ئهڤرۆ نيوز:
ئهڤێن ل خوارێ چهند وێنێن ستێرێن خولێكدانا ئازادن كو ل سهر Instagram ێن وان يێن تايبهت هاتينه بهلاڤكرن
ئهڤرۆ نيوز، لهزگين جۆقى:
ئێك ژ فهرماندێن شهركهرێن ئێزدى ل سهرێ چيايێ شنگال ب ئهڤرۆ نيوز راگههاند كو ژ سپێدێ زوو وهره و ههتا نوكه شهروپێكدادان د ناڤبهرا چهكدارێن داعش و شهرڤانێن ئێزدى ل چيايێ شنگالێ يا بهردهوامه.
سپێدههيا ئهڤرۆ، چهكدارێن داعش ب نێزيكى 40 ههمهران هێرش كريه سهر چيايێ شنگالێ و شهر د ناڤبهرا وان و شهرڤانێن ئێزدى دا يێ بهردهوامه.
پێزانينێن زێدهتر چاڤهرێ بن…
ھێرشێن رێکخراوا تیرۆرستی یا داعشێ ل سەر ھەرێما کوردستانێ و نھا ژی ل کۆبانێ بۆ ئەگەرێ وێ یەکێ کو ھەموو جیھانێ راستیا کوردان و داخوازیێن وان یێن رەوا جارەکا دی ببینن و پشتەڤانیا خوە بۆ کوردان دیار بکەن و ل گۆر من ئەو یەک مەزنترین دەستکەڤتا کوردان ل سەد سالێن بۆری دایە، چونکو ئەم دزانین ل چەرخێ بیست چەندین سەرھلدانێن کوردان ژناڤ چوون و ب ھزاران لاوێن کورد شەھید بوون لێ وەلاتێن جیھانێ وەک پێدڤی پشتەڤانیا خوە بۆ مافێ کوردان دیار نەکرن، لێ ڤێجارێ بەرۆڤاژی ھیڤیێن گەلەک وەلاتێن ھەرێمی کورد بووینە فاکتەرەک گرنگ د شەرێ ل دژی تیرۆرێ و ژ بەر وێ یەکێ ژی جیھان پشتەڤانیا کوردان دکەت، سەرۆکێ ھەرێما کوردستانێ چەندین جاران دیار کربوو کو ئەم ب جھێ ھێزێن جیھانێ شەرێ تیرۆرێ دکەن، براستی ژی وەسایە و ھەکە شەرێ پێشمەرگێن کوردستانێ نەبا نھا پرانیا ئاخا عیراقێ ل دەستێ داعشێ دا بوو و ئەو یەک دا بیتە ئەگەرێ روودانا کارەساتێن مەزن ل عیراقێ و دەڤەرێ.
ل ئالیێ دی نھا بەرخوەدانا کۆبانێ بوویە رۆژەڤا ھەموو جیھانێ، سیاسەتمەدار و وەلاتیێن سڤیل و نڤیسەر و ھونەرمەندێن ناڤدارێن جیھانێ پشتەڤانیا خوە بۆ کۆبانێ دیار دکەن و ئەوە ژی کارەکی گەلەک مەزنە، چونکو ئەو پشتەڤانی د بنەمایێ خوە دا بۆ مافێ رەوا یێ کوردانە ئەو مافێ کو کورد ب سالانە خوینێ بۆ ددەن و نھا پێنگاڤ ب پێنگاڤ نێزیکی بدەستڤە ئینانا مافێ خوە دبن و ژ بەر وێ یەکێ ھەکە کورد نھا ل سەر بنەمایێ ستراتیژیەکا ھەڤپشک یا نەتەوی ل ھەر دو پارچێن وەلاتێن خوە کار بکەن دێ بشێن ببنە ھەڤپەیمانەک نوو و ب ھێز بۆ ئەمریکا و ناتۆ و ئەو یەک ژی دھێتە واتەیا گەرەنتی کرنا راگەھاندنا دەولەتا کوردی و چو ھێزەک ژی نەشێت رێگریێ ل وێ داخوازیا کوردان بگریت.
