پەروین سەلاح

قووناغا خواندنێ ژ گرنگترین قووناغانە کو مرۆڤ تێدا دەرباز دبیت، چونکی تێدا هەڤالێن خوە دبینیت و ل گەل خەلکێ دی تێکهەل بیت، و جیهانا خوە یا تایبەت دروست دکەت، هەروەسا پاشەرۆژا وی و وارێ کو دێ چیتێ دیار دکەت دەمێ مەزن دبیت، قووناغا خواندنێ ژ تەمەنێ پێنج سالیێ ب فەرمی دەستپێدکەت، ل وێرێ زارۆک دچیتە قووناغا سەرەتایی کو ب باخچێ زارۆيان دەستپێدکەت ل باخچێ زارۆکان هندەک تشتێن سەرەکی یێن خواندنێ ب زارۆکی دهێنە ناساندن، هەتا دچیتە پۆلا ئێکێ، پاشی قوتابی دەست ب وەرگرتنا وانەیێن جۆراوجۆر دکەت، پاشی قووناغا ناڤنجی دهێت، پاشی قووناغا زانکۆیێ کو ب شێوەیەکێ سەرەکی پشت ب قووناغا قوتابخانێ گرێدایە،وەکو هەمی کارێن ژیانێ، دەستپێک و دوماهیەک بۆ هەمی تشتەکی هەیە، سالا خواندنێ بۆ قوتابیان د دەمەکێ دیارکری دا ب شێوەیەکێ فەرمی دەستپێدکەت، و ئەڤ سالا خواندنێ بۆ دو وەرزان دهێتە دابەشکرن کو قوتابی د ناڤبەرا وان دا حەواندنەکێ وەرگرت و ب دوماهی هاتنا وەرزی دووێ سالا خواندنێ ب دوماهی دهێت و قوتابی پشوویەکا درێژ وەرگرت بۆ ئامادەبوونێ بۆ سالا خواندنێ یا نوو، لێ، گەلەک ژ قوتابیان دشێن تووشی ئاریشا دەستپێکرنا سالا خواندنێ یا نوی ببن پشتی بێنڤەدانا هاڤینێ یا درێژ. لەورا، دڤێت دایک و باب، بەری دەستپێکرنا خواندنێ ب کێمیا هەفتیەکێ، زارۆکێن خۆ فێری نڤستنا زوو و رابوونا زوو بکەن، و ژ بکارئینانا دەمێن دوماهیێ یێن حەواندنێ دوور بکەڤن. چونکی لەش پێدڤی ب فێربوونەکا پلە ب پلە هەیە ل سەر سیستەمێ خاندنێ، و پشتی وێ چەندێ پرۆسەیا رابوونێ دێ ب ساناهیتر لێهێت دەما سالا خواندنێ یا نوی دەستپێدکەت هەروەسا، دڤێت زارۆکان د ناڤ یانەیێن وەرزشی و خواندنێ دا بەشدار بکەن د دەما پشووا هاڤینێ دا، و نەهێلن هەمی تشتێن کەیف و خۆشی بن، ئەڤە ژ بۆ وێ چەندێ یە کو ئەو تشتێن قوتابیان د سالا خواندنێ یا بۆری دا وەرگرتینە، دوبارە بچنە سەر و گرنگیێ ب خالا لاوازیا وان بدەن، و ژ بۆ وێ ژی کو تووشی تەمبەلی و بێهۆشییا مێشکی نەبن کو ئەڤە دێ بۆ وان زەحمەتیێ چێکەت د چوونە د ناڤ پرۆسەیا فێربوونێ دا دەما ڤەدگەرنە خواندنگەهان، و وەرگرتنا زانیاریان، و بێزارنەبوون ژ خاندنێ،دانانا پلان و رۆتینەکا خواندنێ کو قوتابی دێ ل سەر بچیت ژ بۆ رێکخستنا دەمێ خۆ د ناڤبەرا خواندنگەهێ، و خاندنێ، و یاریێ، و کەیف و خۆشیێ دا چونکی قوتابیێ کو دەستپێکەکا چالاک و بهێز دەستپێدکەت، ب گشتی دێ ئەنجامێن باش ل دوماهییا سالێ وەرگریت.

