سەلوا محەمەد نهێلی
مللەتێ كورد هەر دەم ل دەرفەتان دگەرن بۆ ب دەستڤەئینانا مافێ خوە یێ رەوا، لێ وەك ب درێژاهیا دیرۆكێ دا گەلەك دەرفەت هاتنە رۆخساندن لێ نەگەهشتنە ئارمانجا خوە ئەڤجا چ كوردان ب خوە دەرفەت ژ دەستدایە یان ژی وەلاتێن هێزدار تا هەڤسنوور بخوە نە هێلاینە بگەهنە ئارمانجا خوە. ئەگەر لێ بنێرین هەر ل سەردەمێ مێرگەهێن كوردی رویبەروبوونا وان ل هەنبەر ئیمپراتوریەتا عوسمانی (١٢٩٩-١٩٢٢) و سەفەوییان (١٥٠١-١٧٣٦) هەتا جەنگێ جیهانیێ ئێكێ (١٩١٤-١٩١٨)، هەر چەندە ڤان مێرگەهان نیچە سەربەخوە بوون، لێ هەر ل ژێر كونترۆلا ڤان وەلاتان بوون. پشتی هەلوەشاندنا مێرگەهێن كوردی و دووماهی هاتنا جەنگێ جیهانی كوردان بزاڤ و هەولدان دكرن ژ بۆ ب دەستڤەئینانا سەربەخۆیا خوە و دانانا دەولەتەكا كوردی، مینا شەڕیف پاشا (١٨٦٥-١٩٥١) كو ل سالا ١٩١٨ دو نامەیان بۆ سەرۆك وەزیرێ بریتانیا دهنێریت و تێدا رەوشا كوردان زۆرداریا دەولەتا عوسمانی ل سەر گەلێ كورد بەحس دكەت. هەر دیسان هەولدانێن وی ل سەروبەندی بەستنی كۆنگرەی ئاشتی، ژەنەڕال دەست بە چالاكی یێن خوە یێن دیپلۆماسی دكەت، ل شەشی شواتا ١٩١٩ ل پاریس نامەیەك بۆ سەرۆكی كۆنگرەی ئاشتی دەنێرێت، دەربارەی داواكاری و خواستا كوردان بۆ دامەزراندنا دەولەتا كوردی دویر ژ دەستهەلاتا خیلافەتا عوسمانیان، لێ ئەو هەمی هەولدان و چالاكیێن وی ب هەدەر چوون.
نەبتنێ ل باكوری ئەو هەولدان هاتینە كرن بەلكو ل باشور ژی هەمان داخوازی هەبوو، ئەم دشێن بێژین هەتا رادەكێ داخوازی ل باشوری هاتبوو بجهئینان نیمجە سەربەخۆ هەبوو ب سەركردایەتیا شێخ مەحموود حەفید (١٨٧٨-١٩٥٦)، پشتی دووماهیهاتنا جەنگی بریتانیا وەك مەلكێ كوردستانێ نیاسیە، لێ هەر بریتانیا ناڤبری ل دەستهەلاتێ دوورئێخست.
دیسا ل رۆژهەلاتا كوردستانێ، هەمان دەمدا ئانكو ل سالا ١٩١٩ ئیسماعیل ئاغایێ (سمكۆ شكاك – ١٨٩١ – ١٩٣٠)، ب پشتگەرمیا وەلاتێ رۆسیا دەست ب بزاڤا خوە كر ب دژی دەستهەلاتا ناڤەندی، لێ چەند جاران هاتە شكەستن و بەرەڤ وەلاتێ ئیرانێ و ئیراقێ ڤە د چوو هەتا دووماهیی نە رۆسیا و نە ژی بریتانیا كەسێ پشتەڤانیا كوردێ رۆژهەلات نەكر و هزر ژی د دامەزراندنا دەولەتەكا كوردی دا نەكریە؛ بەروڤاژی ئەو هزر و بزاڤێن وی بووینە ئەگەرێ ژ ناڤچوونا وی كو ب پلانەكا دارێشتی ژ لایێ حوكمەتا ئیرانێ ڤە ل سالا ١٩٣٠ هاتیە تیرۆركرن. هەر ل سەر ڤێ مژاری دا؛ دویرنەكەڤێن پشتی جەنگێ جیهانیێ دووێ (١٩٣٩-١٩٤٥) ڤەگوهاستنا