من دڤێت ل دووماھیێ بەحسێ سیاسەتا خەلەت یا حوکمەتا تورکیا ژی بکەم، چونکو پێدڤی بوو د دەمەکی وەسا ھەستیار دا تورکیا پتر ژ ئیرانێ پەیوەندیێن خوە ل گەل کوردان باشتر کربا و ل ھەمبەر ھێرشێن داعشێ پشتەڤانیا وان کربا، لێ مە دیت کو تورکیا کورد ب تنێ ھێلان و نھا کورد ژ تورکیا تۆرەنە و د راستی دا ھەموو وەلاتێن جیھانێ ژ تورکیا و ب تایبەتی ژ ئەردۆگانی تورەنە و ئەو یەک دێ بۆ پاشەرۆژا تورکیا گەلەک خراب بیت.
گهلهك ژ پرۆژێن بهلێندهرايهتي ب تايبهت يێن بهر ئهرد و چێكرنا جاده و ئاڤرێدان دبنه ئهگهر كو بۆريێن ئاڤێ يێن وهلاتيان و يێن حوكمهتێ ژي بهێنه شكاندن و پتريا جاران بهلێندهر ئهگهرێن شكهستنێ نه، بهلێ پشتي دشكێنن خوه لێ ناكهنه خودان و وهلاتي ژي گازندا دكهن، ل گهل هندێ ژي رێڤهبهريا ئاڤا دهۆكێ ديار كر كو ههر بهلێندهرهكێ بۆريهكا ئاڤێ بشكێنيت دڤێت ئهو ب خوه چێكهتهڤه.
وهلاتيهكێ تاخێ ماسيكا2 بۆ رۆژناما ئهڤرۆ ديار كر، پشتي بهليندهرهكي جادێن تاخێ وان كولاين بۆ وێ يهكێ جاده بهێته ڤهكرن و قێركرن، بۆريا وان يا ئاڤێ هاته شكاندن و بۆ ماوێ پتر ژ 10 رۆژان ئهو مانه د وي حالي دا و كهسێ خوه ل وان نهكره خودان و گۆت: ئهم ناچاربووين مه ل سهر كيستێ خوه بۆري چێكره ڤه.
نوري سهلاح، ئاكنجيێ تاخێ ماسيكا2 زێدهتر گۆت: هندهك بهلێندهر بووينه ئهگهر كو باژێر پووچ ببيت و چو مفاي ناگههيننه وهلاتي و حوكمهتێ و پرۆژێن وان گهلهك بێسهروبهر برێڤه دچن، چونكو پرۆژهي ژ خوه ڤه دكهن و دهمێ بۆريهكا ئاڤێ خوه يا گشتي دي بيت د شكێنن، دهمهك درێژ دچيت ههتا جارهكا دي چێ دكهنهڤه.
بهلێندهر هاريوان رهشيد بۆ ئهڤرۆ ديار كر، ههر پرۆژهكێ بهلێندهر كار تێدا بكهت ل دووڤ دهمێ بهلێندهرايهتيێ و ماوێ پرۆژهي ههر ئاريشهكا د ناڤ پرۆژهي دا پهيدا ببيت ل سهر بهلێندهري دكهڤيت دروست بكهت و گۆت: ههكه ماوێ پرۆژهي سالهك بيت، د وێ سالێ ههموو يێ دا و ههتا پرۆژه ب دووماهي دهێت ههر بۆريهكا بهێته شكاندن، چو يا گشتي بيت يان ژي يا وهلاتيان پێدڤيه بهلێندهر دروست بكهت، ههروهسا پتريا پرۆژهيان ژي ل دووڤ گرێبهستێ ههتا سالهك ژي ل سهر پرۆژهي دهرباز دبيت، بهلێندهر پێ دهێته راسپاردن ههر ئاريشهكا پهيداببيت، دڤێت بهلێندهر چاك بكهت.
