستایێ تە تە فێر دكەت ل دویڤدا دێ بیتە ئەركێ تە یێ بەرپرسیاریێ، یا پێدڤیە باش بخوینی و تێبگەهی و پێگەهەكێ جوان بەرپرسیار ل پاشەرۆژێ ئاڤا بكەی. ئەی ئەو نۆشدارێ نەخۆش دهێتە بن دەستێ تە، توژی بەرپرسی ل دەمێ ئەو لەشێ خوە رادەستی تە دكەت ژبۆ وێ چەندێ بۆ چارەسەر بكەی تو ئەی نۆشدارێ بەریز چارەسەریەكا بەرپرسیاری بۆ نەخۆشی ئەنجام بدە، چاڤێ نەخۆشی ل هیڤیا خودێ یە، پاشی تە و ئەی نەخۆش هەر دەمێ تو ژ بۆ چارەسەریێ چوویە لایێ نۆشداری ب شێوەیەكێ باش و رێزگرتن و بەرپرسیاری ل بۆچوونێن دكتۆری بكە، داكو دكتور چارەسەریەكا باش بۆ تە بكەت، ل ڤێرە دبێژم ژ وان مفایێن كو گرێدای ب بەرپرسیاریێ ڤە بیتە ئەگەرێ ئارامكرنا دەروونی و دروستكرنا دێمەكێ كەیفخۆش هەردەم و دبیتە ئەگەرێ ڤیانێ د ناڤبەرا كەسان دا و ببیتە ئەگەرێ خۆشكرنا پەیوەندیێن تاكەكەسان، هەر ئێك ژ مە كارێ وی یێ بۆ گرنگە بەس یا پێدڤیە ل سەر مە پەرپرسیاریێ د ناڤ كارێ خۆ دا بكەین، چونكی ئەگەر مە ئێك چڕكە ژی خەمساری د كارێ خۆ دا كر، هینگێ ئە و مە بەرپرسیاری نەكریە، هەر كارەكێ ژێ بەرپرس نەبی تو سەركەفتنێ تۆمار ناكەی.

پەروین سەلاح

ژیان دەمێ دەرفەتەكا جوان ددەتە تە، ئەو دەرفەتا جوان ژی هەبوونا كارەكێ مەزن بیت، راستە دێ تە لسەر وی كاری بەختەوەر كەت و دبێژین ئەڤ دەرفەتە یا زێرینە بۆ تە و ل دویڤدا تو باش هزرا خوە بكە كا دێ شێی چەند ب رئێكخستی وی كاری برێڤەبی و پلانێن تە دێ ب چ رەنگ بن بۆ ئەنجامدانا وی كاری، كا دێ شێی چەند خەلكی ژ خۆ رازی كەی، ب دیتنا من تو دەمێ كارەكی ئەنجامبدەی، بلا رێبازەكا رێكوپێك تە هەبیت ل وی جهێ تو كاری لێ دكەی، چنكی ل دویڤ وی جهی و بهایێ وی دێ رەخنە بۆ تە هێن چ دخۆش بن یان نەخۆش بن، بلا هینگێ تو هەردو رەخنەیان رازی ببی و سەرەدەریەكا جوان گەل وی كە سی بكەی ل دەمێ ل سەر كارێ تە رەخنێ ل تە بگریت، ڤێجا دەمێ تو تووشی لێدانەكێ یان هەر رەخنەیەكێ دبی تو بزانە ئەڤ چەندە دانپێدانە ب قەدەر بهایێ تە و ئەڤە وێ چەندێ دوپات دكەت تو یێ شیای تشتەكی ئەنجام بدەی ببیتە جهێ پیتەدان و گرنگیدانا خەلكی، گەلەك كەس هەستێن كەیفخۆشی و بێهنفرەهیێ د رەخنەگرتنێ دا بۆ خۆ پەیدا دكەن ل بەرامبەر كەسەكێ دی یێ ژ وان زاناتر یان پتری وان قەدر بهایێ خۆ هەی، ئانكو ئەوێ رەخنێ وەكی ئارامكرنا دەروونی بكاردئینن.
ل بەرامبەر وی كەسێ قەدر و بهایەكێ ژ وان بلندتر هەی ژ لایەنەكێ دیڤە دبیت هندەك جاران رەخنەیێن نەخۆش و تەحل بن بەس بلا ل بیراتە بیت ل دویڤ قەدر و بها و جهێ تە رەخنە بۆ تە هێنە ئاراستەكرن و هندی بها و جهێ تە یێ بلند بیت دێ پتر تووشی رەخنەیان بی، و چو جاران نەهێلە ئەو كەسێ رەخنەكا نەخۆش ل تە بگریت كارتێكرنی ل تە بكەت، ڤێجا دەمێ رەخنەیێن ب ڤی شێوەی بۆ كەسایەتیا تە دئێنە ئاراستەكرن، ڤێ رێسایێ بینە بیرا خۆ ل دەمێ تو دزانی ئەو كارێ تو دكەی یێ راست و دروستە تو زیرەكی، شیانێن خۆ بكە د خزمەتا وی كاری دا و گوهێن خۆ بگرە دەربارەی هەر رەخنەك و بێ بەختیا بۆ تە دئێتە ئاراستەكرن، ڤێ چەندێ ژبیرنەكە هەر دەمەكێ ترس و دودلی، بۆ تە پەیدا دبیت ژبەر هەر ئاخفتنەكا دەربارەی تە دهێتە گۆتن و هەر رەخنەیەكا بۆ تە دئێتە ئاراستەكرن تو ڤێ چەندێ ژبیرنەكە بزانە ئەو رەخنە دانپێدانەكا نەراستەوخۆیە ب قەدر و بهایێ تە و كا تە چەند قەدر و بها هەیە ئەو جهێ تو لێ كا چەند یێ باش و مەزنە هندی ڤێ چەندێ دێ رەخنە بۆ تە ئێنە ئاراستەكرن.