پەروین سەلاح

ئافرەتا كورد د درێژاهیا دیرۆكێ دا و هەتا ئەڤرۆ، ستوینەكا سەرەكی یا جڤاكی، سیاسی و چەكداری بوویە و رۆلەكێ كاریگەر د پاراستنا ناسنامەیا نەتەوەیی دا گێڕایە.
ئافرەتا كورد ژ مێژە وەك پێشمەرگە پشكداری د شۆڕش و شەڕێن دژی تیرۆرێ دا كریە (وەك بەرخۆدانا كۆبانێ) و بوویە سیمبۆلا ئازایەتیێ ل جیهانێ
هەروەسا ئافرەتا كورد خۆدان پێگەهەكێ ب هێزە د پەرلەمان و حوكمەتێ دا و وەك وەزیر و بالیۆز دۆزا گەلێ خۆ دگەهینیتە وەلاتێن دەرڤە و د قووناغێن دژوار یێن قەدەغەكرنا زمانی دا، د ئەڤرۆ دا ئافرەتێن كورد سەركردایەتییا سەدان رێكخراوێن جڤاكیا مەدەنی دكەن بۆ بەرگریكرن ژ مافێن مرۆڤی و بەلاڤكرنا هۆشیارییا قانوونی و د وارێ زانستی و كارسازیێ دا پێشڤەچوونەكا مەزن كریە و بوویە خۆدان پڕۆژە و داهێنانێن زانستی ل سەر ئاستێ دەڤەرێ و جیهانێ، هەر دیسا ژ لایێ زمان و كولتووری ڤە د دژوارترین قووناغێن چەوساندنێ دا، ناسنامە و زمانێ كوردی د ناڤ خێزانێ دا هەر ب رێیا دایكا كورد بوویە هاتیە پاراستن و ڤەگوهاستن بۆ نەوەیێن نوو، وەك د قووناغێن دژوار یێن ئەنفال، كۆچبەركرن، و قەدەغەكرنا زمان و كولتوورێ كوردی دا، دایكا كورد بوو وەك قوتابخانەكا نەتەوەیی كار دكر. وێ زمانێ دایكێ پاراست، چیرۆك و دێروكا گەلی بۆ زارۆیان ڤەگۆهاست و نەهێلا ناسنامەیا كوردی بەرزە ببیت. ئەڤە مەزنترین گرنگییا جڤاكی یا ئافرەتێ بوو د پاراستنا مان دژوارترین سەردەمان دا، گرنگییا ئافرەتا كورد د وێ چەندێ دابوو كو چو جاران خەباتا ڕزگاریخوازی یا كوردستانێ نەبوو ئەو خەبات نەك بتنێ یا زەلامان بۆ بەلكو ئافرەت ل مال پشتەڤانا شۆڕشێ بوو و ئەركێ گرانێ خێزانێ ل سەر ملێن وێ بوو، یان ژی چەك هەلگرت و وەك پێشمەرگە چوو د سەنگەرێن پێشێ دا كو ئافرەتا كورد گرنگییا خۆ وەك هێزەكا پارێزەرا ئاخێ سەلماند، گرنگیا ئافرەتا كورد د جڤاك و دیرۆكا كوردستانێ دا،گرنگیەكا ستراتیژی و جەوهەرییە، چونكی ئەو نەك بتنێ نیڤەكا جڤاكی یە، بەلكو بناغەیا راگرتنا ناسنامە و مانەوا نەتەوا كورد بوویە د ناڤبەرا تەوژمێن داگیركاری و سڕینەوەیێ دا بەلكو ئەو هیڤیێن و ستوینا سەرەكی یا مان و بەردەوامییا گەلێ كوردە د درێژاهیا دیرۆكێ دا،هەروەكو سەركردەیێ مەزن شێخ مەحموودێ حەفید د مێژوویێ دا ل سەر گرنگیا ئافرەتێ گۆتی: «مللەتەكێ ژنێن وێ پێشەنگ نەبن، چو جاران نەشێن سەرفراز ببن.» ئافرەتا كورد سەلماند كو ئەو داهێنانا شۆڕشێ و ئاڤاكەرا پاشەڕۆژا كوردستانێ یە.

په‌روین سه‌لاح

د ده‌مێ له‌زاتیێ دا، كو مرۆڤ ب زه‌حمه‌ت هه‌ناسه‌یێن خۆ ڤه‌دگوهێزیت، دیارده‌یه‌كا نوو په‌یدا بوو كو کارڤه‌دان دگه‌ل ڤێ له‌زاتی و لێدانا سه‌رده‌می کر و ره‌فتارێن تاكان، تام و ئه‌وله‌ویه‌تێن وان ژنوو چێكرن. چ كه‌س ژ نه‌خۆشیا “ترێندێ” یێ پاراستی نینه‌، چ ل باژێری یان ل گوندی بیت؛ به‌سه‌ كو ته‌ تێله‌فۆنه‌كا زیره‌ك و ئینته‌رنێت هه‌بیت، ئێدی ترێند دێ ل ده‌رگه‌هێ ته‌ ده‌ت.
په‌یڤا “ترێند” (Trend) دهێته‌ پێناسه‌كرن ب وی شێوازێ سه‌رده‌میانه‌ یێ كو تاك ل سه‌ر مالپه‌رێن سۆشیال میدیایێ د ماوه‌یه‌كێ دیاركری دا په‌یڕه‌و دكه‌ن؛ ئه‌ڤه‌ ژی بابه‌ت، نووچه‌، هاشتاگ و ڤیدیۆیێن به‌ربه‌لاڤ ڤه‌دگریت، یێن كو گرنگییا بكارهینه‌ران رادکێشن و د ماوه‌یه‌كێ كورت دا ب له‌ز دناڤبه‌را وان دا به‌لاڤ دبن.
ترێند بتنێ وێنه‌كێ‌ دلگرانییا جڤاكییه‌؛ دلگرانی ژ نه‌بوون و ژبیركرنێ یه‌. چونكی هه‌موو مرۆڤ به‌رده‌وام هه‌ول دده‌ن ببنه‌ ناڤه‌ند، و دترسن چ كه‌س وان نه‌بینیت و چ كه‌س به‌حسا وان نه‌كه‌ت. ترێند ل ڤێرێ ژ خۆشییا ده‌مكی ده‌رباز بووه‌ و بوویه‌ نه‌خۆشییه‌كا ڤه‌گر، ب تایبه‌تی ئه‌وا گرێدای ڤیدیۆیێن چاڤلێكرنێ یێن كو ل سه‌ر پلاتفۆرمێن “تیك تۆك” و یێن دی دهێنه‌ نیشادان. ئه‌ڤه‌ وه‌کی دیمه‌نه‌كێ ژ فلمێن خه‌یالێن زانستی دهێته‌ پێش چاڤان، ده‌مێ ته‌كنۆلۆژیا دیجیتاڵی مێشکێ مه‌ داگیر دكه‌ت؛ ئارمانجا وێ یا سه‌ره‌کی كونترۆلكرنا عه‌قلی و چێكرنا پتر ژ كۆپیێن لێکچوویه‌.
به‌لێ چاوا ئه‌ڤه‌ دهێته‌ كرن؟ و ترێند ژ كیڤه‌ دهێت؟
ترێند ب گشتی ژ تشته‌كێ نه‌چاڤه‌رێكری ده‌ستپێ دكه‌ت؛ پێدڤیه‌ روودانه‌كا رۆژانه‌ یا ئاسایی یان رسته‌كا ده‌ربازبوویی بیت، به‌لێ هێزه‌کا وه‌سا تێدا هه‌یه‌ كو وه‌دكه‌ت تاك چاڤلێكرنا ڤێ ئاساییێ بكه‌ن هه‌تا كو ببیته‌ تشته‌كێ سه‌یر، سه‌رنجراكێش و جودا. فه‌رهه‌نگا ترێندێ نەک بتنێ نه‌خۆشیه‌كا دیجیتاڵی یه‌، به‌لكو سیسته‌مه‌كێ سه‌رده‌سته‌ كو ژ هنده‌ک لایێن ئالۆز پێكدهێت، تام و چێژا گشتی ژنوو دروست دكه‌ت، و خه‌لكی ژ كارێن وان یێن گرنگ و پرسێن وان یێن سه‌ره‌كی دوور دئێخیت.
ترێند و ناسنامه‌: ئه‌م كینه‌ د ناڤ ڤێ قه‌ره‌بالغیێ دا؟
گۆستاڤ لۆبۆن د په‌رتووكا خوه‌ یا “سایكۆلۆژیا جه‌ماوه‌ران” دا نێزیکی ڕاستیێ دبیت ده‌مێ دبێژیت: “شیانێن ئه‌قلی یێن مرۆڤان و تایبه‌تمه‌ندیا وان یا كه‌سۆكی دهێنه‌ ژێبرن و د رۆحا جڤاكی دا دبهۆژن.”
ب ڤی ره‌نگی، جوداهی دناڤ ئێكگرتنێ دا وندا دبیت و سیفه‌تێن بێهۆش و سۆزداری سه‌رده‌ست دبن. ل دۆر ئالاڤێن په‌یوه‌ندیێن جڤاكی، “ترێند” دهێته‌ بكارئینان بۆ وه‌سفكرنا وان بابه‌ت یان دیارده‌یێن بله‌ز به‌لاڤ دبن، و ئه‌ڤه‌ د دانوستاندن و كارلێكێن دناڤبه‌را بكارهێنه‌ران دا ب روونی دیار دبن. هه‌روه‌سا ترێند دشێن گرێدایی بن ب بۆنه‌یێن دیاركریڤه‌، وه‌ك روودانێن وه‌رزشی یان هه‌لمه‌تێن ریكلامێ، یان ژی دشێن ژ ئه‌نجامێ به‌لاڤكرنا ناڤه‌رۆكه‌كا سه‌رنجراكێش و جودا بن كو سه‌رنجا ڕایا گشتی رادكێشیت.