هاريوان ئاشكرا كر كو چو بهلێندهر حهزناكهن پرۆژهي ژ خوه ڤه بكهن يان ژي بێسهروبهر دروست بكهن يان ژي بۆريهكێ بشكێنن، بهلێ پتريا جاران شكاندنا بۆريێن ئاڤێ ب دهستێن قهلابه و شهفهلا و حهفارا دهێنه شكاندن، چونكو ل دهمێ كۆلانا جادێ گهلهك جاران بۆري ناهێنه ديتن و شۆفێر نهشێت ببينيت و گۆت: د ڤي بياڤي دا گهلهك بهلێندهر ژي د خهمسارن، چونكو هندهك جارا دێ بۆريهكێ شكێنن و ماوهيهكێ درێژ ب سهرڤه چيت و ل دووماهيێ ههر چێناكهن ژي.
جهلال جهميل، رێڤهبهرێ ئاڤا پارێزگهها دهۆكێ بۆ ئهڤرۆ ديار كر، ههر پرۆژهكێ ئاريشهك تێدا پهيدا ببيت و زيان بگههيته حوكمهتێ يان وهلاتيان و پرۆژێ بهلێندهرايهتي بيت، ل وي دهمي بهلێندهر پێ بهرپرسياره و دڤێت ب زووترين دهم چاره بكهت و گۆت: ل دهمێ چێكرنا پرۆژهي و ههتا پشتي ب دووماهي ژي دهێت ل دووڤ گرێبهستێ سالهكێ چاككرن ژي ل سهر بهلێندهري ههيه خوه چو ئاريشه د وي پرۆژهي دا پهيدا ببيت.
ناڤبري ديار كر كو ههكه سالهك ل سهر ماوێ پرۆژهيهكێ ئاڤێ دا بووري و ژ نوو ئاريشه پهيدابوون، ل وي دهمي دێ رێڤهبهريا ئاڤێ ژێ بهرپرسياربيت و ئێدي بهلێندهري چو پهيوهندي پێڤه نامينيت.
مامۆستايهكێ زانكۆيێ ئهگهرێن زێدهنهبوونا بهرههمێ هژيرێ ل دهڤهرێ ديار دكهت و ئاشكرا كر كو ئهرد و جوتيار و ههر تشتهكێ پێدڤي ل دهڤهرێ هاريكاره هژير زێدهبيت، ب تنێ دڤێت بيستانێن تايبهت ب هژيران ههبن و ديسا دڤێت كارگههێن چێكرنا مرهبێ ههبن، دا كو جوتياري پالڤهدهت پتر گرنگيێ ب چاندنا هژيران بدهن.
ئهكرهم ساركي نوونهرێ گومركێن فێقي ديار كر، هژير ناهێته ههژمارتن ژ خوارنێن سهرهكي و كێم دهێته فرۆتن و ژ بهر ڤهگوهاستنا وێ كێم داخوازي يا ل سهر، دڤێت زوو بگههيت ههكه دێ پووچ بيت، لهوما گومركان كێم هژير دچيت و پتريا خهلكێ هژير ههين ئێكسهر دبهنه بازاري دفرۆشن دا كو خراب نهبن و زوو بهێنه فرۆتن.
د. شوكري حهجي سالح مامۆستايێ كوليژا چاندنێ بۆ رۆژناما ئهڤرۆ ديار كر، ل جيهانێ ههتا 400 جۆرێن هژيران ههنه و ل كوردستانێ هندهك جۆرێن تايبهتێن هژيران ههنه كو گرێداينه ب خهلكێ كوردستانێ و ئهڤه د كهڤن دا ل گهل خهلكي ژياينه وهكي جۆرێن دي، ديسا هندهك توخمێن هژيرا ههنه بياني نه و هاتينه دناڤ ئاقارێ وهلاتێ مه و كورد هزر دكهن ئهو هژير ههر كوردي نه، لێ ژ بهر بهلاڤبوونا وێ د ناڤا كوردستانێ دا، نوكه دهێته هژمارتن ژ هژيرێن كوردستانێ.