دەستهەلاتا رزا شاهێ ئێكێ (١٩٢٦-١٩٤١) بۆ كورێ وی محەمەد رزا شاهی (١٩٤١-١٩٧٩) پشتی ڤی ماوەیی دەستهەلاتا ناڤەندی یا بێهێز و لاوازبوو، ئەڤێ چەندە ژی دەرفەتەك بوو ژبۆ رۆژهەلاتا كوردستانێ كو كۆمارا مهاباد ئەوا ب ناڤێ كۆمارا كوردستان ل سالا ١٩٤٦ ب سەركردایەتیا پێشەوا (قازی محەمەد – ١٨٩٣- ١٩٤٧) هاتیە راگەهاندن، ئەڤ چەندە ژی ب هاریكاری و پشتەڤانیا وەلاتی رۆسیا بوو، بەلێ حوكمەتا ئیرانێ وەلاتێ رۆسیا رازی كر ب دانا ئیمتیازەكا پترۆلێ ل باكورێ ئیرانێ ل هەنبەر دەستبەردانا ژ پالپشتیا كۆمارا كوردستانێ و خوە ڤەكێشانا وان ژ باكورێ رۆژئاڤایا ئیرانێ، ب ڤێ چەندێ وەلاتێ رۆسیا چارەنڤیسێ نەتەوەكێ دایە ب ئیمتیازەكا پترۆلێ، ئانكو بۆ مە دیار دبیت وەلاتێن ب هێز بتنێ بۆ بەرژەوەندیێن خوە كار دكەن، چارەنڤێسێ گەلان بو وان نە گرنگە.
ئەڤجا ئەگەر ل درۆكێ بنێرێن یا تژیە ژ ڤان جۆرە رۆێدانان، كوردان ژی ئەڤ چەندە ب سەربۆر نەدیتیە و وەرنەگرتیە، نها چەرخەكێ دییە ئادارا ٢٠٢٦ یە، ئەڤ وەلاتێ ب هێزدار ئانكو ئەمریكا نفشەكێ دی یە و هندەك كەسێن زۆردارتر ژ جاران یێ دەستهەلاتێ ل جیهانێ دكەن، هیڤیدارین ئەڤ جارە ژی كو مینا چەرخێ بیستێ كورد و كوردستانێ بێ خودان و بێ وەلات نەهێلنە د ناڤ دەستێن زۆرداران دا، تایبەتی نها دا كو مژارا پاراستنا كوردان ل رۆژئاڤا بەرەڤ رۆژهەلاتا كوردستانێ ڤە هاتیە گوهۆرین، بابەتێ گەرم و گۆر؛ د نها دا د ناڤ كورد و بەرپرسێن رۆژهەلاتێ دایە؛ تایبەت ئەڤ پەیوەندیا سەركردەیێ جیهانی بۆ بەرپرسێ دیموكراتا كوردستانا رۆژهەلات؛ هەم جهێ خۆشحالیا كوردایە و هەر وەها جهێ ترس و گومانێ یە، ژبەر كو نە جارا ئێكێ یە كوردان بۆ خوە بكاردئینن، هیڤێدارین وەسا بیت كو ببیتە جهێ مفای بۆ گەلێ كورد؛ نە بتنێ بەرژەوەندیا وەلاتێ ئەمریكا و ئیسرائیلێ دا بیت، كو دوبارە پارچا رۆژهەلات نەهێتە فرۆتن؛ ب ئیمتیازێن پترۆلی یان چەند دەستكەفتان بۆ سەروەریا جیهانی، ژبەر كو بتنێ كورد و كوردستانە هەر دەم بووینە قوربانیێن شەڕ و هەڤڕكیێن جیهانێ و مللەتان. ژ یەزدانی دخوازین ئەڤە ببیتە دەرفەتەكا پیرۆز وەك دەرفەتا سالا ١٩٩١ ئەوا بۆ كوردێن باشور هاتیە رۆخساندن سەربەخۆ و ئازادیا خوە ب دەست خوە ڤە بینن ژ رژێما دكتاتۆرێن ئیرانێ قورتال ببن، و بەرپرسێن كوردێن رۆژهەلاتێ باشتر ژ جاران ب هزرەكا بەرفرەهتر و دیبلۆماتیەكا بهێزتر ل ڤێ رەوش و ئالۆزیا نها ل رۆژهەلاتاناڤین و وەلاتێ ئیرانێ بنێڕن.