رێبەر عەبدوللا
د سالێن بووری دا سۆشیال میدیا بوویە ئێك ژ گرنگترین ئامرازێن راگەهاندنێ و گوهۆرینا زانیارییان د ناڤبەرا تاكەكەسان و جڤاكێ دا. ژبەر لەزاتیێ و ئاسان گەهشتنا نووچەیان، ئەڤ ئامرازە بۆ تێكلی و ئازادییا دەربڕینا بیروباوەران كارەكێ گرنگ دكەت. بەلێ هەمان دەمدا، گەلەك كەس و دەستە بە مەرەما تێكدانا ئارامییا جڤاكی، بەلاڤكرنا درەوان و شێواندنا راستییان ڤێ ئامرازێ بكاردئینن. ئەڤ دیاردەیە نەتنێ ل سەر تاكەكەس، بەلكو ل سەر ئاسایش نشتیمانی و ئارامییا جڤاكی ژی كارتێكرنەكا مەزن یا هەی.
جڤاكا كوردی ب درێژاهییا دیرۆكێ رێز ل بیروباوەرا تاكەكەسی گرتییە، هەڤكارییا د ناڤبەرا مالبات و پاراستنا هەڤپشكییا جڤاكی ژی بوویە. بەلێ بەرهەڤبوونا تەكنەلۆجیا نوو و زێدبوونا بكارئێنانا سۆشیال میدیایێ، هندەك جاران بابەتێن نەراست یان چێكری، ب بێ پشتڕاستكرن دهێنە بەلاڤكرن و كو ئەڤە دێ شێت ئارامییا جڤاكی تێك بدەن. دەمێ نووچەیەك یان ڤیدیۆیەك بلەزاتی دهێتە بەلاڤكرن، گەلەك كەس بێ كو ژێدەر و راستییا وێ ب پشكنن، وێ وەك راستی قەبوول دكەن و بەلاڤ دكەن.
ئێك ژ مەترسیدارترین ئالیێن درەوا سۆشیال میدیایێ، چێكرنا ترس و بێ ئومێدیێ یە د ناڤا جڤاكێ دا. هندەك جاران نووچەیێن درەو ل سەر بابەتێن ئاسایشی، ساخلەمی، ئابووری یان سیاسی و جڤاكی دهێنە بەلاڤكرن و دبنە ئەگەرێ تێكدانا باوەرییا خەلكی، مرۆڤ دكەڤنە د گومانێ دا و باوەری ب زانیارییان نامینیت. ئەڤ چەندە ژی دێ شێت ئالۆزی و دوبەرەكیێ چێ كەت.
ئالیەكێ دی یێ مەترسییێ، خراب بكارئینانا سۆشیال میدیایێ بۆ شێواندنا كەسایەتیا تاكەكەسانە. هندەك جاران كەسێن نەنیاس یان هژمارێن نەراست، وێنە، دەنگ یان ڤیدیۆیێن گوهۆڕی بەلاڤ دكەن و ب ڤێ رەنگی د ناڤ زراندنێ دروست دكەن و دبنە مەترسی بۆ سەر تاكەكەسان. ئەڤ كریارە نەتنێ بۆ تاكەكەس یا زیان بەخشە، بەلكو دشێت د ناڤ مالبات و جڤاكی ژی دا نەخۆشی و ناڕەحەتی دروست بكەت.
نەبوونا چاڤدێرییا بەردەوام و جێبجێكرنا قانوونێ ل سەر وان كەسێن كو سۆشیال میدیایێ خراب بكاردئینن، دڤێت قانوون، ژ روویێ قانوونی ڤە، قانوونێن تایبەت بۆ تاوانێن ئەلیكترۆنی و خراب بكارئینانا سۆشیال میدیایێ و بەلاڤكرنا نووچەیێن نەراست كو دبنە ئەگەرێ زیان گەهاندنێن مادی و مەعنەوی، شێواندن و ناڤزراندنێ رۆلەكێ سەرەكی بگێریت، ئەو كەسێن ڤان كریاران دكەن ل دویڤ قانوونێ بهێنە سزادان. سزادان ژی دێ شێت ل هەنبەر قەبارەیا تاوانێ، پارەدان، زیندان یان رێگریكرن ژ بكارئینانا خزمەتگوزاریێن ئەلیكترۆنی بیت. مەرەم ژ ڤان قانوونان نە رێگرتنە ژ ئازادییا دەربڕینێ، بەلكو پاراستنا مافێن تاكەكەسان و ئارامییا جڤاكی یە.