ل دور جۆرێن هژيران ژي، مامۆستايێ زانكۆيێ گۆت: (وهزيري، بيناتي، قريني، رووباري، شنگالي، (تهفسك) يا چيايه، (كتك) دهێته هشكرن، ديسا هندهك توخمێن هژيرێ ههنه عيراقي نه و د ناڤ كوردستانێ دا بهربهلاڤبووينه وهك (ئفسن ديالايا رهشه، بلا تركي يا رهشه) ديسا ل دهڤهرا ئاكرێ هژيرهك ههيه ب ناڤێ (يهحيا بهگ) يا ههره بهرنياس و بهربهلاڤ ل كوردستانێ و ب تايبهت ل دهڤهرا بههدينان (بيناتي، ريباري) يه بۆ فرۆتنێ يا خۆشه، ديسا گهلهكان ددهت و بۆ فرۆتنێ داخوازي گهلهك ل سهر ههيه، چونكه يا مهزنه و پتر ل بازاري دهێته فرۆتن.
مامۆستايێ زانكۆيێ گۆت: هژيرێن دێم و ئاڤي ههنه يێن دێم (كتك، رووباري) نه و و جۆرێن دي ههموو ئاڤي نه و گهلهك حهز ژ كێم ئاڤيێ دكهن، لێ ئاڤدان ههر دڤێت، مامۆستايێ زانكۆيێ ئاماژه كره وێ چهندێ ژي كو هژير ههنه ژ دو بهران ههتا چار بهران هژير ههيه بهرههمي دهت و ئهڤه ل دووڤ جۆرێ هژيرێ دمينيت، ههنه ههيڤا پێنچ و ههيڤا حهفت و ههيڤا ههشت ژي بهرهكي دهت، ههمبهر جوداهي دناڤبهرا هژيرێن زهر و رهش مامۆستايێ زانكۆيێ گۆت: ئهڤ ههر دو توخمن و كهرستێن جودا جودا تێدا ههنه، بۆ خوارنێ هژيرا زهر خۆشتره.
ل دور چاندنا هژيران ژي، مامۆستايێ زانكۆيێ گۆت: ب دو شێوازان ئهف هژيره دهێنه چاندن يان ب قهلهمي، يان ئهڤ ههژيرێن دهردورێن دارا ههژيرێ هێشتا بچووك دهردكهڤن دێ كۆلي و دێ چي چيني.
ل دۆر بهرههمێ ژي مامۆستايێ زانكۆيێ گۆت: كوردستانێ ب گشتي و دهۆكێ ب تايبهتي بيستانێن تايبهت ب هژيرێ ڤه نين، دبيت كهسهكي چهمهك ههبيت دو ههتا چار بنێن هژيران د ناڤ دا ههبن، ئاريشه ئهوه ڤهگۆهاستنا هژيرێ گهلهك يا بزحمهت و ههتا دچيته جههكي ههر زوو پووچ دبيت، لهوما گهلهك خواستن ل سهر نينه و دڤێت بازار نێزيكي بيستاني بيت، ديسا نهبوونا كارگههان بۆ چێكرنا مرهبا هژيرێ، ڤێ ژي كارتێكرن ل سهر زێدهكرنا هژيران كريه.
سهبارهت بهرههمێن هژيران مامۆستايێ زانكۆيێ ئاماژه كره وێ چهندێ كو ژ نهبوونا بيستانان پێزانين دروست ل سهر رێژا بهرههمێ هژيران نينن، هندهك جۆرێن هژيران ههنه دارهك ب تنێ ههتا 100 كيلۆيان بهرههمي دهت و ديسان ل دووڤ رووبهرێ دارێ يه و ههيه پێنچ سالي و ههيه 10 سالي گۆمان نينه بهرههمێ ههردويان وهك ئێك بيت، ل دۆر ژيێ دارا هژيرێ ژي مامۆستايێ زانكۆيێ گۆت: ههتا 100 سالان و زێدهتر ژي ژيێ هژيرێ ڤهدكێشيت…
هێشتا گۆت: هژيرا هشك ل كوردستانێ گهلهك ناهێته بكارئينان و ئهڤه د دهمهكي دايه ئهڤ جۆره گهلهك يا ب مفايه، ديسا بۆ قولونێ و مهعيدهي گهلهك مفا تێدا ههيه). ئاخ و جوتيار ههر دو گهلهك هاريكارن بۆ شوونبوونا هژيرێ.
