شەمال ئاکرەیی

بەری چەند سالان، من بابەتەک ل سەر هاتن و ئاکنجیبوون و بلندبوونا رێژەیا عەرەبان دناڤ باژێرێن کوردستانێ دا نڤیسی و ل رۆژنامەیا ئەڤرۆ بەلاڤکر. د وێ نڤیسینێ دا من بەحسی مەترسی و دەرهاڤێژ و بێشبینیێن هندێ کر کو رۆژەک بهێت عەرەب زمان و کولتوورێ خۆ ل سەر مە ب سەپینن و ئیدی کورد ب زمانێ وان بئاخڤن دەما سەرەدەریێ ل گەل دکەن! ئەو حالەتێ بەری چەند رۆژان ل خارنگەهەکا هەولێرێ چێبووی ئەو مەترسی سەلماند.
دەما من ئەو گۆتار بۆ رۆژنامێ نڤیسی، سوحبەتەکا پێکەنینوکی د ناڤ خەلکێ باژاڕێ دهۆکێ دا بەلاڤ ببوو کو ئێکێ عەرەبێ ئاوارەیێ فەلۆجە یێ کو ژ بەر مەترسیێن داعشێ هاتبوو و پەنا خۆ بۆ کوردستانێ ئینا بوو و دهۆکێ ژێ وەکی هەمی باژاڕ و باژاڕۆکان هەتا گوندان ژی، هەمبێزا خۆ ژ بۆ ڤەحەواندنا وی و هزاران ژ هەڤکویفێن وی ڤەکربوو. ئەو سوحبەتا بوویە پێکەنینۆکا وان هەیامان ب ڤی رەنگی بوو (ل پارکەکا دهۆکێ، عەربەکێ ب عەگال و دشداشە – ل گەل رێزێن من بۆ جلکێن هەر مللەتەکی، ب موبایلێ ل گەل کەسەکێ ناسێ خۆ دئاخڤت و دگۆتێ: دهۆک گەلەک یا خۆش و ئارامە و سروشتەکێ وەکی بەهەشتێ یێ لێ هەیە، بەلێ مخابن گەلەک کورد لێ دژین!!).
هاتن و مانەڤا عەرەبان یان هەر مللەتەکێ بۆ کوردستانێ و مانەڤا وان، ژ بەر هەر ئەگەرەکێ بیت، کارەکێ نورمالە و دکەڤیتە د چارچووڤێ پرەنسیپێ هەڤقەبوولکرنێ و پێکڤەژیانا ب ئاشتییانە دا. بەلێ دەما رەوش دگەهیتە رادەیا دانپێنەدانێ یان سڤکاتی پێکرن ب زمانێ مە، هنگی ب هیچ رەنگەکی ژ هیچ کەسەکی ناهێتە پەژراندن و قەبوولکرن. ما چ قەیدییە ئەو شەهنازیێ ب زمان و کولتوورێ خۆ بکەت، بەلێ ل بەرامبەر دڤێت رێزێ ل زمانێ خەلکێ وی باژاڕی یان وی وەلاتی بگریت یێ ئەو هەمبێز کری و شۆل و کارێ خۆ لی دکەت، هەر چ نەبیت پێدڤییە وەکو رێزگرتنەک بۆ خەلکێ وی باژاڕی، خۆ فێری هندەک ژ پەیڤێن سەرەکی بکەت داکو بشێت تەعامل و سەرەدەریێ ل گەل وان بکەت نەمازە ئەگەر ل جهەکێ گشتی کار بکەت وەکو خارنگەهێ.
ئەگەر ژ رەگەزپەرستیێ نەبیت، بۆچی دێ کرێکارێن بەنگلادیشی و فلیپینی و ئەسیۆپی ..تد، د دەمەکێ کێم دا ب کوردی ئاخڤن و کەسی ل سەر نەسەپاندی و یێ عەرەب (مەبەستا من پترییا هەرە زوور یا وان) ژ خۆ ناگرن بزاڤێ ژی بکەن کو چەند پەیڤێن کوردی فێر ببن و زمانێ خۆ ل سەر خەلکێ مە د سەپینن؟!