پەروین سەلاح
یارییا فوتبۆلێ یا ئافرەتان گەلەک گەشەکرنەکا مەزن ل سەر هەمی ئاستا د دەمێن دووماهیێ دا ب خۆڤە دیت و هەرچەندە هندەک کەس ڤێ وەرزشێ د جیهانا فوتبۆلێ دا ب نوو دزانن، لێ ب ڕاستی ژ سەد سالا نۆزدێ ئەڤە هەیە و تیما ئافرەتێن دیک و کێر ژ باژێرێ پرێستۆن یێ ئنگلیزی دهێتە هژمارتن کو ئێکەم یانەیا ڕاستەقینە بوو کو د جیهانا فوتبۆلێ دا یا ئافرەتان دا هاتیە پێکئینان و ئەڤە ژی د سالا 1894ێ دا بوو، ئەڤ وەرزشە ل ئنگلتەرا گەلەک ب ناڤودەنگ بوو و جەماوەرەکێ زۆر هەبوو ئێک ژ یاریێن کو د ناڤبەرا تیما دیک و کێر و تیما سانت هێلین یا ئافرەتان دا هاتە کرن، ئامادەبوونا جەماوەرەکێ مەزن ب خۆڤە دیت کو ب پتر ژ پێنجی هزار تەماشەکەران بو و چونکی ئێکەتیا ئینگلیزی قەدەغەکرنا یاریێن فوتبۆلا ئافرەتان ڕاگەهاند، لێ ئەڤ قەدەغەکرنە د سالا 1971ێ دا هاتە ژێبرن، ئەڤە ژی پشتی کو ئەوا ب فدراسیۆنا ئافرەتان یا فۆتبۆلێ دهێتە نیاسین و د سالا 1991ێ دا فدراسیۆنا نێڤدەولەتی یا فۆتبۆلێ ئێکەم پاڵەوانیا جیهانی یا فۆتبۆلێ یا ئافرەتان ڕاگەهاند لێ یا گرنگ ئەوە بحس بکەم، حەزا وان ئەوە ببنە یاریزانێن خودان شیان دپاشەرۆژێ، دا پاپێدڤیە ژ لایەنێ خێزانێ ڤە و لایەنێ جڤاکی ڤە و لایەنێ جهێ کارێ وێ ڤە پشتگیری و پشتەڤانی لێ بهێتە کرن جیاوازیا دناڤبەرا فوتبۆلا کۆران و کچان ئەڤەیە فۆتبۆلا ئافرەتان و فۆتبۆلا کۆران ل دووڤ رێسایان و یاسایێن فەرمی یێن یاریێ لێکچوونەکا مەزن د ناڤبەرا وان دا هەیە چ جوداهیەك ل سەر ئاستێ یاسایان و رێسایان نینە و جوداهی د ئاست و ئدایێ لەشی و دەروونی یان ژ لایێ هونەری ڤە هەیە چونکی یاریێن فۆتبۆلا ئافرەتان ب گشتی ب لەزاتی و خێراتیەکا کێمتر دهێنە کرن ژ یاریێن کۆران و ئەڤە ژی ژ بەر وێ چەندێ یە کو ئافرەت ب گشتی سیهێن وان بچووکترن ژ یێن لەشێ زەلامی، کو د شیان و لەش ساخییا وان دا کاریگەر بیت د درێژاهییا یاریێ دا یا کو ٩٠ خولەکان ڤەدگریت هه روەسا جوداھیێن کێم د ناڤبەرا فۆتبۆلا یا کۆران و ئافرەتان دا ھەنە، لێ د زۆربەیا شیانێن تەکنیکی و ھونەری دا گرنگ نینن ب گشتی، یاریێن فۆتبۆلا ئافرەتان ب رێژەیێن کێمتر یێن خەلەتیان، ڤەگەراندنا تەپێ یا بلندتر و ناڤنجییا دووراتیا پاسێ یا کێمتر دھێنە نیاسین، هەردیسان ئاستێ لەشساخیێ یێ گشتی یێ یاریزانێن فوتبۆلا ئافرەتان گەلەک جاران ژ یێ یاریزانێن زەلامان کێمترە رێژەیا خەلەتیان د فۆتبۆلا ئافرەتان دا، رێژەیا خەلەتیان کێمترە ژ تە پاپێ یا زەلامان و زێدەتر ڤەگەراندنا،د فۆتبۆلا ئافرەتان دا، رێژەیا ڤەگەراندنا تەپێ بلندترە، ناڤنجییا درێژاهیا پاسێ د فۆتبۆلا ئافرەتان دا کورتترە ژ فۆتبۆلا زەلامان و لایه نێ مامەلەکرن دگەل گۆلکێ دەما کەفتنێ دا د گۆلکا پێ یا کۆران دا یاریزان دشێت مامەلێ دگەل گۆلکێ بکەت دەما ل سەر ئەردی بیت ئەگەر گۆلک د دەستێ وی دا بیت بەری بکەڤیت لێ د گۆلکا پێ یا ئافرەتان دا ئەڤە مەرج نینە.