ژ سالا 2181 ههتا نها، ئهكاديميا سهلتهنهتيا پهروهردهيێن لهشكري ب ناڤێ “سندهێرست” ل نێزيكي لهندهنێ جههك بوويه كو ئهفسهرێن بريتاني تێدا خول ديتينه. ل ڤێ ئهكاديميێ، كاديرێن ئهفسهر د پرۆگرامهكێ گڤاشتي يێ 44 حهفتيان دا، ل وارێ پراكتيكي و تيۆري شارهزايهكا پرۆفشينال ب خوهڤه دبينن و ل دۆر نرخ و گرنگيا سۆپايێ بريتانيا دێ بنه خودان ناسينهكێ. مل ب ملێ ئهفسهرێن بريتاني كو ب سالانه هژمارهكا زێده ژ كادرێن بياني ژي ل ئهكاديميا “سانت هێرست” دهێنه پهروهردهكرن. كچ و كورێن گهنج كو پتر ژ بنهمالێن زهنگين و خودان دهستههلاتێن عهرهبانن و چهندين بهرهباب ژ سهرۆكێن وهلاتێن رۆژههلاتا ناڤهراست بۆ نموونه چار شاهێن عهرهب دهرچوويێن ڤێ ئهكاديميێ نه: مهلك عهبدوللا ل ئۆردنێ، شێخ حهمهد ژ بهحرينێ، شێخ تهميم ژ قهتهر و سولتان قابووس ژ عهمان. د ناڤ شاهێن بهرێ يێن وهلاتێن عهرهبي ژي دشێين ئاماژه ب شێخ سهعد ميرێ بهرێ يێ كوێتێ و شێخ ئهحمهد ميرێ بهرێ يێ قهتهڕێ بكهين. تێكههليا ئهكاديميا سانت هێرست ل گهل وهلاتێن عهرهبي دزڤريت بۆ سهدهمهك كو بريتانيا هێزا مايتيكهرا كهنداڤا عهرهبي بوويه. “مايكل ئيستيونس”، جێگرێ رێكخراوا ڤهكۆلينێن ئهمني و زێرهڤانيا سهلتهنهتي RUSI دبيژيت:”سانت هێرست جههكه كو سهرۆكێن داهاتي ههڤدو دنياسن و ههروهسا سانت هێرست بالادهستيا بريتانيا ل كهنداڤا عهرهبي ژي بهرفرهه دكهت. بژارتيێن سياسهتێ ل كهنداڤێ، گرنگيهكێ وهسا ددهنه بريتانيا كو ئێدي وهلاتێن ههڤسهنگێن مه مينا فهرهنسا زێده نهيا گرنگه. ئهڤ خاله هێزهكێ زێدهتر ژ راستيا شيان و سهنگا مه، ددهته مه. ئهڤ هێزه ژبهر ههبوونا وان كهسانه كو ب سالان ل بريتانيا دهوهر ديتينه ول گهل ههڤ خول و مامۆستايێن خوه د تێكههليێ دانه.” سهرهدهري ل گهل كهسێن كو بهرێ ل سانت هێرست ماينه، گهلهك سهرنجراكێشه، بۆ نموونه هوون ب لهز دشێن ل گهل وان پهيوهنديان بدانن و قادا فرۆتنا چهكي ژي ئهڤ خاله گهلهگ گرنگه. بهلێ ههبوونا دهرچوويێن ئهكاديميا سانت هێرست ل وهلاتێن عهرهبي يێن كهنداڤێ ههردهم نه ب واتهيا گهرهنتيا فرۆتنا چهكي يه. ل سالا 3102 سهرهراي مايتێكرنا ديڤيد كاميرۆن سهرۆك وهزيرێ بريتانيا، ئيمارات بريار دا كو ژ كڕينا فرۆكێن “تايفۆن” ژ بريتانيا خوه دوور بيخهت. ب ههر