شەمال ئاكرەیی

گەنجێن هێژا، ئەی ڤەژەن و وزەیا نیشتمانی یا زیندی و چەلەنگ، ئەی ئەوێن كو خەتیرا هیڤی و نویكرنێ د دەستی دا، گاڤ و دەمێ بڕیاردانێ نێزیكبوو… هەلبژارتنا جڤاتا نوونەرێن ئیراقێ ل ١١ی تشرینا دووێ ٢٠٢٥ێ، دەلیڤەیا هەوە یە داكو بسەلمینن كو هوین دەنگێ پاشەرۆژێنە و دیرۆكا پڕ شانازی یا باب و باپیرێن هەوە سەرمایە و هێزەكا بن نەهاتی و تژی سەرفەرازییە.
ئێك ژ گرنگترین درووشمێن پارتی دیموكراتی كوردستان د ڤێ هەلبژارتنێ دا، درووشمەكێ دیار و راستگۆیە كو دبێژیت: « داكو لاوان پێگەهێ هەژی خۆ د ژیانێ دا هەبیت، دەلیڤەیا خواندنێ و كاری پتر هەبیت، دەنگی دێ دەینە كاندیدێن پارتی».
ئەڤە نە درووشمەكێ نۆرمال و سەرپێ یە، بەلكو دیتنەكە كو ژ باوەڕییا پارتی ب شیانێن گەنجان بۆ ئاڤاكرن و گوهۆڕینێ سەرهلدایە؛ چونكو هوین نە ب تنێ نفشەكن كو چاڤەڕێی دەلیڤەیانە، بەلكو هوین ئەون یێن وان دەلیڤەیان چێدكەت.
گەنجێن هێژا،
پشكدارییا هەوە د هەلبژارتنێ دا، نە ب تنێ مافەكێ باژێڕڤانییە، بەلكو ئەركەكێ نەتەوەیی و بەڕپرسیارەتییەكا دیرۆكییە؛ چونكو هەر دەنگەكێ هەوە دشێت ڕەوشێ بگوهۆڕیت و پاشەرۆژەكا دادپەروەرتر دروست بكەت. لەوڕا دەستبەرداربوون ژ پشكداریێ رادەستبوونە و سازشە ژ مافێ خۆ.
گەنجێن خۆشتڤی،
هوین پترییا ڤی وەلاتینە و ئەڤ رێژەیا بلندا هەوە هێزەكا مەزنە ئەگەر ل دۆر ئارمانجێن دیار بهێنە رێكخسن دا بگەهنە خواندنەكا باش، دەلیڤەیێن كاری یێن ژ هەژی، ژینگەهەكا پاقژ و خزمەتگۆزاریێن پتر.
ئەو كەسێن كو دێ پرس و داخوازێن هەوە گەهیننە پەرلەمانی و ب وێرەكی بەرەڤانیێ ژ مافێن هەوە كەن، بەربژارێن پارتی دیموكراتی كوردستانن؛ چونكو وان باوەڕی ب هندێ هەیە كو پەرلەمانێ داهاتی دڤێت پەرلەمانەك بیت كو تەڤایا هیڤی و ئۆمێدێن گەنجان بجهـ بینیت.
گەنجێن هێژا، ڕێ نەدەن بێهیڤیبوون هەوە لاواز بكەت و ڕێ نەدەن بێئومێدی خەونێن هەوە بدزیت و هەردەم ل بیرا خۆ بینن كو گوهۆڕین ب پێنگاڤەكێ دەستپێدكەت و ئێكەم پینگاڤ ژی دەنگێ هەوەیە د سندوقێن دەنگدانێ دا.
پارتی دیموكراتی كوردستان هەردەم و گاڤ داخوازا دادپەروەریێ بۆ گەنجێن هەرێمێ دكەت و بۆ هندێ كو بەغدا دەلیڤەیێن دادپەروەرانە بدەتە گەنج و لاوێن كوردستانێ یێن كو بۆ چەندین سالانە ژ دامەزراندنێ هاتینە بێبەهركرن. پارتی هەوە ب هێزا نویكرنێ، هیڤییا سوبەهی و ستوینا پێشكەفتنێ دبینیت.
گەنجێن هێژا،
دەنگێ هەوە یێ ئەڤرۆ وەبەرهێنانە د سوباهی دا. دەما هوین دەنگی ب پارتی ددەن، هوین سەقامگیری و پێشكەفتنێ هەلدبژێرن و ڕادگەهینن كو هوین پشكدارێن ڕاست و دروستن د ئاڤاكرنا پاشەرۆژێ دا. لەوڕا ل دەمێ ژڤانێ ب دەنگێن خۆ پەیامەكێ ب جیهانێ ڕا بگەهینن و ببێژن:
ئەڤرۆ ئەم گەنجێن كوردستانێ د ئامادەینە: ئاڤادانیێ بكەین، پشكدارییەكا چالاك د هەلبژارتنێ دا بكەین داكو سوبەهییا خۆ ب سەربلندی برێڤەببەین.

شـەمال ئـاكـرەیی

ل گەل نێزیكبوونا هەلبژارتنێن خولا شەشێ یا جڤاتا نوونەرێن ئیراقا فیدرال كو بڕیارە ل 11ێ چریا دویێ یا سالا 2025ێ بهێنە كرن، پارتی دیموكراتی كوردستان، پرۆگرامەكێ هەلبژارتنان یێ ب سەنگ پێشكێش دكەت كو دید و بۆچوونا وێ یا كوور بۆ پاشەرۆژا ئیراقا فیدرال دیار دكەت و پشتگرییا خۆ بۆ پرەنسیپێ حوكمرانییا باش ئانكو (الحكم الرشید) وەك ئێك ژ گرنگترین ستوونێن دەولەتا دیموكرات و مۆدێرن دوپات دكەت. حوكمرانیا ڕەشید نە ب تنێ درووشمەكە، بەلكو سیستەمەكە ژ بەها و سیاسەتێن كو ئارمانجا وێ گەهاندنا دادپەروەری، لێپرسین، شەفافیەت و وەكهەڤییا دەلیڤا یە بۆ هەموو وەلاتیان. ئەزموونێن مللەتان سەلماندیە كو سەركەفتنا هەر سیستەمەكێ سیاسی یێ فیدرال، وەك سیستەمێ فیدرالی یێ ئیراقێ، ب چەسپاندنا پرەنسیپێن حوكمرانییا ڕەشید د دام و دەزگەهێن دەولەتێ دا یێ گرێداییە. ژ بەر ڤێ چەندێ، پارتی دیموكراتی كوردستان د پرۆگرامێ خۆ یێ هەلبژارتنان دا دوپات دكەت كو گەهشتن ب حوكمرانیا ڕەشید ل ئیراقێ ئانكو دابینكرنا بڕێڤەبرنەكا كاریگەر بۆ سامانان، ڕووبرووبوونا گەندەلییا ئیداری و دارایی و چالاكرنا چاڤدێرییا دامەزراوەیی، ل گەل بهێزكرنا سەربەخۆیا دادوەریێ و ڕێزگرتن ل سەروەریا قانوونێ، و سیاسینەكرنا كێشەیێن هەلاویستی د ناڤبەرا هەردو حكومەتان .
پارتی دیموكراتی كوردستان كو ژ سالا 2003ێ وەرە ستوونەكا سەرەكی بوویە د پرۆسەیا سیاسی یا ئیراقێ دا، دبینیت كو ئاڤاكرنا ئیراقا فیدرال ب تنێ ب هەڤپشكییەكا ڕاستەقینە، هەڤسەنگییەكا كاریگەر و لهەڤهاتنەكا نشتیمانی بجهـ دهێت. ئەڤە ئەو سێ پرەنسیپێن سەرەكی نە كو سەرۆك مەسعود بارزانی هەرتم بەرەڤانی لێكریە كو نەخشەرێیەكێ بۆ پەیوەندییەكا ساخلەم د ناڤبەرا حكومەتا فیدرال و حكومەتا هەرێما كوردستانێ دا، هەروەسا د ناڤبەرا بەغدا و پارێزگەهێن دی دا دیار دكەن. حوكمرانییا ڕەشید د دیدا كوردستانێ دا، مسۆگەرییەكە بۆ نەزڤڕینا ستەمكاریێ، پاراستنا مافێ پێكهاتەیان، و چەسپاندنا پێكڤەژیانێ.
پارتی دوپات دكەت كو ئێك ژ ئارمانجێن وێ یێن سەرەكی د خولا بهێت یا پەرلەمانی دا، گوهۆرینا چەمكێ حوكمرانیا ڕەشیدە بۆ پراكتیكەكا ڕاستەقینە، ب ڕێیا پێشئێخستنا قانوونان و چالاكرنا ڕۆلێ پەرلەمانی د چاڤدێرییا كارگێڕییا حكومەتێ دا و پشتەڤانیكرنا حكومەتا فیدرال د ئاڤاكرنا دامەزراوەیێن پیشەیی یێن دوور ژ پشكپشكیێ و گەندەلیێ، ل گەل بهێزكرنا زەلالی و شەفافیەتێ د بڕێڤەبرنا سامانێن نشتیمانی دا، ب تایبەت دۆسیەیێن پەترۆل و گازێ كو دادپەروەریێ د پارڤەكرنێ و گەشەپێدانەكا هەڤسەنگ د هەنوو پارێزگەهێن ئیراقێ دا مسۆگەر بكەت.
هەروەسا پارتی دیموكراتی كوردستان، بهێزكرنا پەیوەندیێ د ناڤبەرا وەلاتی و دەولەتێ دا دكەتە ئێك ژ كارێن خوە یێن پێشینە، ژ بەر كو دبینیت حوكمرانییا ڕەشید ب خزمەتكرنا وەلاتی دەست پێ دكەت و مافێ وی د فێركرن، ساخلەمی، كار و ژیانەكا ب ڕێز دا مسۆگەر دكەت. لەوڕا، پرۆگرامێ وێ یێ هەلبژارتنان سیاسەتێن گەشەپێدانێ یێن كو ئارمانجا وان پشتەڤانیكرنا گەنجان، بهێزكرنا ئافرەتان، باشتركرنا ژینگەها وەبەرهێنانێ و پەیداكرنا دەلیڤەیێن كاری یێن ڕاستەقینە ب خۆڤە دگریت، د چارچووڤێ دیدەكا ئیراقی یا ئێكگرتی كو باوەری ب پێشكەفتنا هەرێمێ پێشكەفتنا هەموو ئیراقێ هەیە.
لیستا پارتی دیموكراتی كوردستان یا ژمارە (275) د هەلبژارتنێن بهێت یێن جڤاتا نوونەران دا، دەنگێ هەڤسەنگی، سەقامگیری و پێشكەفتنێ یە، بزاڤی دكەت كەلتوورەكێ نوو د حوكمرانی و بڕێڤەبرنێ دا بچەسپینیت كو ل سەر بنەمایێن دەستپاكی، وەلاتیبوون و شیانان هاتییە ئاڤاكرن. ب ڕێیا گەهشتنێ ب حوكمرانییا ڕەشید د ئیراقا فیدرال دا، پارتی پشتگرییا خۆ بۆ ئاڤاكرنا دەولەتەكا دادپەروەر كو جهێ هەموویان تێدا ببیت، دووپات دكەت، دەولەتەكا كو پشت ب دەستوورەكی ببەستیت كو ڕێز لێ بهێتە گرتن و هەموو ماددە و بەندێن وێ بێ جوداهی، و ب گیانێ دادپەروەری و هەڤپشكیێ بهێنە بجهئینان، بۆ ئیراقەكا گەش، ئارام و سەقامگیر.