پەروین سەلاح

گرنگیا گەنجان د پێشڤەبرن و باشتركرنا جڤاكی دایە، چونكی گەنج رۆلەكێ گرنگ د نووكرنا رەوشا نوكە یا جڤاكی دا هەنە، ئەڤە ژی ب رێكا سەركردایەتیێ، داهێنانان و شیانان دێ بیت و چاڤەرێی گەنجان دهێتەكرن كو بۆارێن ل خوارێ دیاركری پێشڤەببەن (تەكنۆلۆژیا، پەروەردە، سیاسەت) هەروەسا پێدڤیە گەنج پارێزگاریێ ل كلتۆر و بهایێن جڤاكی بكەن، هە روەسا گەنج ل هەر جڤاكەكی چینا هەرە چالاك و بزاڤن و بزاڤكەرێ گەشەكرن و پێشكەفتنێ نە، چونكی ئەوان هێزا كاركرنێ دابین دكەن بۆ ئاڤاكرن و بەرهەمئینان و پێشكەفتنێ و ئەو ستوونا سەرەكی و پشتا هەر نەتەوەیەكێ نە.
لەورا پشتەڤانیكرن و دەرفەتدان ب گەنجان د بەشداریكرن و هەولێن وان یێن پێشەنگیدا گرنگە بۆ گەشەكرن و پێشڤەبرنێ، چونكی گەنج رۆلەكێ گرنگ و سەرەكی د پێشكەفتن و گەشەكرنا جڤاكی و ئاڤاكرنا دەولەتەكا بهێز و نەتەوەیەكا مەزن دا دبینن، لەورا، گەنج ستوونا پشتێ نە بۆ هەر نەتەوەیەكێ، گەنج دشێن ڕۆلەكێ گرنگ بگێڕن د پەرەسەندنا جڤاكی دا.
ئامار دیاردكەن كو وەلاتێن د حالەتێ پەرەسەندنێ دا یێن كو ژمارەیەكا مەزن ژ گەنجان ل خۆڤە دگرن، دشێن پەرەسەندنەكا مەزن د هەموو سێكتەرێن وەلاتی دا ببینن ب مەرجێ كو وەبەرهێنانێ د پەروەردا گەنجان و ساخلەمیا وان و پاراستن و دەستەبەركرنا مافێن وان دا بكەن و باوەرم كو مێشكێن گەنجێن ئەڤرۆ و سەركردێن سوباهی،داهێنەر و ئاڤاكەر و نووخوازان.
بۆ كو گەنج ببنە سەركردە و داهێنەر و نووخوازێن باش، گرنگە پشتەڤانی لێ بهێتەكرن و ساخلەمی و ڕاهێنان و پەروەردەیا باش پێ بهێتە دان، ژبەركو وەك سەركردەیێن پاشەڕۆژێ ل وەلاتی، بەرپرسیارن د پشكداریكرنێ دا بۆ باشتركرنا جڤاكی، گەنج هەردەم هێزا پالنەر بوونە ل پشت گەشەپێدانا ئابووری و زانستی و دێ ل پاشەڕۆژێ ژی هەروەسا بیت، لەورا گرنگە ئەم وەبەرهێنانێ د گەنجێن خۆ دا بكەین و دەرفەتێن فێربوون و گەشەكرن و سەركەفتنێ بۆ وان دابین بكەین،
هەستەكێ گشتی یێ ئەڤرۆ هەیە كو گەنج د رەوشا جڤاكی یا نوكە دا بێ بەهرن ژ دەرفەتێن گەشەكرن و پێشكەفتنێ، هەروەسا پشكداریێ د كاروبارێن خێزان و دەولەت و جڤاكی دا، لەوێڕا ئەوا دهێتە باوەركرن كو گەنج هەست ب بێ هیڤیبوون و دلگرانی و خەمگینیێ دكەن و ئەڤە ژی ئێكە ژ ئەگەرێن تێكهەلبوونا وان د كارێن توندوتیژی و تێكدانێ دا.

پـەرویـن سـەلاح

هوشیاریا گشتی ئێك ژ ستوونێن پێشكەفتنێ یە و سۆشیال میدیا رۆلەكێ مەزن د دروستكرن و بەلاڤكرنا ڤێ هوشیاریێ دا هەیە، و هوشیاریا جڤاكی شیانە بۆ تێگەهشتنا كێشە و بابەتێن جودا جودا یێن كو دبنە رۆژەڤا جڤاكی ب رێكا بیر و هزرا خەلكی و كۆمەكا بۆچوون و تیۆری و بیروباوەر و نەریت و عادەتێن كو خەلك د ژیانا خوە یا جڤاكی دا هەنە، و ئەڤە ژی هاریكارە بۆ گەشەپێدانا جڤاكی و ژناڤبرنا ئاستەنگێن ل هەمبەر گەشەپێدانێ
سوشیال میدیا وەك «تیك تۆك» و «سناپ چات» و «ئینستاگرام» نەماینە بتنێ پلاتفۆرمێن خۆشیێ یان دەربڕینا كەسی، بەلكوو ئەڤرۆ گۆهۆڕینە بۆ ژینگەهەكێ كو بهایێن نوی دروست دكەت و پەیوەندیێن خێزانی ژ نوی ڤە چێدكەت و كارتێكرنێ ل وێنەیێ خۆدێ دكەت، ب تایبەتی ل دەڤ گەنجان و كچان. و د ناڤبەرا وان كەسێن كو وێ ب ئەگەرێ راستەوخۆ یێ ژێكڤەبوونا مالان دزانن، و وان كەسێن كو وێ بتنێ ب رێكەكێ دبینن كو ئەوا د ناڤدا هەی ئاشكرا دكەت، ژ بەر وێ چەندێ، هشیاری ئێك ژ بنەمایێن سەرەكی یە ژ بۆ گەشەكرنا جڤاكی و پێشكەفتنێ ، و نەبوونا ڤێ هشیاریا جڤاكی دشێت ببیتە ئەگەرێ ژناڤچوونا جڤاكی و بەلاڤبوونا كێشەیێن جودا د پتریا لایەنێن ژیانا جڤاكەكێ دا، هوشیاریا جڤاكی ئەقلێ جڤاكی یە و د ڤێ چەندێ دا زانایێ جڤاكناسی یێ فرەنسی «ئیمیل دۆركایم» دبێژیت: دەمێ گیانێ تاكان تێكەل و گرێدایێ ئێك و تێكڤەدچن، گیانەكێ ژ جۆرەكێ دەروونی پەیدا دكەت، لێ جۆرەكێ دەروونی یێ جودا و تایبەتە، چونكی جڤاك بیرێ دكەت و هەست پێ دكەت و كار دكەت، ب پێچەوانەیێ وێ چەندێ كو تاك ب تنێ بیرێ لێ بكەت، ئەقلێ جڤاكی ژێدەرێ زانینێن بەربەلاڤە د ناڤ دا و ب ڤێ چەندێ، ئەقلێ جڤاكی ژێدەرێ وێ زانین و بیروباوەرانە یێن كو هەر تاكەك ژ تاكێن جڤاكی باوەریێ پێ دئینیت و ل سەر رۆناهیا وێ كار دكەت، لەورا ژ ئەقلێن تاكەكەسی جودایە، لێ هەمیان ڤەدگریت و حوكمێ ل سەر دكەت بێی كو لێ بچیت. ئەو ژ وان دەرڤەیە و د هەمان دەم دا خۆ ل سەر ئەقلێ هەر تاكەكی و ل سەر بیركرنا وی یا تایبەت سەپاندنێ‌ دكەت.
و پرسیار د چارچووڤەیێ ئاخفتنێ ل دۆر ڤێ هوشیاریا جڤاكی دا ل بەرسڤەكێ دگەریت! كی ڤێ هوشیاریا گشتی بۆ هەر جڤاكەكی د رۆژێن مە یێن نها دا دروست دكەت! هندەك دبێژن ئەز ژی هەتا رادەكی دگەل وانم كو یێ هوشیاریێ د جیهانا نها دا ب گشتی دروست دكەت، نە ئەو نوخبەیا ژ رەوشەنبیرێن مەزنە و نە بیرمەند یان ڤەكۆلەرن و نە رۆژنامەڤان و شیكاركەرێن مەزنن؛ بەلكو یێ هوشیاریێ د جیهانا نها دا دروست دكەت و بزاڤێ پێ دكەت سۆشیال میدیایە، هەتا سلبیاتێن وێ ژی یێن كو ئەگەر نەبانە مە بهایێ ئیجابیاتان نەدزانی هەروەسا ئینتەرنێت جهەكێ بێ سنوورە گەلەك تشتێن باش و تشتێن نەباش ژی. چ جۆرێ بكارئینانا تە بیت بۆ سۆشیال میدیایێ، ئەڤە دزڤریت بۆ تە. لێ، تشتەك هەیە كو شارەزا دەست ب تێگەهشتنا وێ كرینە و پەیوەندی ب وێ چەندێ ڤە هەیە كا چاوا سۆشیال میدیا مێشكی دگوهۆریت ب گشتی جیهانا ئەلیكترۆنی هێشتا د دەستپێكێ دایە و ئەڤە رامانا وێ یە كو رەنگە كاریگەریێن درێژخایەن یێن وێ ژیانا سەر ئینتەرنێتێ نەهێنە زانین هەتا پشتی چەندین دەیان سالان. و ژ بۆ هەولدانەكێ بۆ ئاشكراكرنا هەردو ئەنجامێن ئەرێنی و نەرێنی یێن سۆشیال میدیایێ، زانایێن دەماران دەست ب لێكۆلینكرنێ كرینە لسەر هندەك كاریگەریێن كو سۆشیال میدیا سەر ئینتەرنێتێ د مێشكێ مرۆڤی دا دروست دكەت ئێك ژ ئەنجامان؛ ئەوبوو كو قەبارێ تۆڕا تە یا جڤاكی یا ئۆنلاین دشێت ب دروستی مێشكێ تە بگوهۆڕیت ب شێوەیەكێ باش و ل گۆڕەی لێكۆلینەكێ كو د گۆڤارەكا زانستی دا هاتیە بەلاڤكرن، «هژمارا پۆستێن جڤاكی یێن ل سەر مالپەرەكێ سەرەكی یێ تۆڕێن جڤاكی یێن ئۆنلاین هاتینە راگەهاندن ب توندی گرێدایە ب پێكهاتا مێشكێ مرۆڤی ڤە.

پەروین سەلاح

وێنەیەكا ئەكاونتەكێ نووچەی كو تێدا نووچەیەكێ گەرم یان بێژین سەرنجراكێش هەیە بێی چ ژێدەر، دهێتە دانان د سۆشیال میدیایێ دا و پرسیار دەستپێدكەن دەربارەی دروستییا وێ نووچەی، ئەڤە ئەو تشتە یێ د قادا سۆشیال میدیایێ دا رووددەت و د دەمێ قەیرانان و ئالۆزیێن شەڕی ل دەڤەرێ دا بەلاڤبوونا ڤان جۆرە نووچەیێن ب لەز زێدەتر لێ دهێت، چونكی ترس ژینگەهەكا نموونەییە بۆ پەیڤێن بێ بنەما (ئیشاعە) و خەلك د وێ دەمێ دا پێدڤی ب ئارامیێ هەیە ب هەر شێوەیەكی بیت، ئەڤ چەندە ڤان جۆرە نووچەیان گرنگ دكەت بۆ خەلكی، بەلێ بۆچی هندەك خەلك باوەریێ ب پەیڤێن بێ بنەما دئینن؟ چونكی ترس رەوشا بیركرنا رەخنەیی رادگرت، و خەلك باوەریێ ب وێ چەندێ دئینن یا ل گەل ترسا وان دهێت،و ل ڤێرێ پرسیارا گرنگ ئەڤەیە، راگەهاندنا راستەقینە ل كیڤەیە د ناڤ ڤێ فەوزایێ دا؟ دەما خەلك باوەریێ ب پەیڤێن بێ بنەما دئینن، ئەوان دەنگێ عەقلێ خۆ پشتگوهـ نەهاڤێتیە ب قاسی وێ چەندێ یا بەرسڤا ترسا خۆ ددەن، چونكی د دەمێن بێ ئارامیێ دا، بیركرن ب وێ رەوشێ كار ناكەت یا ل سەر دەمێ سیستەمێ دەماران ئارام بیت، دەمێ بێ ئارامیێ بیركرن ب لەزە و ل دووڤ بەرسڤەكا ب لەز دگەڕیێت، نە ل دووڤ بەرسڤەكا دروست، و هەر شرۆڤەكرنەك باشترە ژ نەدیاربوونێ، و هەر نووچەیەك شیا یە باوەری پێ بهێت ئەگەر ل گەل وێ چەندێ بیت یا چاڤەرێ دكەت و ل ڤێرێ، پەیڤا بێ بنەما بەلاڤ نابیت چونكی ب ناچاری باوەرپێكرنە، بەلكو چونكی ڤالاهیەكا دەروونی پڕ دكەت و دبیتە رەنگڤەدانا رەوشا بیركرنا مرۆڤی دەما هەست دكەت كو جیهانا دەوروبەرێ وی نە مایە ب ئارامی یا تێر،دووراتیەكا گرنگ هەیە د بەلاڤبوونا پەیڤێن بێ بنەما دا و ئەو ژی نەبوونا رۆلێ راگەهاندنێ و گوهۆڕینا هندەك ئەكاونتێن سۆشیال میدیایێ ژ ڤەگوهاستنا نووچەیان بۆ دروستكرنا فەوزایێ و جوداهی د ناڤبەرا رۆژنامەڤانێ ل دووڤ راستیێ دگەڕیێت و دروستكەرێ ناڤەرۆكێ یێ ل دووڤ كارلێكێ دگەڕیێت گەلەك مەزنە،و د سالێن دووماهیێ دا، پرسیار نە مایە كێ نوچەی ڤەدگوهێزیت؟ بەلكو كێ زووتر دگەهیتێ.
ل ڤێرێ رەوشا ڤەگوهاستنا نوچەیان نە گوهۆڕی بتنێ، بەلكو هەستێ خەلكی بەرانبەر وێ چەندێ هاتەگوهۆڕین. و ل گەل دووبارەبوونا پەیڤێن بێ بنەما، قەیرانەكا باوەریێ د ناڤبەرا راگەهاندنێ و جەماوەرێ دا پەیدا بوو.

پەروین سەلاح

جوانی هێزەكە كو مە سەرسام دكەت بەرامبەر كەسەكی یان ئارامیا مە دئینیت ژ دیمەنەكی.
كۆنفیۆشیۆس دبێژیت: هەر تشتەك یان گیانەوەرەك گۆشەیەكا جوانیا وێ هەیە، هندەك كەس دبینن و هندەك ژێ بێ ئاگەهـ دبن، بێ گۆمان جوانی بابەتەكێ رێژەییە و دیتنا وێ ژ كەسەكێ بۆ یەكێ دی جودا دبیت، جوانی حەزژێكرنە، هەر تشتەكێ تۆ حەزژێ بكەی، تۆ وێ ب جوان دبینی، هەستكرن ب جوانیێ یان هەستكرن ب هەبوونێ، چونكە تێگەهێ جوانی ب پێدڤی ب تێگەهێ هەبوونێ ڤە گرێدایە، جوانی یە كو مە ئاراستەیی هەڤالینیا هەبوونێ دكەت، جوانیا مرۆڤی د ڤی گەردونی دا د گەشبینی و پاراستنا وێ دا خۆ دیار دكەت، چونكە پێدڤی ب جوانی پێدڤیەكا سەرەكی یە بۆ هەر مرۆڤەكی، ل وێرێ ژ دایكبوونا سروشتی یا جوانی د دەروونێ هەر مرۆڤەكی دا خۆ دبینیت د وەرگرتنا وێ بۆ تشتێن جوان یێن كو هەستێن دلخۆشی و شادیا ل سەر رەنگڤەدەن.
هەستكرن ب جوانی بابەتەكێ سروشتی یە كو د ناڤا دەروونێ مرۆڤی دا هەیە، جوداهی د تامكرنا جوانی دا یە كو ژ كەسەكی بۆ ئێكێ دی جودا دبیت، جوانی د سروشتی دا ژ ئەسمانی، و دەریایان، و بەفرێ، و د بارینا بارانێ دا، و د گیانەوەرێن زیندی دا ژ مرۆڤی، و رووەكی و گیانەوەری، یان د باغچەكا جوان دا جوانی د هونەرێن جودا دا ژ پارچەیەكا مۆزیكی یان وێنەیەكێ هونەری یێ جوان یان فلمەك یان شانۆگەریەك یان پارچەیەكا ئەدەبی یان هۆزانڤانی، جوانی د زانستان دا، جوانی د خوارنێ دا د جلوبەرگان دا، لێ حوكمێ مرۆڤی ل سەر جوانی تێكەلەیەكە ژ حوكمێ هەست و سۆز و عەقلی.
هندەك كەس جوانی دبینن ب وێ چەندێ كو گرنگی ب دەم و لەشی بهێتە دان، و هندەك ژی جوانی د جوانیا رۆحێ دا دبینن، و هندەك ژی ب عەقل و كاری، و یێن دی ژی جوانی ب هەموو ئەڤان تشتان ب پێكڤە دبینن، لێ یا كێمە تۆ كەسەكی ببینی كو هەموو پێوەرێن جوانیا وێ یێن كو بتنێ ب جوانیا دەرڤە رانەوەستن كۆم كربن، جوانیا گیانی، ئەڤە ئەو جوانیا راستە كو رەوشت و خوو پێ جوان دبن، و بێ مفا یە ئەگەر روو جوان بن، و د لەشی دا گیانێن گران بن، جوانی ب جلكێن مە ناڕازینیت، جوانی جوانیا زانست و ئەدەبی یە، جوانی هندەك جاران سەرێ مرۆڤی دئێشینیت، لێ نەخۆشی خودانێ خۆ ژناڤ دبەت، و هەكە مە شیان هەبان جوانی ببینین حەتا ل پشت پەردەیێن كرێتیێ ژی، دێ ژیان بیتە تشتەكێ قەبوولكری.

پەروین سەلاح

هوشیاریا گشتی ئێک ژ ستوونێن پێشکەفتنێ یە و سۆشیال مەدیا رۆلەکێ مەزن هەیە د دروستکرن و بەلاڤکرنا ڤێ هوشیاریێ دا و هوشیاریا جڤاکی شیانە بۆ تێگەهشتنا کێشە و بابەتێن جودا جودا یێن کو دبنە رۆژەڤا جڤاکی ب رێکا بیر و هزرا خەلکی و کۆمەکا بۆچوون و تیۆری و بیر و باوەر و نەریت و عادەتێن کو خەلک د ژیانا خوە یا جڤاکی دا هەنە، و ئەڤە ژی هاریکارە بۆ گەشەپێدانا جڤاکی و ژناڤبرنا ئاستەنگێن ل هەمبەر گەشەپێدانێ
سوشیال مەدیا وەک «تیک تۆک» و «سناپ چات» و «ئینستاگرام» نەماینە بتنێ پلاتفۆرمێن خۆشیێ یان دەربڕینا کەسی، بەلکوو ئەڤرۆ گۆهۆڕینە بۆ ژینگەهەکێ کو بهایێن نوی دروست دکەت، و پەیوەندیێن خێزانی ژ نوی ڤە چێدکەت، و کارتێکرنێ ل وێنەیێ خودێ دکەت، ب تایبەتی ل دەڤ گەنجان و کچان. و د ناڤبەرا وان کەسێن کو وێ ب ئەگەرێ راستەوخۆ یێ ژێکڤەبوونا مالان دزانن، و وان کەسێن کو وێ بتنێ ب رێکەکێ دبینن کو ئەوا د ناڤدا هەی ئاشکرا دکەت، ژ بەر وێ چەندێ، هشیاری ئێک ژ بنەمایێن سەرەکی یە ژ بۆ گەشەکرنا جڤاکی و پێشکەفتنێ، و نەبوونا ڤێ هشیاریا جڤاکی دشێت ببیتە ئەگەرێ ژناڤچوونا جڤاکی، و بەلاڤبوونا کێشەیێن جودا د پتریا لایەنێن ژیانا جڤاکەکێ دا، هوشیاریا جڤاکی ئەقلێ جڤاکی یە، و د ڤێ چەندێ دا زانایێ جڤاکناسی یێ فرەنسی «ئیمیل دورکایم» دبێژیت: دەمێ گیانێ تاکان تێکەل و گرێدایێ ئێك و تێکڤەدچن، گیانەکێ ژ جۆرەکێ دەروونی پەیدا دکەت، لێ جورەکێ دەروونی یێ جودا و تایبەتە، چونکی جڤاک بیرێ دکەت و هەست پێ دکەت و کار دکەت، ب پێچەوانەیێ وێ چەندێ کو تاک ب تنێ بیرێ لێ بکەت، ئەقلێ جڤاکی ژێدەرێ زانینێن بەربەلاڤە د ناڤ دا و ب ڤێ چەندێ، ئەقلێ جڤاکی ژێدەرێ وێ زانین و بیروباوەرانە یێن کو هەر تاکەک ژ تاکێن جڤاکی باوەریێ پێ دئینیت و ل سەر رۆناهیا وێ کار دکەت، لەورا ژ ئەقلێن تاکەکەسی جودایە، لێ هەمیان ڤەدگریت و حوکمێ ل سەر دکەت بێی کو لێ بچیت. ئەو ژ وان دەرڤەیە و د هەمان دەم دا خو ل سەر ئەقلێ هەر تاکەکی و ل سەر بیرکرنا وی یا تایبەت دسەپینیت.
و پرسیار د چوارچوڤەیێ ئاخفتنێ ل دۆر ڤێ هوشیاریا جڤاکی دا ل بەرسڤەکێ دگەریت! کی ڤێ هوشیاریا گشتی بو هەر جڤاکەکی د رۆژێن مە یێن نها دا دروست دکەت! هندەک دبێژن ئەز ژی هەتا رادەکی دگەل وانم کو یێ هوشیاریێ د جیهانا نها دا ب گشتی دروست دکەت، نە ئەو نخبەیا ژ رەوشەنبیرێن مەزنە، و نە بیرمەند یان ڤەکۆلەرن، و نە رۆژنامەڤان و شیکارکەرێن مەزنن؛ بەلکو یێ هوشیاریێ د جیهانا نها دا دروست دکەت و بزاڤێ پێ دکەت سۆشیال میدیایە، هەتا سلبیاتێن وێ ژی یێن کو ئەگەر نەبانە مە بهایێ ئیجابیاتان نەدزانی هه روه سا ئینتەرنێت جهەکێ بێ سنورە گەلەک تشتێن باش، و تشتێن نەباش ژی. چ جورێ بکارئینانا تە بیت بۆ سۆشیال میدیایێ، ئەڤە دزڤریت بۆ تە. لێ، تشتەک هەیە کو شارەزا دەست ب تێگەهشتنا وێ کرینە و پەیوەندی ب وێ چەندێ ڤە هەیە کا چاوا سۆشیال میدیا مێشکی دگوهۆریت،ب گشتی جیهانا ئەلەکترۆنی هێشتا د دەستپێکێ دایە، و ئەڤە رامانا وێ یە کو رەنگە کاریگەریێن درێژخایەن یێن وێ ژیانا سەر ئینتەرنێتێ نەهێنە زانین هەتا پشتی چەندین دەیان سالان. و ژ بۆ هەولدانەکێ بۆ ئاشکراکرنا هەردوو ئەنجامێن ئەرێنی و نەرێنی یێن سۆشیال میدیایێ، زانایێن دەماران دەست ب لێکۆلینکرنێ کرینە لسەر هندەک کاریگەریێن کو سۆشیال میدیا سەر ئینتەرنێتێ د مێشکێ مرۆڤی دا دروست دکەت ئێک ژ ئەنجامان ئەوبوو کو قەبارێ تۆڕا تە یا جڤاکی یا ئۆنلاین دشێت ب دروستی مێشکێ تە بگوهۆڕیت ب شێوەیەکێ باش و ل گۆڕەی لێکۆلینەکێ کو د گۆڤارەکا زانستی دا هاتیە بەلاڤکرن، «هژمارا پۆستێن جڤاکی یێن ل سەر مالپەرەکێ سەرەکی یێ تۆڕێن جڤاکی یێن ئۆنلاین هاتینە راگەهاندن ب توندی گرێدایە ب پێکهاتا مێشکێ مرۆڤی ڤە.

پەروین سەلاح

هەر سالەكا ب دوماهی بهێت ژ قۆناغەكا خواندنێ سالەكا دی دەستپێدكەت و قوتابی پێدڤی ب هیممەتەكا ب هێز و چالاكیەكا رژدە، كو ئامادەباشیەكێ كو پشتی بێنڤەدانەكا سالانە یا چەند هەیڤان وەرگرتی، دێ ب شێوەێ گەشبینیەكا جوان چیتە د سالا خۆ یا نوی یا خواندنێ دا و دزانیت كو خۆدێ وان كەسان بلند دكەت یێن زانین پێ هاتیەدان، ئامادەباشی بەری دەستپێكا سالا نوو دێ ب رێكا ئامادەكرنا پێدڤیێن خواندنێ بیت ژ جل وبەرگ و قورتاسیە و پەرتووكان و دانانا پلانەكێ بۆ خواندنێ هەر رۆژەكێ، لەورا گەلەك ژ قوتابیان دپرسن كا چەند دەمژمێران پێدڤیە بخوینم و چاوا دەمژمێرێن خواندنێ دابەش بكەم ل گەل دانانا مافێ خۆ ژ گەشت و یاری و ئەنجامدانا وێ چەندێ یا حەز ژێ دكەم پشتی كو تە پلان بۆ چاوانیا خواندنێ دانا، دێ دەستپێكا سالا خواندنێ یا نوو گەلەك ب ساناهی و سەركەفتیتر بیت، داخوازكرنا زانینێ بهایێ قوتابیێ ب خۆ بلند دكەت، چونكی ب حەزكرنا وی ل سەر گەشەپێدانا ئەقلێ خۆ و تێگەهشتنا زانینێن زێدەتر، دێ پشكداریێ د گەشەپێدانا تێگەهشتنا خەلكێ دی دا بۆ وی كەت، چونكی هەمی كەس حەز ژ مرۆڤێ پابەند و حەزكەر و بزاڤكەر دكەن یێ ئەركێن خۆ ب باشی و دلسۆزی ئەنجامددەت و هەولددەت كارێن زێدەتر بكەت ب رێكا بەخشینەكا زێدەتر، لەورا رەنگە تو سەركەفتی بی ب فەزلا شیانێن خودێ دایەتە، و ب رێكا وان شیانان تو دشێی بدەی و هاریكاریا وان كەسان بكەی یێن كێمتر ژ تە شیانێن تێگەهشتنێ هەین و قۆناغا خواندنێ ژ گرنگترین قۆناغێن ژیانا مرۆڤی یە، چونكی تێدا هەڤال دگەهنە ئێك و ل گەل خەلكێ دی تێكهەل دبن و جیهانا خۆ یا تایبەت پێكدئینن، و پەیوەندیێن باش دگەل مامۆستایان دروست دكەن و دبنە بابێن دی بۆ وی یێن رێنماییا وی دكەن بەر ب رێكا دروست، و بیرهاتنێن دلخۆشكەر دروست دكەت یێن دێ هەتاهەتایێ د بیرا وی دا مینن و د هەر قۆناغەكا خواندنێ یا نوو دا كەسێن دی بۆ ژیانا خو زێدە دكەت، و ل ڤێرێ پێدڤیە قوتابی هەڤالینیا قوتابیێن باش بكەت دا د گەل وان بلند بیت و رەوشتێ وی بلندتر لێ بهێت، چونكی هەڤال رادكێشیت و مرۆڤ ل سەر ئایینێ هەڤالێ خۆیە، ژیان كارێن زانینێ دكەتە تشتێن رۆتینی، لەورا هندەك كەس دبینن كو ئەو نەچارن بخوینن بێی كو بپرسن كا مفایێ زانینێ چیە چونكی ئەو ژ لایێ دایك و بابێن خۆڤە دهێنە هاندان بۆ چوونە د قۆناغا ئامادەیی دا و پاشی پۆلا ئێكێ یا سەرەتایی و ب ڤی رەنگی بۆ پۆل و قۆناغێن خواندنێ یێن دی، لێ دەمێ ئەو دەرگەهێ قۆناغا ناڤنجی دەرباز دكەت و دچیتە د جیهانا مەزنتر دا كو زانكۆ و كۆلیژێن تایبەتمەند و پەیمانگەه و تاقیگەه لێ نە، دێ بەرسڤا مەزن ل پێشیا خۆ بینیت كو تو دخوینی دا تو ببی تو، دا تە شوونپەنجەك د ژیانێ دا هەبیت و شوونوارێ خۆ تێدا بهێلی، بۆ نموونە ئەگەر تو تایبەتمەند بی د پزیشكیێ دا، دێ د ئایندەیی دا گەلەك نەخۆشان چارەسەر كەی یان ژی دشێی ئەندازیاربی و ئاڤا بكەی و رێكان خۆش بكەی و بهایێ جڤاك و وەلاتێ خۆ بلند بكەی هەروەسا شانازیێ بكەی دەستپێكا سالا خواندنێ یا نوی، دەرفەتەكا زێرینە بۆ هەر قوتابیەكێ خەمسار د خواندنا خۆ دا یان یێ لاواز د بەرهەڤكرنێ دا، دا خۆ بسەلمینیت و شایستەییا خۆ دیار بكەت چونكی ب ئازایەتی و ئیرادە و بەردەوامیا د خواندنێ دا و چارەسەركرنا ئەركان و رێكخستنا خۆ د پێگیریا وانان و دوبارەكرنا وان و تەركیزكرن دگەل شرۆڤەكرنێ دێ پلەیێن خۆ بلند كەت و دێ گەهیتە وێ چەندێ یا حەز ژێ دكەت.