پرسیارا گرنگ ئەوە: ئەگەر خراب بكارئینانا درەوان سۆشیال میدیایێ بوویە ئەگەرێ مالوێرانییەكا مەزن یا جڤاكی، كێ دێ چارەسەر كەت؟ بێگومان ئەڤ ئەركە نەتنێ ئەركێ حوكمەتێ یان دەزگەهێن قانوونی یە. مالبات، قوتابخانە، زانكۆ، دەزگەهێن راگەهاندنێ، رێكخراوێن جڤاكی هەمی دڤێت پشكداریێ د ڤێ پرۆسەیێ دا بكەن. مالبات دێ شێت زارۆكێن خۆ فێری رێوشوێن بكارئینانا دروست یا ئینتەرنێتێ بكەت. قوتابخانە و زانكۆ دێ شێن هشیارییا قوتابیان ل سەر پشتڕاستكرنا ژێدەران زیاد بكەت. دەزگەهێن راگەهاندنێ ژی دڤێت ب بلەزی نووچەیێن درەو ئاشكرا بكەت و زانیاریێن پشتڕاستكری بەلاڤ بكەت.
هەروەسا پێدڤییە هشیارییا جڤاكی هند یا بلند بیت كو بشێن هژمارێن ساختە، تۆڕێن بەلاڤكرنا درەوان و ناڤەرۆكێن هاندان بۆ دوژمنكاری و توندوتیژی بلەز بناسیت و رێگریێ ل وان بكەن. بكارئینەرێن هژمارێن تۆڕێن جڤاكی ژی دڤێت بەرپرسیار بیت و پێش بەلاڤكرنا هەر بابەتەكی، ژێدەر و راستییا وێ بپشكنیت. هشیارییا جڤاكی گرنگترین چەكە ل هەنبەر درەوا سۆشیال میدیایێ. تاكێن جڤاكی ژی دڤێت فێر ببیت چاوا زانیارییان بنیاسیت، ژێدەران بپشكنیت و ژ بەلاڤكرنا نووچەیێن نەپشتڕاستكری دویر بكەڤیت، دێ رێگا ل بەلاڤبوونا درەوان هێتە گرتن. هەر بابەتەكێ سیاسی، جڤاكی یان ساخلەمی، پێدڤییە بەری بەلاڤكرنێ ژ چەند ژێدەرێن باوەرپێكری بهێتە پشتڕاستكرن.
ئەگەر جڤاك ئەڤ بەرپرسیارێتی یە نەئێخیتە سەر ملێ خۆ، دێ بەردەوام مالوێرانییا جڤاكی با بەردەوام بیت ل گەل زیادەبوونا دوبەرەكیێ، خراببوونا تێكەلیێن جڤاكی و هەتا دروستبوونا ئالۆزی و توندوتیژی ژی دێ هەبیت. بەلێ ئەگەر هەمی ل ئاستێ خۆ ئەركێ خۆ جێبجێ بكەن، سۆشیال میدیا دێ ببێتە ئەگەرێ پێشكەفتنێ، جڤاكەكا دروست، نەك ئامرازێ مالوێرانیێ.
د دوماهیێ دا، پاراستنا جڤاكی ژ مەترسییا درەوا سۆشیال میدیایێ، پێدڤی ب هاریكاریا هەمی لایەنان هەیە. قانوون، هشیارییا جڤاكی، ڤەخواندنا میدیایی، بەرپرسیارییا راگەهاندنێ و بكارهێنانی هۆشمەندانە یا سۆشیال میدیایێ، هەمی پێكڤە دێ شێن جڤاكەكی باشتر و ئارامتر ئاڤا بكەن. مرۆڤێ هشیار ئەوە یێ نەتنێ نووچەیان بخوینیت، بەلكو پێش بەلاڤكرنا وان، راستییا وان ژی بپشكنیت، ژبەركو هەر پەیڤەكا نەراست دێ شێت ببێتە ئەگەرێ زیانەكا مەزن و هەر پەیڤەكا راست دێ شێت ببێتە ئەگەرێ پاراستنا جڤاك و موكۆمكرنا باوەریێ د جڤاكی دا.