شەمال ئاکرەیی

د جیهانا نڤیسینێ دا، پیڤەرێ داهێنانێ نە ب چەندایەتییا بەرهەم و بەردانا رۆناهییێ یە ل سەر ڤی نڤیسەری یان یێ هەنێ، بەلکو پیڤەرێ راست و دروست، دەم و پاشەڕۆژ و رەخنەگرێن مەلەڤان، باشترین پیڤەرێن دادوەرن. نڤیسەر هەنە، ژ بۆ ب دەستڤەئینانا ناڤەکێ ژ هەژی بۆ خۆ، هەمی رێکەکێ دگرنە بەر، داکو بگەهنە كۆپیتکێ و راکێشانا رۆناهیێ بۆ سەر خۆ و بەرهەمێن خۆ و ئەڤە ماف یێ رەکێ رەوا یێ وانە. ئەڤ جۆرە نڤیسەرە، ب رەنگەکی ناڤدار دبن، کو دەما وەک وەرگرێن سەرڤەیی و ساکار، وان فیگەر و ستوینێن داهێنانێ دبینن. ژ ئالییەکێ دی ڤە، نڤیسەر هەنە، داهێنەرێن گەلەک ب شیانن، بەلێ ژ رۆناهیێ د دویرن و د سیبەر و بێدەنگیێ دا دنڤیسن و رەنگە ژ بەر بێهەمپایێ (تواضع)ێ ناچنە د ململانێ یا راکێشانا رۆناهییا ناڤداریێ دا، رەنگە ژی ژ بەر نە دادوەرییا هندەک ژ رەخنەگران بیت، کو ژ بەر خاترا هەڤالینیێ ئێکی بلند دکەن و فۆکەسا رۆناهیێ بەر ددەنە سەر، بەلێ یێ هەنێ یێ کو داهێنەرەکێ بێدەنگە، د سیبەرێ دا دهێلن!
مخابن، ئەڤ دیاردەیە د ناڤ نڤیسەران دا یا هەی، کو ب دیتنا من، نەهەڤسەنگییەکا مۆرالی نەک یا تەکنیکی یە. مخابن هندەک ژ ئەوان نڤیسەران یان هەلبەستڤانان یێن کو رەنگە ئەو ب خۆ ژی دزانن كو داهێنانا وان نە ل ئاستێ وێ رۆناهیێ یە یا ل سەر هاتییە دانان، ب چاڤەکێ کێم و ب تڕانەڤە بەرێ خۆ ددەنە بەرهەمێ هەڤکویفێن خۆ، یان خۆ د خانەیەکا بلندتر دا دبینن، ئەڤ چەندە ب دیتنا من، كۆپیتکا دفنبلندیێ یە.
ل جهێ داخێ یە، د گەلەک ژ ئەزموونێن هەیی دا، کەسی «ناڤدار» نە ئەوە یێ «ژ هەژیتر»، بەلکو ئەوە یێ «ب شانستر» و خۆدی پەیوەندیێن ئەختەبۆتی. بایێ کەشتییا داهێنان و ژیریێ، د ناڤەندێن ئەدەبی و هونەری دا یێن کو پرەنسیپێ «من بلند بکە، دی تە بلند کەم» پەیڕەو دکەن، چ جاران د بەرژەوەندا داهێنەرێن بێدەنگ و یێن د سیبەرێ دا نا هێت!
ئەڤجا یان ئەوێن هەنێ، ژ کۆشکە و سەرایێن خۆ یێن عاجی، ب رێکا رەخنەگرێن راست و وێرەک، بێنە خوارێ، یان ئەوێن دی «داهینەرێن بێدەنگ» بزاڤێن خۆ بکەن، کو مافێ وانە، رۆناهیێ بەر ب خۆڤە رابکێشن، یان ژی رەخنەگرێن ب ویژدان دەستێ وان بگرن، داکو ژ بن سیبەرێ دەربکەڤن.
ب دیتنا من، نڤیسەرێ راست ئەوە یێ هەڤکویفێ خۆ یێ نڤیسەر دکەتە خۆدیکا خۆ و هەڤڕکییەکا جوان و داهێنانانە ل گەل دکەت. ئەوە یێ بزاڤا دروستکرنا پرا هەڤپەیڤینەکا ئیستیتیکی ل گەل نڤیسەرێن دی دکەت. ئەوە یێ رێزێ ژ پەیڤێ دگریت بێی کو ل نک وی مەرج بیت کا نڤیسەری وێ کییە، بەلکو کا چ نڤیسییە!