حال ل رهوشێن جوداتر ژي، ههڤ خولێن بهرێ ل سانت هێرست شيانه بازارا بازرگانيێن لهشكري پتر گهرم بكهن. “جين كينيمانێت” جێگرێ پرۆگرامێن رۆژههلاتا ناڤهراست و باكۆرێ ئهفريقيا ل رێكخراوا “چتم هاوس” دبێژيت:”حوكمهتێن سهلتهنهتي يێن كهنداڤێ بووينه ژێدهرهكي گرنگ يێ ئابووري. هوون دبينن كو بۆ نموونه بلندترين ئاڤاهيا لهندهن ژ لايێ قهتهريان پشتهڤانيا دارايي ژێ دهێته كرن يان رێكخراوێن ژێرخاني و گهشهپێدانا ژێدهرێن پترۆلا بريتانا، ب پارهيا ئيماراتێ كارێ خوه ب رێڤهدبهن. ئهم حهز دكهن يان ژي باشتر بێژين نهچارين كو وان ژبهر هۆكارێن بازرگاني ل دهڤ خوه بهێلين.” سياسهتا بريتانيا ل كهنداڤێ پتر ژ ههر تشتهكێ ل سهر بازرگانيي يه و دلگرانيێن گرێداي ب مافێ مرۆڤ و ديمۆكراسي ل پلهيا دويێ دا جهێ خوه دگريت. ئهكاديميا سانت هێرست ل سالا 2102 بۆ ئاڤاكرنا نڤينگهههكا نوو بۆ قۆتابيان، نێزي 52 مليۆن دۆلاران ژ ئيمارات هاريكاري وهرگرت. ئاڤاهيا نوو ب ناڤێ شێخ زايد ئێكهمين سهرۆكێ ئيماراتي هاته ب ناڤكرن. ئهميرێ بهحرێنێ ژي بهردهوام يارمهتيدهرێ سانت هێرست بوويه و نێزيكي 02 كهس ژ ئهندامێن مالباتا وي ژ ئهكاديميا ناڤبري باوهرنامه وهرگرتينه. ل ئادارا سالا 3102ناڤهندا وهرزشيا سانت هێرست پشتي وهرگرتنا هاريكاريهك ب گۆژمێ پێنچ مليۆن دۆلاران ژ لايێ ئهميرێ بهحرێنێ ڤه، كو ب خوه پێشتر ژ ڤي ئهكاديمي باهورنامه وهرگرتيه، ب ناڤێ “هۆلا شێخ حهمهد” هاته ڤهكرن. بهلێ ناڤلێكرنا ڤێ هۆلێ ب ناڤێ عهرهبهكێ، بوو ئهگهرێ نارهزايهتيا وهلاتيێن بريتاني. د بهردهامي و زێدهبوونا رهخنهيان دا، ئهكاديميا سانت هێرست د بهياننامهكێ دا ديار كر كو ههموو هاريكاريێن دارايي بۆ ڤێ ئهكاديميێ ل چارچووڤا پهيماننامهيێن قانووني و نێڤدهولهتيا بريتانيا دهێنه ئهنجامدان و ئهڤ گۆژمێن پاره ژي بووينه ئهگهرێ عۆمباركرنا پارهيا باجدهرێن بريتاني. دهما دۆستێن سانت هێرست دبنه دوژمن، چ تشتهك دهێته روودان؟ تۆني بلێر سهرۆك وهزيرێ بهرێ بريتانيا ل سالا 1002 دهما سهرهدانا سووريێ كر، زهمينه بۆ گهرمبوونا تێكهلێن لهندهن و ديمهشق ئاڤا كر و سانت هێرست ل سالا 3002 بهرههڤيا وهرگرتنا گهلهك ئهفسهرێن سووري كر. نوكه ژي ههموو دزانن سووريێ بوويه ئێك ژ ئاريشهدارترين وهلاتێ جيهانێ.
رۆژنامهڤان “مايكل كاركرل” كو پێشتر ل دۆر قۆناغا خويندنا مهعمهر قهزافي، سهرۆكێ بهرێ ليبيا ل ئهكاديميهكا ديتر ل بريتانيا ل سالا 6691 نڤيسيه دبێژيت:” پشتي سێ سالان كو ل ڤێ ئهكاديميێ قهزافي بوو خودان زانستا لهشكري، شيا دهستههلاتا وهلاتێ خوه ب دهستڤه بينيت.” ل سالا 3102 ژي روودانهكێ مينا قهزافي ل مسرێ ژي هاته رۆژهڤێ. سهرههنگ ئهحمهد عهلي دهرچوويێ ئهكاديميا سانت هێرست ل سالا 0991 ب ناڤێ ئێك ژ لهشكرێن پله بلندێ مسري، محهمهد مورسي سهرۆك كۆمارێ ئيسلامي خوازا وي وهلاتي ژ دهستههلاتێ لادا. ل داڤيا سالێن 09 دا هندهك ههولدانان د ناڤ دهولهتا تۆني بلێر بۆ قهدهغهكرنا خويندنا كاديرێن بياني ل سانت هێرست هاتن كرن. بهلێ پشكداريا سهرۆك وهزيرێ بريتانيا ل بههيداريا جهنازهيا مهلك حسێن ل سالا 9991 بوو ئهگهرێ ڤێ چهندێ كو ڤێ پلانێ بهێته ژبير كرن. “ئارتور دنارو” كو وي دهمي شيرهتكارێ كاروبارێن رۆژههلاتا ناڤين و ئێك ژ رێڤهبهرێن ئهكاديميا سانت هێرست بوويه دبێژيت:”ل بههيداريا مهلك حسێن دا، پتريا سهرۆكێن ههموو وهلاتان و سهرۆك وهزيرێ مه ژي تۆني بلێر پشكداري كربوون. ئهوي ديت كو چاوا من ل گهل هندهك ژ سهرۆكێن وهلاتێن عهرهبي مينا سولتانێ وهلاتێ برۆنئي، سولتانێ عهمانێ، بهحرێن و سعووديێ دانوستاندنان دكهم. توني بلێر ژ من پرسيار كر تو چاوا وان دنياسي؟ من ژي بهرسڤ دا و گۆت، ههموو وان كهسان رۆژهك ل ئهكاديميا سانت هێرست دهوره ديتينه”.
ئهڤرۆ پتر ژ ههر وهلاتهكي، سانت هرس كادرێن ئهفسهرێن ئيماراتي پهروهرده دكهت. ب گۆرهي سهرژمێريێن ئهوێن كو ل ههيڤا مهي يا سالا 4102 دهربازي دهوريێ بووينه، نها 27 كادريرێن بياني ل ڤي ئهكاديميێ دا پهروهرده دبينن كو نێزيكي 04٪ وان ژ رۆژههلاتا ناڤين هاتينه.
ژێدهر:
http://www.bbc.co.uk/persian
وهرگێران: منبهري
ڤهكولهرێ دهروني مهتين سهفهر ديار دكهت كو دهمێ ڤالا دبيته ئهگهرێ وێ چهندێ تاكه كهس توشي بێزاريێ ببيت، ههلبهت بێزاري ژي بۆ مروڤي بێهن تهنگيێ و هزرێن نێگهتيڤ پهيدا دكهت و هزرێن نێگهتيڤ ژي ئاريشه و تاوانا پهيدا دكهن.
دهربارێ تا چهند گهنج مفاي ژ دهمێ ڤالا وهردگرن؟ بهرپرسێ ناڤهندا بالا يا ئامێديێ يا ئێكهتيا لاوێن ديموكراتا كوردستانێ محسن ئهرتيسي بۆ ڕۆژناما ئهڤرۆ خويا دكهت كو گهنجێن مه وهكو پێدڤي مفاي ژ بێهنڤهدانێن هاڤينێ و دهمێن ڤالا وهرناگرن، گهنج بۆ ههموو تشتهكي چاڤلێكرنێ دكهن لێ بۆ ڤێ چهندێ كو مفاي ژ دهمێن خوه يێن ڤالا وهربگرن چاڤ لێكرنێ ناكهن و دهمێ وان ههموو يێ بێ بهرنامهيه و وهختهكێ گهلهك ژێ دچيت ههموو دهمێ خوه ل كافيا و سهر جادا و لبهر دكانا دبورينن يان ب وان كاراڤه يێن كو چ مفاي ژێ نهبينن و گۆت: »لهورا هندهك گهنج يان ئهو كهسێن خوه ددانن نوخبه، پێدڤيه لسهر ڤي بابهتي براوستن و ئهڤ چهنده ببيته كهلتور لنك وان داكو گهنج ژي چاڤ ل وان بكهن«.
ئهو كهسێن تاوانێن مهزن ژي دكهن ئهون يێن د بێكار و گهلهك دهمێ ڤالا ههيي
ڤهكولهرێ دهروني مهتين ئاماژێ بڤێ چهندێ ژي دكهت كو ههر جڤاكهكێ رێژا بێ كاريێ تێدا يا بلند بيت بێ گومان رێژا ئاريشان ژي ب گۆڕهي ههبۆنا بێ كاريێ دێ زێده بيت ژبهركو ئهو كهسێن تاوانێن مهزن ژي دكهن ئهون يێن د بێكار و گهلهك دهمێ ڤالا ههيي و گۆت: »لهورا ڤهكولهرێ جڤاكي دوركهايم بێ كاريێ بڤي ئاواي ل قهلهم ددهت كو بێكاري مهزنترين نهخۆشيا جڤاكي يه«.
گهنج بخوه و دام و دهزگههێن خزمهتا گهنجان دكهن ههردوو د كهمتهرخهمن
سهبارهت رێكخراوێن گهنجان چ ڕول د پڕكرنا دهمێن ڤالا دا ههيه؟ محسن ئهرتيسي ددهته زانين كو رێكخراوێن لاوان و گهنجان ئهوان ژي وهكو پێدڤي ئهو بارودوخ بو گهنجا نهئينايه ئارا كوجهێن باش ههبن ژلايێ كومهلايهتي ڤه ژ بۆ هندێ كو گهنجێن مه سهرهدانا وان بكهن و دهمێن ب مفا لێ ببورينن و دبێژيت: »ئهز ڤێ هاوكێشێ د دولايهنان دا دبينم ژ لايهكێ ڤه گهنج بخوه د كهمتهرخهمن چونكي براستي ههول نادهن بۆ هندێ كو مفاي ژ ڤان دهمێن ڤالا وهربگرن و ژلايێ ديڤه ئهڤ دام و دهزگههێن كو خزمهتا گهنجان دكهن ئهو ژي د كهمتهرخهمن«.
كوڕ پتر دهمي خوه ڤالا دبورينن لێ كچا پتر حهزا كاري ههيه
سهبارهت ب نێرينا ته كوڕ پتر ددهمێ ڤالا دا دژين يان كچ؟ ڕۆژنامهڤان ئاواز نهێلي خۆيا دكهت كو ههلبهت دهم بۆ كوري و كچێ وهك ئێكه بهس كوڕ پتر دهمي خوه ڤالا دبورينن لێ كچا پتر حهزا كاري ههيه لێ د جڤاكي مهدا دهرفهت پتر بو كوڕي ههيه و گوت: »ههكه مروڤي راستيا ژيانێ بڤێت دڤێت مروڤ رێزێ ل دهمي خوه بگريت و ههكه مروڤي رێز بