سینەم چێی

پەروەر‌دە و فێركرن پرۆسەیەكا هەڤپشكە د ناڤبەرا خێزانێ و قۆتابخانێ دا، قۆتابخانە ب تنێ نەشێت هەمی ئەركێن پێگەهاندن و فێركرنا زارۆكان ب ستوڤە بگریت. پێدڤی ب هاریكارییا بەردەوام یا دایك و بابان هەیە. سەرەدانێن سەمیانێن قۆتابیان بۆ قۆتابخانێ نە ب تنێ پێدڤییەكا كارگیرییە، بەلكو بنەمایەكێ سەرەكی یێ سەركەڤتنا قۆتابییە د ژیانا وی یا زانستی و جڤاكێ دا.
سەرەدانا سەمیانان بۆ قۆتابخانێ گەلەك یا گرنگ و مفادارە بۆ قۆتابی و پرۆسەیا پەروەردەی. ئێك ژ گرنگترین وان خالان ئەوە كو قۆتابی هەست ب هندێ دكەت، دایك و بابێن وی گرنگیێ ب كار و مژویلاهیێن وی ددەن و ئەڤ چەندە ژی پالدەرەكێ دەروونی یێ بهێزە بۆ وی پتر هەولان بدەت پلەیێن بلندتر بدەستڤە بینیت. ئەڤ سەرەدانە دبیتە ئەگەرێ دروستبوونا هەماهەنگیێ دناڤبەرا مامۆستایان و سەمیاناندا، بۆ هندێ هەردوو لا ژ رەوشا قۆتابی و ئاریشەیێن وی یێن زانستی و رەوشتی د ئاگەهدار بن و پێكڤە بزاڤا چارەكرنا وان بكەن.
سەرەرای گرنگیا سەرەدانان، لێ هندەك سەمیان كێم سەرەدانا قۆتابخانێ دكەن یان هەر ناكەن.ئەڤێ چەندێ ژی گەلەك ئەگەر یێن هەین ژ وان ژی: مژویلیا زێدە یا دایك و بابان ب كار و بژوییا ژیانێڤە و نەبوونا دەمەك ڤالا. هندەك سەمیان هزر دكەن، ئەگەر قۆتابخانە پەیوەندیێ پێنەكەت، واتە قۆتابیێ وان یێ بێ ئاریشەیە و پێدڤی ب سەرەدانێ نینە كو ئەڤە ژی هزركا شاشە. هندەك جاران ژی كێمیا ئاستێ رەوشەنبیریا پەروەردەی ئەگەرەكە سەمیان رۆلێ خۆ یێ گرنگ د ناڤ قۆتابخانێ دا نەزانن. خالەكا دی یا سەمیانان ساردكەت و پاشڤە دبەن ژ سەرەدانكرنێ شێوازێ سەرەدەریكرنا مامۆستا و ستافێ قۆتابخانێڤە ب تایبەت ئەگەرئاستێ زارۆكێ وان یێ لاواز بیت. سەمیان ژی هەنە بۆ خۆ وەك شانازییەكێ دبینن دەمێ ل دیوانەكێ دبێژیت هێشتا ئەز بۆ زارۆكێن خۆ نەچوومە قۆتابخانێ.
بۆ هندێ پەیوەندیەك رێكوپێك و باش د ناڤبەرا خێزان و قۆتابخانێدا هەبیت، شارەزایێن وارێ پەروەردەی ئامۆژگارییا وێ چەندێ دكەن كو سەرەدان ب شێوەیەكێ زنجیرەی و رێكخستی بن. یا گرنگە دەمێ سەرەدانان نەگەلەك دویری ئێك بن و نە ژی گەلەك نێزیكی ئێك. سەرەدانێن سەمیانان نە گەلەك د دویری ئێك بن، بۆ هندێ دا نەبیتە ئەگەرێ مژویلكرنا كارگیری و مامۆستایان. دێ یا باش بیت ئەگەر سەمیان هەر 3 بۆ 4 حەفتیان جارەكێ سەرەدانا قۆتابخانێ بكەن. ئەڤ دەمە بەسە بۆ هندێ سەمیان ئاگەهداری گۆهرینێن ئاستێ قۆتابی یێ زانستی و رەوشتی ببن. د ئەڤی ماوەیدا سەمیان دشێت پەیوەندییەكا بهێز ل گەل سەمیانێن زارۆكێن خۆ دروست بكەت. ئەم دشێین بێژین سەرەدانێن سەمیانان كلیلا سەركەڤتنێن زارۆكێن وانن، پێدڤیە هەمی دایك و بابان ب ئەڤێ بەرپرسیاریێ راببن و قۆتابخانێ ب مالا دوویێ یا زارۆكێن خۆ ببینن، بۆ هندێ پێكڤە كار بكەن بۆ پێگەهاندنا بەرەبابەك ژێهاتی و خودان بەرپرسیاری.

سینەم چێی

هەروەك دهێتە گۆتن:»بۆ ئاڤاكرنا گەلەكی، پەروەردە پێدڤییە؛ بۆ وێرانكرنا ئەوی، بتنێ پەروەردێ ژناڤببە بەسە» ئەڤە بەرسڤەكا ئالۆزە بۆ پرسیارەكا هزری و جڤاكی یا كویر یا كو هەردەم مە گوهـ لێ دبیت:بۆ ئاڤاكرن و یان وێرانكرنا بەرەبابەكی د ناڤ جڤاكەكیدا چەند سال دڤێن؟ بەرسڤا ئەڤێ پرسیارێ ب هندەك هژمارێن ماتماتیكی و دیاركرنا هندەك سالان ناهێتەدان، بەلكو پرۆسەیەكە یا گرێدای بهایێن پەروەردەی، كەلتۆری، ئابووری و سیاسیە. ئاڤاكرن و وێرانكرنا دوو رویێن ئێك دراڤینە. ئێك ژ ئەوان پرۆسەیكا درێژ خایەن و ب سەبرە و یا دی دشێت گەلەك بلەزتر بیت.
ژناڤبرنا بەرەبابەكی پێدڤی ب چ شەڕێن كلاسیكی و لەشكەری نینە، بەلكو ئەڤرۆ چەكێن هەرە كاریگەر ئەون یێن گیان و ئیرادا بەرەبابەكی دكەنە ئارمانج و دشێت د دەمەكێ كێمدا ئارمانجا خۆ بجهـ بینیت، رەنگە د ناڤبەرا 10 بۆ 20 سالاندا ئەڤ كارە بهێـتەئەنجامدان. ئەڤە ژی ب چەند رێكان دهێتە كرن:
– لێدانا پەروەردەیێ: كێمكرنا بهایێ خواندن و لاوازكرنا سیستەمێ پەروەردەیێ و بەلاڤكرنا نەزانینێ، بنەمایێ سەرەكی یێ وێرانكرنێیە، دەمێ بەرەبابەك ب زانین و هزركرنا رەخنەگرانە فێر نەبیت. دێ بیتە نێچیرا هەر ئایدۆلۆژیایەكا پویچ و بەلاڤۆكەكێ.
– ژناڤبرنا بهایێن كەلتۆری: دەمێ بهایێن جڤاكی یێن بلند وەكی راستگۆی، رێزگرتن، هەڤكاری…هتد دهێنەپشتگوههاڤێن و ل جهێ ئەوان خۆپەرستیو مادەپەرستی دهێنەگرتن، جڤاك ژ ناڤدا دڕزیت. دویرئێخستنا بەرەبابێ نوی ژ زمان و دیرۆك و كەلەپۆرێ ئەوی، ئەوی دكەتە كەسەك بێ ناسنامە و شوناس.
– بەلاڤكرنا بێهیڤیبوونێ: دروستكرنا هەستەكی كو داهاتوویێ تارییە و چ دەرفەت نینن، دەرگەهی ل بەر كوچبەریێ و بێكاریێ و پشت بەستن كەسێن دی ڤەدكەت. گەنجەكێ بێهیڤی نەشێت خۆ و وەلاتەكی ژی ئاڤا بكەت.
– ئازراندن و زێدەكرنا ناكوكیێن ناڤخۆی: دابەشكرنا جڤاكی ل سەر بنەمایێن سیاسی، ئایینی، عەشیرەتگەرای، هێزا گەنجان هێزا گەنجا د شەڕ و ناكوكیێن ناڤخۆی و بێمفا دا بكاردهێت، ل شوینا ئەو هێزە بۆ ئاڤاكرنێ بهێتەبكارهینان بۆ خرابیێ دهێتەمەزاختن.
ب دیتنا مە دەه سال بەسن تۆڤێ وێرانیێ بهێتەچاندن و دەه سالێن پاشتر دێ بەرێ ئەوێ یێ تال هێتەدیتن. ل ڤێرێ پرسیارەك بۆ مە دروست دبیت:ئەر‌ێ د ئەڤان دەهـ سالێن چووی توڤێ چ ل كوردستانێ هاتییەچاندن؟ ئەرێ ئەڤا د ئەڤان سالێن بۆریدا بوویە ئەگەر ئەڤ هەمی بێهیڤبوونە و نائومێدی و پەریشانی و سەرگەردەانییا ل دەف گەنجێ مە پەیدا بووی، هەولەكا پلان بۆ دارێژتییا دۆژمنێن مەبوویە؟ یان ژ نەزانیینا مەبوویە د برێڤەبرن و ئاڤاكرنا بەرەبابەكیدا؟ ب دیتنا مە پێدڤییە ب هوشیارانەتر مە سەرەدەری دگەل ئەڤی بابەتی كربا و مە مەترسییا ل سەر ئاڤاكرنا بەرەبابەكێ باش زانیبان. نوكە ژی ئەگەر مە بڤێت ئەڤان كاریگەرییان كێم بكەین، دڤێت هەول بدەین باشتر هزر د ئاڤاكرنا بەرەبابەك بهیزتر و هوشیارتر دا بكەین، كو سەبارەت بەهایێن نەتەوەی و كەلتۆری خودان بەرپرسیاری بیت. ئەڤێ ئاڤاكرنێ ماوەیەك پتر دڤێت.ئەڤ بەرپرسیارییە نوكە ل سەر ئەڤی بەرەبابییە ئەوێ كار ب دەست و جڤاكی ب رێڤە دبەت، پێدڤییە مفای ژ خەلەتیێن خۆ وەربگرین بۆ هندێ بەرەبابێ پشتی بیست یان سیه سالێن، بەرەبابەك بیت خزمەتا گەل و وەلاتێ خۆ بكەت.

سینەم چێی

د ئەڤی سەردەمی دا، كو سەردەمێ تەكنۆلۆژیا و ژیرییا دەستكردە، سۆشیال میدیایێ رەهێن خۆ د ناڤ هەمی كۆژیكێن ژیانا مەدا برینە خارێ و جهێ خۆ موكم كرییە، لەوما یا شییای ب شێوەیەكێ بنەرەتی شێوازێ ژیان و تێكهەلییا مە و پەیوەندیێن مە یێن جڤاكی بگوهۆریت. پلاتفۆرمێن ئەلكترۆنی شیانێن بێسنوور بۆ پەیوەندیكرنێ، بەڵاڤكرنا زانیاریان و پێكگەهشتنا كەلتۆران پێشكێشدكەن. لێ دا ئەم ژبیر نەكەین ئەڤە روویەكێ سۆشیالێیە رویێ دی یێ ئەوێ، ئالەتەكێ ب ترس هەیە و دشێت ب ساناهی ئاگرێ فتنە و دوبەرەكیێ د ناڤا جڤاكێ دا هەلكەت، ب تایبەت د ناڤ گەنجان دا.
ئێك ژ دیارترین زیانێن سۆشیال میدیایێ، ب تایبەت «پۆست» و «لایڤ»ان، ئەوە كو بۆیەرەكا بچویك یان ڕكابەریەكا ئاسایی دكەتە كێشەیەكا مەزن و دژوار. ب تنێ چەند چركەیەك بەسن‌ كو پۆستەكێ بێ هزركرن یان لایڤەكێ پڕ ژ تۆڕەیی، پریشكەكێ بكەتە ئاگرەكێ مەزن و ڤەمراندنا وی ب زەحمەت دبیت. ئەلگۆریتمێن ئەڤان تۆڕان ب خۆ ژی هاندەرن بۆ بەلاڤكرنا بابەتێن هەستیار؛ چونكی هەر چەند شلۆڤە و كارلێككرن زێدەتر بن، پۆست زێدەتر بەلاڤ دبیت.
نموونەیەكا زیندی و بەرچاڤ ل دەڤەرا مە، ئەم دشێین بەحسا وێ دوبەرەكیێ بكەین كو گەلەك جاران د ناڤبەرا پشتەڤانێن یانەیێن وەرزشیدا، پەیدا دبیت. ڕكابەریا وەرزشی ب خۆ تشتەكێ جوان و ساخلەمە، گیانێ حەماسەت و پێشبركیێ گەش دكەت، لێ دەما ئەڤ ڕكابەرییە دهێتە ڤەگوهاستن بۆ سەر پەیج و ئەكاونتێن سۆشیال میدیایێ، گەلەك جاران ژ سنوورێ وەرزشێ دەردكەڤیت و دبیت كێشەیەكا دەڤەرپەرستیێ و بێڕێزیكرنا كەسایەتی. پشتی هەر یارییەكێ ئەم دبینین، پۆستێن تژی خەبەر گۆتن و بێرێزیكرن، وێنەیێن داینەبەرئێك و لایڤێن كو ب زمانەكێ نەشایستە هێرشی دكەنە سەر هەڤ دهێنەبەلاڤكرن، وەك ئاگرێ بەرداییە پرێزەكێ بەڵاڤ دبن. ئەڤجا كۆمێنتكرن و بەرسڤدانا دوبارە دبنە شەڕگەهەك تێدا هەمی بهایێن جڤاكی و برایینیێ دهێنە بنپێكرن. ئەڤ گەنجێن ل پشت شاشەیێن مۆبایلێن خۆ، خۆ ڤەشارتی ئەڤان كاران دكەن، هەست ب وێ بەرپرسیاریێ ناكەن و ب شێوەیەكی دئاخڤن، كو د ژیانا راستەقینە دا و روی ب روی چ جاران نەشێن ئەوان ئاخفتنان بێژن.
ئەنجامێ ڤێ چەندێ ژی كارەساتە. ئەڤ دوبەرەكیا ئەلكترۆنی بتنێ د جیهانا مەجازی دا نامینیت، بەلكو كارتێكرنێ ل پەیوەندیێن رۆژانە یێن جڤاكی دكەت. دلێ گەنجان ژ هەڤ رەش دكەت، گیانێ برایینیێ لاواز دكەت، دەلیڤێ ددەتە وان كەسێن دخوازن ئارامیا دەڤەرێ تێكبدەن. ب سانەهی كارێ خۆ بكەن.
یا گرنگە ئەم هەمی د هوشیار بین. سۆشیال میدیا چەقۆیەكا دو سەرە‌. دشێت ببتە ئامرازەك بۆ ئاڤاكرنێ و دشێت ببتە چەكەك ژی بۆ وێرانكرنێ. ئەركێ سەرەكی دكەڤیتە سەر ملێ گەنجان ب خۆ، هەروەسا كەسێن خودان باندۆر هوشیاریێ بەلاڤ بكەن. بلا ڕكابەریا مە د یاریگەه و جهێن ئەوان یێن دروست دا بمینیت و سۆشیال میدیایێ بكەینە مینبەرەك بۆ پێكڤەژیانێ و ڕێزگرتنێ، نەك بۆ هەلكرنا ئاگرێ فتنێ. بلا پەیڤا تە پرەك بیت بۆ ئاڤاكرنێ، نەك چریسكەك بیت بۆ سۆتنێ.

سینەم چێی

ژ كەڤندا، مرۆڤ وەكی بوونەوەرەكێ جڤاكی هاتییە نیاسین و پەیوەندی و تێكەلی دگەل ئێكدو بەشەكێ سەرەكی یێ ژیان و سروشتێ وی بوویە. لێ د ناڤ ڤێ تێكەلیێ دا، هندەك دیاردێن نەرێنی و تێكدەر ژی سەرهەلددەن كو ژینگەهەكا نەساخلەم دروستدكەن. ئێك ژ خرابترینێن ڤان دیاردەیان، كولتوورێ خەبەرگۆتن و ئێكدو شكاندنێیە. ئەڤ دیاردە، كو دبیتە ئەگەرێ بەلاڤكرنا گۆتگۆتك و ئاخفتنێن نەراست ل دۆر كەسان، وەكی نەخۆشییەكا جڤاكی یا كەڤنارە كو ب درێژاهیا دیرۆكێ زیان گەهاندیە پەیوەندیێن مرۆڤایەتیێ.
ئەگەرێن سەرهەلدانا ڤی رەفتارێ گەلەكن. هندەك جاران ژ حەسوودیێ و چاڤلێكرنا نەرێنی پەیدا دبت؛ دەمێ مرۆڤ نەشێت بگەهیتە ئاستێ سەركەفتنا كەسەكێ دی، بزاڤێ دكەت ب رێكا شكاندنا ناڤ و دەنگێن و كەرامەتا وی، بێبها كەت. هندەك جاران ئەڤ رەفتارە ژ ئەنجامێ ڤالاهی و بێكاریێیە،كو مرۆڤ بۆ هندێ دەمێ خۆ ببورینیت، ژیانا خەلكی دكەتە بابەتێ گەنگەشەیا خۆ‌. هەروەسا هەست ب كێماسیێ و نەباوەری ب خۆ بوون‌ ژی فاكتەرەكێ گرنگە؛ چونكی ئەو كەسێ هەست ب لاوازیا خۆ دكەت، ب رێكا كێمكرنا بهایێ یێن دی، هەستەكا درەوین یا مەزناتیێ بۆ خۆ‌ دروست دكەت.
ئەڤ كەلتۆرە زیانێن مەزن دگەهینتە جڤاكی. بەری هەر تشتی، باوەریێ د ناڤبەرا تاكان دا ژ ناڤ دبەت و ژینگەهەكا تژی گۆمان، كین و دوبەرەكیێ دروست دكەت. كەسێن دبنە قوربانیێ ڤان خەبەران تووشی فشارێن دەروونیێن مەزن دبن، كو دشێت ببتە ئەگەرێ خەمۆكی و دابڕان ژ جڤاكی. ل سەر ئاستێ گشتی ژی، وزە و شیانێن جڤاكی، كو دشێن د بیاڤێن ئاڤەدانی و پێشكەفتنێ دا بهێنە بكارئینان، ب كارێن تێكدەرانە و بێ مفاوە بەرزە دبن.
د سەردەمێ ئەڤرۆ دا، تۆرێن جڤاكی (سوشیال میدیا) بووینە مەیدانەكا نوی و گەلەك ب هێزتر بۆ بەلاڤكرنا ڤی كەلتۆرێ نەرێنی كارێ خۆ دكەت. ئەگەر بەرێ خەبەرەكێ ب رۆژان ڤەدكێشا حەتا د ناڤا چەند كەسەكان دا بەلاڤ ببا، لێ نوكە د چركەیەكێ دا دشێت بگەهیتە هزاران و ملیۆنان كەسان. ئەڤ چەندە ب لەزاتییەكا ترسناك رووددەت، گەلەك جاران بێ كو چ لێكۆلین ل سەر راستیا بابەتی بهێنەكرن ئاریشە ژێ دروست بووینە. خۆ‌ڤەشارتن ل پشت ناڤێن خەیالی و پەیجێن فەیك، وێرەكییەكا زێدەتر ددەتە خەلكی بێ ترس هێرشی سەر كەسایەتی و ناڤ و دەنگێن كەسێن دی بكەن، ب ئاسانی تۆهمەتان دروست بكەن و كەرامەتا مرۆڤان بشكێنن. وێنە و ڤیدیۆیێن دەستكاریكری و پۆستێن ژ راستیێ دوور، بووینە چەكەكێ كاریگەر بۆ لێدانا كەسێن سەركەفتی و چالاك. ب تایبەتی نوكە ژیرییا دەستكرد بلەز و گەلەك پێشكەفتیتر جهێ خۆ دكەت و بەلاڤ دبیت، ئەڤە بۆ كەسێن نەفس نزم بوویە ئالاڤەكێ باش بۆ هندێ كارێن خۆ یێن تێكدەرانە پێ ئەنجام بدەن.
پێدڤیە ئەم وەكی تاك و جڤاك ب هوشیاری بەرهنگاری ڤێ دیاردێ ببین. دڤێت ئەم فێری رەخنەیا ئاڤاكەر ببین، نەك شكاندنا بێ بنەما. بلا ئەم وزە و هێزا خۆ‌ د پشتگیری و هاندانا ئێكدو دا بكاربینین، نەك د ژناڤبرنا ئێكدو. هەر كەسەك ژ مە بەرپرسیارە ژ وێ پەیڤا دبێژیت یان بەلاڤدكەت. ئاڤاكرنا جڤاكەكێ ساخلەم و پێشكەفتی، گرێدایی ئاڤاكرنا پەیوەندیێن ساخلەم و ل سەر بنەمایێ رێزێ‌ و باوەریێیە، نەك ل سەر كەلەخ و ناڤ و دەنگێن شكەستی یێن خەلكێ دی. یا گرنگە ژلایێ حوكمەتێ‌ و لایەنێن پەیوەندیدار ژی ڤە سزایێن بكارهینانا سۆشیالێ ب رێكێن نەدروست توندتر لێ بكەن و بۆ هەمیان وەكی ئێك كار ب یاسایێ بهێتەكرن.

سینەم چێی

زمان نە بتنێ كۆمەكا پەیڤ و رستەیانە، بەلكو چارچووڤەیەكێ گرنگێ ژیانێ و ئامرازێ سەرەكیێ پەیوەندیێن جڤاكی یە؛ ژبەركو هاریكارییا مرۆڤی دكەت كو دەربرینێ ژ هزروبیر و هەست و سۆزێن خۆ بكەت. لێ خالا هەرە گرنگ یا دبیتە ئەگەر گەلەك جاران گەل و وەلات هەمی هەولان ددەن بۆ پاراستنا زمانێ خۆ ئەوە كو زمان هەلگرێ ناسناما نەتەوەی و كەلتۆرییە، ڤەگۆهێزەرا نەریت و كولتوور و دیرۆك و…هتد یە،‌ ژ بەرەبابەكی بۆ ئێكێ دی. ئەو گەلێن هەردەم د بندەست و تەپەسەر ژ لایێ داگیركەرێن وانڤە هەولا نەهێلا نەتەوە و كولتوور و دیرۆكا ئەوان دهێتەكرن و ب نەهێلانا زمانی؛ ئێدی ژناڤبرنا بەهایێن دی ژی یێن نەتەوەی دهێنە ژناڤبرن و گوهۆڕین و شێلیكرن. قەدەغەكرنا زمانان دیاردەكا كەڤن و سیاسییا تەحلە، كو كارتێكرنێن گەلەك خراب ل سەر جڤاك و كولتووران هەنە. ب گشتی ئەو لایەنێن زمانان قەدەغەدكەن، دەولەت و حوكمەتێن سەردەست و ناڤەندینە، ب تایبەت ئەو رژێمێن ئایدولۆژیایەكا نەتەوەپەرست یا توند هەلدگرن و بزاڤێ دكەن، نەتەوەیەكا ئێكرەنگ دروست بكەن. ئەڤ دەستهەلاتە چ دكتاتۆری بن یان داگیركەر بن، زمانێ جودا وەكی هەرەشەیەكێ بۆ سەر بەرژەوەند و سیاسەتا خۆ یا نەتەوەی دبینن، لەوما ب رێكا سیاسەتا ژناڤبرنێ و زۆرداریێ بزاڤا نەهێلانا زمانێ نەتەوەیێن دی دكەن ئەڤجا كێمینە بن یان نە.
قەدەغەكرنا زمانان زیانێن زۆر هەنە، ب تایبەت ژ لایێ كونترۆلا سیاسیڤە؛ژ بەركو زمان ستوینا هەرە سەرەكییا ناسناما نەتەوەییە، دەستهەلاتێن سەردەست هەول ددەن ب قەدەغەكرنا زمانێ گەلەكی هێزا ئەوان یا سیاسی لاواز بكەن داخوازیێن ئەوان یێن مافێ ئۆتونومی بێدەنگ بكەن و گەلی بێ ناسنامە بهێلن. هەروەسا ژناڤبرنا كوولتووری؛ ژبەركو زمان هەلگرێ سەرەكیێ كەلتۆر، نەریت، دیرۆك، ستران، ئەدەبییە، قەدەغەكرنا ئەوی رێكەكا هەرەباشە بۆ ژناڤبرن و نەهێلانا ئەڤان بەهایان. ب ئەڤێ چەندێ لایەنێ قەدەغەكار بزاڤێ دكەت ئێكەتییەكا زۆرەملی دروست بكەن، ژبەركو هندەك دەستهەلاتدار د ئەوێ باوەرێدانە فرەزمانی دبیتە ئەگەرێ پارچەبوونا وەلاتی، لەوما زمانێ فەرمیێ یێ ئێكانە د سەپینن، داكو جڤاكەكێ ئێكگرتی ئاڤا بكەن، د راستیدا ئەڤ ئێكگرتنە ل سەر بنەمایێ زۆرداریێ و نەهێلانا جوداهیێ دهێتە دروستكرن.
ژلایێ جڤاكیڤە قەدەغەكرنا زمانان دبیتە ئەگەرێ پەیدابوونا دوبەرەكی و نەڤیانێ دناڤبەرا پێكهاتەیێن جڤاكی و ئالۆزیێن دۆمدرێژ پەیدا دكەن. هەروەسا پشتگوههاڤێتنا ئەو كەسێن ب زمانێ قەدەغەكری دئاخڤن، بێبەهر دبن ژ خاندنا پەروەردەی، خزمەتگۆزارێن گشتی، دەلیڤەیێن ئابووری و دبنە وەلاتیێن پلە دوو.ژلایێ دەروونی ڤە ژی كارتێكرنا خراب ل سەر ئەو كەسێ زمانێ ئەوی هاتییە قەدەغەكرن دكەن و هەست ب شەرمێ و كێماسێ دكەن، ب تایبەت ل دەف زارۆكان.
ژلایێ كولتووری و رەوشەنبیریڤە ژی قەدەغەكرنا زمانان كارتێكرنا خۆ یا خراب هەیە؛ چونكی ب مرنا زمانەكی، ئەدەبیاتێ زارەكی، هۆزان، زانینا كەڤناری و رێكێن تایبەت یێن هزركرنێ ژی ژ ناڤ دچن. ئەڤە خوسارەتەكا مەزنە نە بتنێ بۆ وی گەلی، بەلكو بۆ هەمی مرۆڤایەتیێ یە. پەیوەندیا د ناڤبەرا بەرەبابان دا لاوازدكەت و دبڕیت و بەرەبابێ كەڤن نەشێت سەربۆێن خۆ ب شێوەیەكێ رەسەن بگەهیننە بەرەبابێ پشتی خۆ. كارتێكرنەكا خراب ل سەر رەوشەنبیری و بەرب پێشچوونا تاكێن جڤاكێ‌ هەیە.

سینەم چێی

د ژیانا مرۆڤی دا، گۆتن و كریار دو رەهەندێن سەرەكینە،كو كەسایەتی و بهایێ مرۆڤی دیاردكەن. لێ گەلەك جاران، جوداهییەكا مەزن دكەڤیتە ل ناڤبەرا تشتێ مرۆڤ دبێژیت و تشتێ ئەو ب راستی ئەنجام ددەت. گەلەك جاران ئەم دبینین د دیوانەكێ دا كەسەك بەردەوام پەسنا خۆ دكەت و باس ل هندەك نەریت و رەوشتان دكەت، بۆ هندێ خۆ ب كەسەك ئاست بلند و ب بها د جڤاكێ دا بەرچاڤ بكەت. د ناڤ جڤاكا كوردی دا، ئەڤ چەندە ب شێوەیەكێ زەلال د گۆتنا مەزنان دا «سەد گۆتن گۆری كریارەكێ بن» دا رەنگ ڤەددەت. ئەڤ گۆتنە ب كویراتی بەها و گرنگیا كریارێ ل هەمبەر گۆتنێن بێ بنەما و بەتال دیار دكەت.
د جڤاكا مە دا، ئەم رۆژانە تووشی گەلەك نموونەیێن ب ئەڤی رەنگی دبین. مرۆڤ گوـ ل پەیڤێن جوان و درووشمێن بریقەدار دبت ل سەر راستگۆیی، وەلاتپارێزی، رێزگرتن و هاریكاریێ، لێ د وارێ بجهئینانێ دا، ئەو پەیڤە بتنێ وەكی هەلمێ ل هەوا دمینن. كەس ژ مە نینە خۆ ب كەسەك مەدەنی دویر ژ هزرێن عەشیرەتگەریێ نەدەتەنیاسین، لێ دەمێ دبیتە دەنگدان ل بەربژارێ عەشیرەتا خۆ دگەریێت، یان دەمێ بەرپرسەك ل جهەكی دهێتە دانان بەری هزر د شیان و ژ هەژیبوونا ئەوی دا بهێتەكرن، هزر د ئەوێ چەندێ دا دهێتەكرن ژ عەشیرەتا ئەوی بیت. كەس ژ مە نینە دۆستێ ژینگەهێ نەبیت و حەز ژ پاقژیێ نەكەت، لێ یێ ئامادە نینە نیڤ دەمژمێرێ بەر‌مایكەكا خۆ دگەل خۆ هەلگریت و ببەتە جهەكێ تایبەت. كەس ژ مە نینە حەز ژ یاسایێ نەكەت و یاسایێ ب سەروەر نەدانیت و ل پشت ڕا ل هندەك رێكێن نەیاسای بگەریێت بۆ هندێ كارو بارێن ئەوی زوی برێڤە بچن. چ كێم یان زۆر جوداهییا د ناڤبەرا گۆتن و كریاری دا ل دەف مە هەمیان هەیە و وەك دیاردەك جڤاكی لێهاتییە. ئەڤ چەندە نە بتنێ باوەریێ د ناڤبەرا تاكێن جڤاكێ دا لاواز دكەت، بەلكو دبتە ئەگەرێ بەلاڤبوونا دوروی و بێهێڤیبوونێ. دەمێ گۆتن ژ كریارێ ب بهاتر لێ دهێت، جڤاك بەرەف لاوازیێ و ژێكڤەبوونێ دچیت، چونكی بنەمایێ پەیوەندیێن ساخلەم ل سەر باوەری و كریارێن راستەقینە دهێتە ئاڤاكرن، نە ل سەر بەلێنێن بێ بنەما.
كریار زمانێ راستەقینە یێ كەسایەتیا مرۆڤییە. مرۆڤێ خودان كریار، ئەو كەسە یێ رێزێ ل پەیڤا خۆ دگریت و سۆزێن خۆ دئینتە جه. كریارەكا بچووك یا دلخوازانە، وەكی هاریكاریكرنا كەسەكێ پێدڤی یان پاقژكرنا ژینگەها دەوروبەران، كارتێكرنەكا گەلەك مەزنتر و بهادارتر ژ هزاران گۆتارێن بێ ئەنجام هەیە. كریار باوەریێ ئاڤا دكەت، رێزێ دروست دكەت و دبتە نموونە و هاندەرەك بۆ كەسێن دی.
لەوما، دڤێت ئەم هەموو بزاڤێ بكەین پرەكێ د ناڤبەرا گۆتن و كریارێن خۆدا ئاڤا بكەین. بها و قەدرێ مرۆڤی ب وێ چەندێ ناهێتە هەلسەنگاندن كا چ دبێژیت، بەلكو ب وێ چەندێ دهێتە دیاركرن كا چ دكەت. بلا كریارێن مە بەردەوام بەلگە بن ل سەر راستیا گۆتنێن مە، نەكو گۆتنێن مە ببنە جهگرەك بۆ كریارێن نەكری.

سینەم چێی

خێزان بنگەهێ ژیانێ یە، لێ چ خێزان بێ ئالۆزی و ناكۆكی نینن، یا گرنگ ئەو نینە ئەم ناكۆك نەبین، بەلكی یا گرنگ ئەوە كو ئەم چاوا بەرهنگاری ئەوان ئالۆزیان دبین و وان دكەینە دەرفەتەك بۆ بهێزكرنا پەیوەندیێن خوە بۆ هندێ خێزان د دەمێن نەخۆش دا ببیتە جهەكێ ئارام و پشتەڤان، پێدڤی یە چەند بنەمایەكێن سەرەكی بجهـ بینین.
ئێك: گۆهدارییا چالاك، د دەمێ ئاخڤتنێ دا، نە ب تنێ بەرسڤا خوە بەرهەڤ بكە، بەلكی ب دل و جان گۆهدارییا ئالیێ بەرامبەر بكە داكو ل هەست و مەرەما وی بگەهی. گەلەك جاران، ئاریشە ژ نەتێگەهشتنێ چێدبن، نەك ژ بابەتی ب خوە.
دوو: ڕێزگرتن، هەتا ئەگەر تۆ ژبۆچوونا كەسەكێ دی رازی نەبی ژی، ڕێزێ ل هەست و بۆچوونێن وی بگرە. خۆ ژ بكارئینانا پەیڤێن برینداركەر و بلندكرنا دەنگی دوور بێخە، چونكی ئەڤە دەرازینكا ئارامیێ دشكێنن.
سێ: چارەسەری ل جهێ لۆمەكرنێ، ل شوینا كو بێژی (ئەڤە خەلەتیا تەیە) پرسیار بكە ئەم چاوا دشێین ڤێ ئاریشێ ب هەڤرا چارەسەر بكەین؟ گوهۆڕینا فوكسێ ژ كەسی بۆ ئاریشێ، هەڤكاریێ پەیدا دكەت و رێخۆشكەرە زووتر چارەبوونا ئاریشەیێ.
چار: دەمەك بۆ هێوربوونێ، هەكە ئالۆزی گەرم بوو و هەست زاڵ بوون، چ كێماسی نینە كو بۆ دەمەكێ كورت ڕاوەستن، دەمەكی بدە خوە و ئەندامێن دی یێن خێزانێ داكو هەر ئێك هێور ببیت و پاشی ب شێوەیەكێ ئارامتر ڤەگەرنە سەر بابەتی، دێ باشتر شێن گەنگەشێ ل سەر بكەن و ب ژیرانە چارە بكەن.
ئاڤاكرنا خێزانەكا ئارام كارەكێ بەردەوامە، ئانكو د هەر دەمەكی دا دبیت ئاریشە و ئالۆزی دروست ببن و دڤێت ئەم ئەندامێن خێزانێ بەردەوام د هەولا ئارام راگرتنا خێزاندا بین، ئەڤێ چەندێ پێدڤی ب هەول و تێگەهشتنا هەموو ئەندامان هەیە، ئارمانجا سەرەكی ئەوە كو ل دووماهیێ، هەستا هەڤگرتن، پشتەڤانی و ڤیانێ د ناڤ خێزانێ دا بهێز بمینیت و هەر ئالۆزییەك وەك وانەیەكێ بۆ پتر نێزیكبوونێ بهێتە دیتن.

سینەم چێی

هەرێما كوردستانێ ب سروشتێ خۆ یێ جوان و دلڕەڤێن، چیایێن بلند، دۆل و نهالێن كویر، سیلاڤێن خۆ یێن سەرنجڕاكێش دهێتە نیاسین. ئەڤ فاكتەرێن سروشتی بووینە بنگەهەكێ سەرەكی بۆ راكێشانا گەشتیاران ب تایبەت ل ناڤەراست و خواروویا عیراقێ. لێ گەوهەرێ راستەقینە یێ ڤێ هەرێمێ، كو دشێت ئەزموونەكا ناوازە و جودا پێشكێشی گەشتیاران بكەت، كەلتۆر و هونەرێ وێ یێ دەولەمەند و رەسەنە. لەورا، تێكەلكرنا كەلتۆر و هونەرێ كوردی د ناڤ پلان و پرۆژەیێن گەشتیاریێ دا نە بتنێ هەلبژاردەیەكە، بەلكو پێدڤیەكە بۆ پاراستنا ناسناما نەتەوی و گەشەپێدانا ئابووریەكا بهێز و بەردەوام.
ئێك ژ فایدەیێن هەری بەرچاڤ یێن گرنگیدان ب كەلتۆری د جهێن گەشتیاری دا، لایەنێ ئابووریە. دەمێ گەشتیار سەرەدانا هەرێمێ دكەن، ئەو نە بتنێ ل دیمەنێن جوان دگەرن، بەلكو ل ئەزموونێن راستەقینە و تایبەت ژی دگەرن. فرۆتنا بەرهەمێن دەستی وەكی بەڕ و كلیم، جل و بەرگێن كوردی، ئامیرێن مۆزیكێ، و خارنێن كەلتۆری دشێن ببنە ژێدەرەكێ گرنگ یێ داهاتی بۆ خەلكێ دەڤەرێ. ئەڤ چەندە نە بتنێ داهاتەكێ زێدە بۆ خێزانان دابین دكەت، بەلكو دەرفەتێن كاری بۆ هونەرمەند، پیشەكار، و خودان بەهرەیێن جودا دروست دكەت و ب ڤێ چەندێ ئابووریێ هەمەڕەنگ و زیندی دكەت.
ژ لایەكێ دی ڤە، نمایشكرنا كەلتۆر و هونەرێ كوردی رۆلەكێ كاریگەر د پاراستنا میراتێ مە یێ نەتەوی دا دگێریت. د جیهانا گلۆبالیزەیشنێ دا، گەلەك كەلتۆر د بن مەترسییا ژناڤچوونێ دانە. لێ دەمێ گەشتیار گرنگیێ ب سترانەكا رەسەن، گۆڤەندەكا كوردی، یان چیرۆكەكا فۆلكلۆری ددەن، ئەڤە هاندەرەكە بۆ گەنج و نەوەیێن نوی كو فێری ڤان هونەران ببن و بهایێ وان بزانن. ب ڤی شێوەی، جهێن گەشتیاری دبنە پلاتفۆرمەك بۆ ڤەژاندنا داب و نەریتێن كەڤن و گوهۆڕینا وان بۆ میراتەكێ زیندی كو نەوەیەك ژ نەوەیەكی وەردگریت.
هەروەسا، پێشكێشكرنا هونەر و چالاكیێن كولتووری دشێت ئەزموونا گەشتیاری ب شێوەیەكێ بەرچاڤ دەولەمەندتر بكەت. گەشتیارەك كو سەرەدانا هاڤینگەهەكێ دكەت و بتنێ ل دیمەنێن سروشتی تەماشا دكەت، دێ ئەزموونەكا جودا هەبیت ژ وی گەشتیاری كو پشكداریێ د ئێڤارەكۆڕەكا هونەری یا كوردی دا دكەت، گوهداریێ ل لاوژە و حەیرانەكا رەسەن دكەت، یان ل ناڤ بازاڕەكێ بچووك یێ كارێن دەستی دگەریت. ئەڤ چالاكییە پەیوەندییەكا كویرتر د ناڤبەرا گەشتیار و دەڤەرێ دا دروست دكەن و سەرەدانا وان دكەنە بیرهاتنەكا نەهێتە ژبیركرن.
گرنگیدان ب كولتوور و هۆنەرێ كوردی ل جهێن گەشتیاری ژلایەكیڤە ئابووریا ناڤخۆ بهێز دكەت و ناسناما مە یا نەتەوی دپارێزیت. ژ لایەكێ دی ڤە، ئەزموونەكا تایبەت و دەولەمەند پێشكێشی گەشتیاران دكەت كو وان هان ددەت جارەكا دی ڤەگەرن. لەورا پێدڤیە ل سەر لایەنێن پەیوەندیدار، ژ حكۆمەتێ و كەرتێ تایبەت، كو پتر گرنگیێ ب ڤی لایەنی بدەن و ئێدی ل شوینا ئەوێ چەندێ بتنێ ئەم گوهـ ل سترانێن بیانی ب تایبەتی ژی عەرەبی ببین، پشتەڤانییا پرۆژەیێن هونەری و كەلتۆری یێن كوردی یێن رەسەن ل دەڤەرێن گەشتیاری بكەن، داكو كەلتۆرێ مە بهێتە پاراستن و كەرتێ گەشتوگوزاریێ ژی بەر ب پێشڤە بچیت.

سینەم چێی

ژیان ئەو پەیڤەیا دەمێ پتریا مە گوهـ دبیت،گەلەك ب سادەی وەردگریت و ب سادەی ژێ دبۆریت. دبیت هندی ئەڤ پەیڤە ل دەف مە یا دوبارەكریە، ئێدی ئەم هزر تێدا نەكەین و ب سانەهی ژێ ببۆرین، لێ ئەرێ ئەم ب ئاسانی ژ تێگەهێ ژیانێ ژی دبۆرین؟ بەرسڤا ڤێ پرسیارێ ژ كەسەكی بۆ ئێكێ دی یا جودایە دبیت گرێدای فەلسەفا كەسی بیت بۆ ژیانێ. هندەك مرۆڤ یێن هەین تێگەهێ ژیانێ ژی وەكی پەیڤ وێ ب سادەی وەردگرن و خۆ ل گەل هەمی كاودانان دگونجینن، مفای ژ هەر ئاستەنگ و ئاریشەكا ژیانێ وەردگرن و دكەنە هێڤێنێ سەركەفتن و بهێزبوونێن خۆ بۆ ژیانا داهاتی كار دكەن و ئەوا ل پشت خۆ هێلای پشتگوه دهاڤێژن و ل پاش خۆ نازڤرن، چەند پتر زەحمەتییان ببینن هزر دكەن د سەركەفتیتر و بەرهەڤترن بۆ یا ل پێشییا ئەوان مای، ئەڤ جۆرە كەسە حەز دكەن دبەردەوام بن و د رێكا ژیانێ را فێر ببن، چەند پتر بچن پتر هەست ب بهێزبوونا خۆ دكەن؛ ژبەركو هەر ژ دەسپێكێ نیازا ئەڤان كەسان راوەستیان نەبوو، بەلكی بەردەوامیدان بوو.گەلەك یا گرنگە هەر ئێك ژ مە بزانیت ئارمانج و فەلسەفا ئەوی بۆ ژیانێ چییە، ئەوێ ئارمانجێ ژ هەر ئاستەنگەكێ بلندتر ببینیت. هەلبەت هەژی ئاماژە پێكرنێ یە د ژیانێ دا گەهشتن ب ئارمانجان و بدەستكەفتنا ئەنجامێن باش و دلخۆشكەر بێ قۆربانیدان نینە. پێدڤییە ئەم د ئامادەبین زەحمەتییان ببینین و قوربانیان بدەین بۆ هندێ ئەوا مە بڤێت ب دەست مە بكەڤیت، ئەڤە هەمی ب بەردەوامبوونێ و مفاوەرگرتن ژ نەخۆشی كەفتنان ب دەستڤەدهێن.
ئەو مرۆڤێن د ژیانێ دا زوی تووشی شكەستنێ دبن و ل گەل ئێكەم ئاستەنگ و ئاریشەیا ژیانێ دەستان دادهێلن و خۆ رادەستی چارەنڤیسەك نەدیار دكەن، ئەون یێن بێ ئارمانج و بێ پلان د ژیانێ دا. راستە رەوشا ژیانێ ب گشتی د ئەڤی سەردەمی دا و ل رۆژهەلاتا ناڤین هەتا ل جیهانێ ژی یا جێگر نینە و د ناڤ وەلاتی ب خۆ ژی دا گەلەك نە سەقامیگیری یا ژ لایێ سیاسی، جڤاكی، ئابۆری…هتد هەیە، لێ بۆ مرۆڤێن خودان ئارمانج پێدڤیە ئەڤە هەمی وانە بن بۆ فێربوونێ و پێنگاڤ هاڤێتنێ بەر ب سەركەفتنان. بریارا ژیانا مە یا د دەستێن مە دا یان دێ دەستان داهێلین و ل جهێ خۆ بەرێ خۆ دەینە ئەو كەسێن ل پشت مە یێ پێش مە كەفتی و بەر ب پێش ڤە دچن، یان دێ بەردەوام بین و ل پشت خۆ نازڤرین هەتا دگەهینە گوپیتكێ.