شەمال ئاکرەیی

ھەلبەست ھەست و نەستەکێ نازکە بێی دەستویری بۆ ھەمی مرۆڤان دھێت لێ دڤێت وەستکاری ژێڕا هەبیت، داکو د چارچۆڤەیێ ھەلبەستێ دا خوە ببینیت .ل گەل ھەبوونێ ھەلبەست ھەبوویە، لێ رۆل و ئەرکێن ھەلبەستێ ل گۆڕ ھەر قۆناغ و جڤاکەکی دگوھۆڕینێ دا نە. ل قوناغێن دیرۆکێ و ل جڤاکێن جودا جودا ھەلبەستێ ھەبوونا خۆ ھەبوویە و تێدا ھەلبەستێ پایە و جھێن بلند و نزم ھەبووینە. سەردەم و چاخ ژی ھەبوونە ھەلبەست تێدا یا لاواز و بێ بایەخ بوویە.
لێ بدیتنا من، چ جاران خەتیرا ھەلبەستێ نەڤەمریایە و ب تنێ بیاڤ و ئەو تەخا ھەلبەستێ ھەمبێزدکەت د نزمی و دبلندیێ دا بوویە..
ل ڤی سەردەمێ مە، گەلەک جاران مە گوهـ ژ هندەک دەنگان دبیت دبێژن، کو سەردەمێ هەلبەستێ چوو، نەما ئیدی ئەڤ ژانرێ ئەدەبی یێ کەڤن و دێرین، ل گەل پێدڤیێن هەڤچەرخ بگونجیت!
دیسان دهێتە گۆتن، کو هەلبەست یا بوویە دیاردەیەکا دەم بسەرڤەچوویی و نەشێت دەربڕینێ ژ هەست و هزرێن مە یێن نوی بکەت.
هەروەسا هەنە دبێژن، کو هەلبەست ساخلەتەکێ جڤاکێن ڤەماییە، ئەو جڤاکێن هێشتا نەگەهشتینە ئاستەکێ پێشکەفتی یێ هزری ورەوشەنبیری، کو دەلیڤێ ددەتە مە ب رێکێن نوی و کاریگەر دەربڕینێ ژ ناخێن خۆ بکەین.
دیتنەکا دی ژی هەیە دبێژیت، کو هەلبەستێ چ مفا یێن خۆ نینە و پێدڤی ناکەت بهێتە نڤیسین، چونکی مرۆڤی هندەک ئامراز و ژانرێن دی یێن ب هێز و ب باندۆر هەنە، دکارن جهێ هەلبەستی بگرن و ببنە نوینەرێن راستینە یێن دەروون و ناخێن مە.
ب بۆچوونا من، ئەڤ دەنگە، نابنە دەنگێن راستییەكا رەها، چونكی هەلبەست نە ب تنێ دیاردەیەكا كەڤنارە یان ئامرازەكێ ب هەڤگەهاندنێ یە؛ بەلكو هونەرەكە ژ كویرترین خالا ناخێ مرۆڤی دزێت و دگەهتە هەست و هزرێن مە یێن كو چ هونەرێن دی نەشێن بگەهنە وێ كووراهیێ.
هەلبەست زمانێ روحێ یە، كو ب رێكا وێ ئەم ئەڤین و دلینی و هەلچوون و تنگژینێن ناڤخۆ یێ خۆ و هەلویستێن خۆ یێن نەپەن ب پەیڤان دادڕێژین، ئەم ب رێكا هەلبەستێ خۆشی و شادی و هیڤیبوون و بێهیڤیبوون و بێزاری و كۆڤان و نەئارامییا دەروونێن خۆ، ژ زیندان و كەڤلوژانكێ گەودەیێ خۆ ئازاد دكەین.
هەلبەست نە ب تنێ پەیڤ وكێش و سەروایە، بەلكو ئەزموونەكا مرۆڤایەتییا تەكۆزە، لەوڕا ئەو گۆتنا دبێژیت «ئیدی سەردەمێ هەلبەستێ چوو « یان « هەلبەست یا بوویە دیاردەیەکا کەڤن و ل گەل پێدڤیێن ئەڤرۆ ناگونجیت»، سەرناگرن!
ب دیتنا من، هندی مرۆڤایەتی مایە، هەلبەست دی مینیت و هەر دێ هیتە نڤیسین و خواندن و گوهداریکرن، چونکی پشکەکە ژ ناسنامەیا مرۆڤایەتیێ و ئەو ئامرازە یێ کو مرۆڤ ب رێکا وی دەربڕینێ ژ خۆ و جیهانا ل دەردۆرێ خۆ دکەین

شەمال ئاکرەیی

هەلبەست یانکو شعر ژانرەکێ سەرەکی یێ ئەدەبیاتێ یە و زمانێ دەربڕینا ناخ و ویژدانێ یە و ڤولکانا هەست و نەستایە. هەلبەستڤان، ژ بلی کو خۆدان بەهرە و نیگاهـ و سرۆشە، د نڤیسینا هەلبەستێ دا، دبیتە وەستایەکێ زیرەک وشەهرەزا هەر وەکو هەلبەستڤانێ ناڤدارێ ئەمریکی تی. ئێس. ئیلیۆت T.S. Eliot د نامەیەکا خۆ دا بۆ رەخنەگر وهەلبەستڤانێ مەزن عەزرا پاوند Ezra Poundی گۆتی، دەما هەلبەستا خۆ یا بناڤودەنگ (وەلاتێ کاڤلبوویی ئانکو چۆلستان The waste Land) ) بۆ هنارتی و پاوند ب (وەستاکارێ شەهرەزا) بناڤکری.
ل گۆری ڤێ ئاخڤتنا ئیلیۆتی، دڤێت هەلبەستڤان خۆدان بەهرەمەندی بیت ل گەل وەستاکاریێ. ب چەند پەیڤین دی، بەهرەمەندی و شەهرەزایی دو چەنگێن ئێک بالندە نە، کو هەلبەستڤان ب رێکا وان ل مەو دا و ئەسمانێ هەلبەست و خەیالێ بلند دفڕیت هەتا دگەهیتە ئاسۆیێن بەرین وفراوان بۆ دروستکرنا ئەتمۆسفێر و وێنەیێن شعری یێن نوی، کو مینا گەوهەر و لولویان د تێكستێن هەلبەستان دا ببرسقن.
ژ ئالیەکێ دی، هەلبەست ھەر ژ ھەبوونا خۆ پەیامە و ھەردەما هەلبەست ژ پەیامی ڤەدەر بوو نامینیت هەلبەست و دڤێت ب ناڤەکێ دی بھێتە ناڤکرن، لێ پەیاما هەلبەستێ ژی نە هەمان پەیامە بەلکو پەیاما هەلبەستێ ژ چاخەکی بۆ چاخەکێ دی و ژ کەتوارەکی بۆ ئێکێ دی رەنگە د هێتە گوهۆڕین و د نزمی و بلندیێ دا بیت..
ھەروەسا رێژەیا وەرگرتنا پەیامێ هەلبەستێ ژ وەرگرەکی بۆ ئێکێ دی، ل گۆر چاخ و ئاست و باکگراوەندێ وەرگری یێ رەوشەنبیری و مەعریفی رادوەستیت، ئانکو ئەو چێژ و خۆشییا کەسەکێ ھەستیار و خۆدی رەھەندێن کویر بۆ ژیانێ و تشتان دبینیت، ھەر ئەو چێژ و خۆشی نابن ئەوا کەسەکێ دی ل سەردەمەکێ دی یێ جودا یان وەرگرەکێ، کو ب رەنگەکێ سەرڤەیی ل ھەر تشتی دنێڕیت.
دیسان نە مەرجە، هەمی وەرگر ب هەمان رەنگ ژ هەلبەستێ بگەهن و هەر ژ بەر ڤێ چەندێ یە، گەلەک جۆر و ئاستێن هەلبەستێ هەنە. هندەک وەرگر هەنە رەنگە چ تام و چێژێ ژ هەلبەستەکێ نەبینن، کو رەنگە هەلبەستەکا پایە بلند ژی بیت ل نک ئێکێ دی! هەلبەستەکا دی رەنگە بۆ وەرگرەکی چ بەهایێ خۆ نەبیت بەلێ ئێکی ب چاڤەکێ مەزن لی دنێڕیت.
ل دویماهێ، هەلبەست دێ مینیت، ئەو زمانێ روحێ، کو زمانێ پەیڤان نەشێت دەربڕینەکا دروست بۆ بکەت و دێ مینیت د حالەتێ هەڤڕکی و ململانی دا دناڤبەرا وەرگرەکی و وەرگرەکی دی دا و ب تنی رەخنەگرێن شەهرەزا دێ شێن هەلبەستێ بگەهیننە سەر رێکا وی یا راست و دروست.

شـەمال ئـاكـرەیی

ل ڤی دویماهیێ و وەكو گەلەك جارێن بۆری ژی، د مەیدانا سیاسی یا ئیراقی دا رویدانەكا سەرنجراكێش چێبوو، ئەو ژی دەست ژ كار ڤەكێشانا ژ نشكاڤە یا هەژمارەكا ئەندامێن دادگەها بلندا فیدرال، ئەڤ دەست ژكار ڤەكێشانە ب رەنگەكێ ئێكسەر ب بادەكا كێشانا هێلا سنوورێ دەریایێ یێ د ناڤبەرا ئیراق و كویتێ دا هاتە گرێدان، ب تایبەتی ژی ب بریارا دادگەهێ یا دویماهیێ سەبارەت ب رێككەفتنا خۆرعەبدوللا. بەلێ هەر كەسێ ب دویربینەكا بەرفرەهتر بەرێ خۆ بدەتە ڤی دیمەنی و هەڤتەریبیا وی ل گەل رەوشا نها و ئەو كەیسێ گرنگ یێ دهاتە چاڤەڕێكرن، دادگەها فیدرال بریارێ ل سەر بدەت، كو كەیسێ مووچەیێ فەرمانبەرێن هەرێما كوردستانێ یە، كو ب نەحەقی ژ لایی وەزارەتا دارایی یا ئیراقێ هاتییە راگرتن، دێ زانیت كو «ڤی هەڤیری موییەكا تێدا» و ل پشت پەردەیان تشتێن دی هەنە!
راستە كەیسێ خۆر عەبدوللا، یێ هەستیارە، لێ بەلێ نە كەیسەكا نوی یە و بەری چەند سالان و ل سەر چەند ئاستێن سیاسی و دیپلۆماسی هاتییە بەحسكرن. بەلێ چما نها و د ڤی دەمی دا ئەڤ هەلوەست و دەست ژ كارڤەكێشانە، كو كەیسەكێ دی یێ هەستیار و مەترسی و باندۆڕا وی نە كیمترە ژ بادەكا خۆڕ عەبدولڵا، ل بەرا دادگەهێ یە، ئەو ژی كەیسا مەزاختنا مووچەیێ فەرمانبەرێن هەرێما كوردستانی یە؟!
ل گۆری وان لێدوان و دیتن و گەنگەشەیێن سیاسی و یاسایی یێن هاتینەكرن، دهاتە چاڤەڕیكرن، كو دادگەها فیدرال روینشتنەكێ ساز بكەت و بڕیارەكا وەلائی دەربكەت ژ بۆ مەزاختنا مووچەیێ هزاران فەرمانبەرێن هەرێمێ. بەلێ ب رەنگەكێ نە چاڤەڕێكری و ژ نشكاڤە، هندەك ژ ئەندامێن ڤێ دادگەهێ دەست ژ كارڤەكێشانا خۆ پێشكەشكر و كارێ دادگەهێ ئیفلیجكر و روینشتنێن دادگەهێ راگرتن و ب ڤی شێوەیی دەركرنا هەر بڕیارەكێ د ڤی دەمی دا دویر ئێخست.
ئەرێ ئەڤ دەست ژ كارڤەكێشانە، د ئەنقەست بوون یان نە – كو د ئەنجام دا راگرتنا دەركرنا بڕیارا وەلائی، كو دا شەڕعییەت و رەواییا مەزاختنا مووچەی پشتراست كەت؟ ئەرێ دادوەرێن دەست ژ كار ڤەكێشایی – یان ئەوێن ل پشت وان – ب ڤێ دەست ژ كارڤەكێشانێ دڤێت چ بگەهینن؟.
دیتنەك هەیە دبێژیت، كو ئەڤ گاڤا هاتییە هاڤێتن، پشكەكە ژ سیاسەتەكا نەپەن و دەست ژ كارڤەكێشان ل بن گڤاشتن و مانۆڕەیان هات و نە دەربڕینەك بوویە ژ هەلوەستەكێ بنەرەتی یان یاسایی یێ پەتی. ئەوا ڤێ دیتنێ ب هێز و پشتراست دكەت، دەمێ دەست ژ كارڤەكێشانێ یە!
دەست ژ كار ڤەكێشان، ب خۆ كارەكێ نەرازیبوونێ و رەوشتی یە، بەلێ دەما دهێتە بكارئینان داكو بریارەكا گرنگ، كو د بەرژەوەندیا گشتی یا هزاران وەلاتییان دا بیت، هینگی دڤێت پشكنینەكا باش بۆ «هەڤیری» بكەین، چونكی ئیدی ب زقی «موی» یا دیار دبیت.

شەمال ئاکرەیی

د ڤێ گێلەشۆکا بلەز یا ئەدەبی و چاپکرنا ب ساناهی و زۆربوونا جهێن بازرگانی یێن چاپکرنێ دا، رۆژانە ئەم گەلەک پەرتووکان دبینین و ل سەر بەرگێن وان هاتییە نڤیسین «رۆمان» یان «چیرۆک» یان «هەلبەست»، بەلێ مخابن پترییا وان د گەوهەرێ خۆ دا رەگەز و مەرجێن هونەری یێن پێدڤی یێن وان ژانرێن ئەدەبی تێدا نینن؛ داکو ب دروستی بچنە د خانەتا وی ژانرێ ئەدەبی دا.
نە هەر تشتەکێ هاتییە نڤیسین و بەرپەڕ پێ هاتینە رەش کرن و نڤیسەری هندەک ژ بیۆگرافی و خەیال و هزر و بیرێن خۆ ب شێوەیەکی ژ شێوەیان ل سەر دارێژتین، یان رێزکرین و ب ڤەهاندنا هندەک کۆپلەیان رابووی، دێ شێین ب دلێ خۆ ب ناڤ بکەین.
ئەڤ تەڤلیهەبوونا د ناڤبەرا فورم و ناڤەرۆکێ دا و داکەفتنا ئاستێ نڤیسینێ (نابێژم هەمی، بەلکو پترییا وان)، خواندەڤان یێ ئێخستییە د گێلەشۆکێ دا و تێگەهێن ئەدەبی یێن شێل و بێل کرین.
رۆمان، نە ب تنێ ڤەگێڕانەکا درێژە بۆ سەربۆرەکا ئەڤینیێ یە، بەلکو ئاڤاهییەکێ هونەرییە و پێدڤی ب کرار (حبکە)یەکا رێکوپێک یا پڕ هێل و ئاراستە و کارێکتەرێن خودان رەهەند و دەم و جهێن تەکۆز و زمانەکێ ئەدەبی یێ جوان و راستنڤیسەکا دروست هەیە.
ژ ئالییەکێ دی، چیڕۆکا کورت مەرجێن خۆ هەنە، هەر ژ ئێکگرتنا بابەتی بگرە هەتا دگەهتە ئابۆرییا زمانی و تەکنیکێن هونەری. هەلبەست ژی نە ب تنێ (هەبوون یان نەبوونا) کێش و سەروایێ یە؛ بەلکو هەستەکە ب زمانەکێ پوخت و وێنەیێن داهێنانەرانە و ریتمەکێ ناڤخۆیی، کو وەرگری ب دیتنەڤا سەرێن داڤێن چێژ و خۆشی و نشکڤینان مەندەهۆش بکەت.
ئاریشە نە ب تنێ ل گەل نڤیسەرێن دەستپێکی یان یێن بەهرەمەندانڤە یا گرێدایی یە؛ بەلکو پتر ب ئالی و جهێن بەلاڤکرنێڤە یا هەڤبەستە، کو چاڤێن خۆ ژ کوالیتییا هونەری دگرن؛ داکو دەستکەفتەکێ دارایی ب دەستڤەبینن.
ژ جاتی کو جهێن بەلاڤکرن و چاپکرنێ، بەرهەمەکێ ب کوالیتی و باش چاپ بکەن و هان بدەن، مخابن یێن بووینە چاپخانەیێن بازرگانی و هەر چ تشتەکێ هاتە بەردەستێ وان چاپ دکەن.
دیسان سوشیال مەدیایێ ژی پشکداری د بانگەشەکرن و رەواجکرنەکا بلەز ژ بۆ هندەک بەرهەمێن نەگەهی کرییە، کو سیمایێن بازرگانیبوونەکا دویر ژ کویراهییا هونەری ل سەر دزالن.
بەربەلاڤبوونا بەرهەمێ ئەدەبی یێ لاواز، زیانێ دگەهینتە پرۆسێسا ئەدەبی و نڤیسەرێ راست و دروست، هەروەها وەرگری ژی، لەواڕا ل بەراهیێ بەرپرسیارەتی دکەڤیتە سەر ملێن نڤیسەری ب خۆ کو پێدڤییە لەزێ د چاپکرنێ دا نەکەت هەتا بەهرەیا وی باش بهێتە هونین و سەقاکرن و تێر ئەزموون ببیت.
زێدەباری وەرگرێ تێکستێن ئەدەبی، کو گەرەکە خواندەڤانەکێ ئەکتیڤ بۆ هەبیت، پشکەکا دی یا ئەرکی دکەڤیتە سەر ملێن رەخنەگران کو دڤێت ئەو ڤاڤارتنێن خۆ بکەن و زیوانی ژ گەنمی جودا بکەن، ئەو ژی ب لادانا ماسکان و ئاشکەراکرنا تێکستێن ژ نە ژ هەژی چونکی نە هەمی پەیڤ ئەدەبن.

شەمال ئاکرەیی

وەرگێڕان ڤەگوهاستنا تێکستەکێ یە ژ زمانێ ڕەسەن بۆ زمانێ ئارمانج، ل گەل بەرچاڤ وەرگرتنا جوداهیێن کولتۆری و زمانەڤانی د ناڤبەرا هەردو کولتۆرێن هەردو زمانان دا، ب رەنگەکی کو تێکستا وەرگێڕایی بۆ خواندەڤانێ زمانێ ئارمانج ب سروشتی و پەژراندی دەربکەڤیت. کوردیکرن ئانکو خۆمالیکرنا تێکستەکێ نە ب تنێ ب رێکا وەرگێڕانا پەیڤ ب پەیڤێ یە، بەلکو وەرگێڕانا دروست پرۆسەیەکا داهێنەرانەیە و پێدڤی ب تێگەهشتن و شەهرەزاییەکا تەکۆزە بۆ هەردو زمانێن تێکست ژ/ بۆ هاتییە وەرگێڕان.
ل ڤێرە پرسیارەکا گرنگ دهێتەکرن: ئەرێ دروستە وەرگێڕ دەستکاریێ د تێکستێ رەسەن دا بکەت؟ ئەم دشێین ب دو گۆشەیێن دیتنێ ل بابەتی بنێڕین:
گۆشەیێ ئێکێ: دو ئارمانج ل پشت خۆمالیکرنێ ئانکو دەستکاریکرنا هەر تێکستەکێ هەنە: (١) داکو تێکست باشتر بهێتە وەرگرتن، ئان (٢) ژ بۆ رێزگرتنێ ژ پێکهاتەیا کولتۆری و بەهایێن جڤاکی، بۆ نموونە:
– ئەگەر تێکستێ رەسەن ئاماژەیێن کولتۆری تێدا هەبن، پێدڤییە وەرگێڕ نموونەیێن ناڤخۆیی ل جهی وان دابنێت داکو تێکست ب شاشی نە هێتە وەرگرتن.
– د وەرگێڕانا چیڕۆکەکێ دا، کو تێدا بەحسی خوارنەکا نامۆ بۆ خواندەڤانێ کورد هەبیت، وەرگێڕ خوارنەکا خۆمالی ل جهێ وێ دابنیت داکو دیمەنی بۆ خواندەڤانی نیزیکتر بکەت، بەلێ د شییان دایە ژی ئەڤ چەندە ب دانانا پەراوێزەکێ، کو تێدا وەرگێڕ رۆهنکرنەکێ ل سەر ناڤێ وێ خوارنێ بدەت. ب دیتنا من، دانانا پەراوێزان باشترە ژ گوهۆڕین و دانانا هەڤتایەکا خۆمالی؛ چونکی خواندەڤانێ تێکستێ وەرگێڕایی دێ سەرهەلی کولتۆرێ زمانی تێکستێ رەسەن بیت و رەوشەنبیرییا وی ژی پێ دەولەمەندتر بیت.
گۆشەیێ دویێ: ئەم دشێن د سێ خالان دا بەحسی ڤی گۆشەیی بکەین: (١) ئەگەر د ناڤ تێکستێ رەسەن دا مژارەکا زانستی، یاسایی، پزیشکی ئایینی و..هتد، هەبیت دڤێت وەرگێڕ یێ پابەند و پێگیر بیت و دەستکاریێ نەکەت. (٢) د وەرگێڕانا کارێن کلاسیکی دا بۆ نموونە: (رۆمانێن دۆستویەڤیسکی ئان شانۆنامەیێن شکسپیری.. هتد، گەرەکە پابەندبوون و پێگیرییەکا پتر بۆ تێکستا رەسەن هەبیت داکو شێوازێ نڤیسەری و بیرۆکەیێن وی ب هویری بگەهن. (٣) د توێژاندن و ڤەکۆلینێن ئەکادیمی و رەخنەیی دا، دەستکاریکرنا د تێکستێ رەسەن دا ناهێتە پەژراندن؛ چونکی رەنگە کارتیکرنێ ل ئارمانج و مەرەما تێکستی بهێتەکرن.

شەمال ئاكرەیی

كیمیابارانكرنا باژێڕێ هەلەبجە ل رۆژا ١٦ئادارا ساڵا ١٩٨٨، كارەساتەكا مرۆڤایەتی یا ناخ هەژین بوو. دوژمنی ب چەكێ كێمیاوی یێ، كو ل سەر ئاستێ نێڤدەولەتی قەدەغەكری و ب رێكا فرۆكەیێن جەنگی، د چەند خۆلەكان دا ٥٠٠٠ پێنج هزار سڤیل ژ هەمی تەمەنان ل هەلەبجە شەهیدكرن و پتر ژ ١٠٠٠٠ دەهـ هزار كەسێن دی ژی برینداركرن، كو هێشتا برینا گەلەك ژ وان سارێژ نەبوویە. زێدەباری وێرانكرن و ژ ناڤبرنا تەڕش و كەوال و هەمی بەرهەمێ چاندنێ وێ دەڤەرێ، كو زیانێن ئابۆری یێن گەلەك مەزن ل دووڤ خۆ هێلان. ئەگەر هەر خودان ویژدانەك بهێت و بپرسیت: «ئەرێ گونەها وی خەلكێ چ بوو؟»، بەرسڤ دێ ئەڤە بیت كو گونەها وی خەلكی و هەمی شەهید و قوربانیێن رێكا رزگاریخوازا كوردستانێ، ب تنێ ئەو بوویە كو كورد بوون و داخوازا وان ئەو بوویە، ب سەربلندی و ئازادی ل سەر ئەردێ خۆ بژین.
ئەم ئەڤرۆ و وەكو هەر ساڵ ڤێ بیرەوەریا دلتەزین ب پێنج خولەكێن راوەستانێ ل بیرا خۆ دئینینەڤە، وەكو دەربڕین ل سەر خەم و پەژارەیا مە بۆ قوربانیێن هەلەبجە.. گەلێ كورد، دەمێ هەر ساڵ ڤێ یادێ ساخ دكەتەڤ دڤیت دیار بكەت، كو ئەڤ رۆژە نە رۆژەكا خۆشیێ یە داكو ببیتە بێهنڤەدان چونكی بێهنڤەدان بۆ خۆشی و جەژنایە نەكو ژ بۆ بیرئینانەڤا رۆژێن رەش و كارەساتبارە، چونكی ئەڤ رۆژە بۆیەرەكا نەمازەیە و دڤێت هەر دەم ل بیرا مە بیت و ب بەردەوامی ل بیرا نفشێن ئەڤرۆ و پاشەرۆژێ ژی بنینەڤە، كو ئەڤ قوربانیێن گیانێن خۆ ژ دەستداین، هەردەم ل بیر و هشێ مە دا دژین. دیسان ئەڤ یادكرنە نە دلۆڤانی و بێ بەختییا رژێما بەعسا ژ ناڤچوویی دیار دكەت، كو بێی جوداهی هەمی تەخێن گەلێ كورد دكرنە ئارمانج و بزاڤا ژ ناڤبرنا وان دكر. هەر وەسا بیرئینانەڤا ڤێ هێرشا كۆمكوژ و جەرگبڕ، گازییەكە ژ بۆ هەمی جیهانێ داكو تاوانبارێن ڤێ كارەساتێ بهێنە دادگەهـكرن و كەسوكارێن قوربانییان بهێنە قەرەبووكرن.
ژ بەر گرنگییا بیرئینانەڤا كارەساتا بۆردومانكرنا هەلەبجە ب چەكێ كیمیاوی و گرنگییا راوەستییانا بێدەنگ ل دەم و ساتا چێبوونا هێرشا هۆڤێن بەعسییان بۆ سەر ڤی باژێڕێ كوردستانی، مە دڤێت هەڤبەركرنەكێ بكەین د ناڤبەرا رێورەسمێ پێنج خولەك راوەستییانێ ل سەر گیانێ قوربانیێن هەلەبجە یا شەهید، ل گەل هندەك رێورەسمێن دی یێن، كو ل سەر ئاستێ جیهانێ قەوومین، داكو بزانین كا ئەو مللەت چەند گرنگیێ ب رۆژێن بیرئینانەڤا وان كارەساتان ددەن.
– ل وەڵاتێ چینێ ل رۆژا ماڵئاڤاهییا (ماو تسی تۆنگ)ێ دامەزرێنەرێ چینا سەردەم، ل سالا ١٩٧٦ێ، هەر ساڵ ل دەمژمێر ١٢:٠٠ نیڤرۆ یا ٩ی ئیلونێ و ل رۆژا دانان تەڕمێ وی د ناڤ هۆڵا مۆمیاكرنێ دا ل ١٨ی ئیلونێ هەر سال، بۆ سێ خولەكان رادوەستن. هەتا بەری چەند ساڵان ژی، هەمی خەلكێ چینێ د پێگیر بوون ب ئەڤی رێورەسمی، بەلێ ل ساڵێن دووماهێێ و پشتی هاتنا دینگ شیاو بینگ، پێگیریكرن ب وی رێورەسمی تا رادەیەكێ كێم بوویە و سیمایەكێ سیمبۆلیك ب خۆڤە گرتییە.
– ل هندەك دەولەتان (بەریتانیا، كەنەدا، ئۆسترالیا و فرەنسا) هەر سال ل رۆژا ١١ێ كانوونا دویێ، بۆ رۆژا راگرتنا شەڕێ جیهانێ یێ ئێكێ، د رێورەسمەكی دا چەند خولەكان بێدەنگ رادوەستن.
– ل ٢٧ێ شوباتا هەر ساڵ، ل ئیسرائیلێ یادا هۆلۆكوستێ ب راوەستیینەكا بێدەنگ برێڤەدچیت.
– ل وەڵاتێ ژاپۆنێ هەر ساڵ ل دەمژمێر ٨:١٥ ل رۆژا ٦ێ ئادارێ بیرئینانا بۆمبەیا ئەتۆمی ل سەر باژێڕێ هیرۆشیما ب راوەستییانێ دهێتە ساخكرنەڤە.
– ل ئەمریكا و پشتی هێرشا تیرۆرستی یا ل ١١ی سەبتەمبەرا ٢٠٠١ێ بۆ سەر تاوەرێن بازرگانییا جیهانی ل نیۆیۆركێ، هەر ساڵا ل دەمژمێڕ ٨:٤٦، ب راوەستییان و بێدەنگی دهێتە بیرئینانەڤە.
– یادا تسۆنامی یا سالا ٢٠٠٤، ل ئۆقیانوسێ هندی، هەر سال ل چەند وەڵاتێن باشوورێ ئاسیا (ئەندۆنیسیا، تایلەند، هندستان، سریلانكا) وەكو بەهییەك بۆ قوربانیێن وێ كارەساتا سروشتی، ب بێدەنگی رادوەستن. دیسان ل یادا تسۆنامی یا ساڵا ٢٠١١ێ ل ژاپۆنێ ب هەمان شێوە ب راوەستییان دهێتە ساخكرنەڤە.
– گەلەك بۆیەرێن دی یێن دلتەزین مینا كارەساتێن (یاریگەها هیلزبرە – بەریتانیا، هێرشێن سەر پاریسێ یێن سالا ٢٠١٥، هێرشێن بۆ سەر مەدریدا پایتەختێ ئسپانیا ل سالا ٢٠٠٤ێ، هێرشێن بۆ سەر ئۆسلۆیا نەرویجێ ل سالا ٢٠١١ێ، تەقینا كانگەها سۆما ل توركایا ل سالا ٢٠١٤ێ، تەقینا بەندەرێ بەیرحتێ ل سالا ٢٠٢٠ێ..هتد )، ل سەر ئاستێ جیهانێ ب راوەستییانێن بێدەنگیێ دهێنە ساخكرنەڤە.
ئەرێ چەند یا فەر و ئەركە، ئەم هەستێ خۆ یێ نەتەوەیی و مرۆڤایەتی بلڤینین و قوربانیێن هەلەبجە بیربینینەڤە ب ٥ خەلەكێن بێدەنگ راوەستییانێ.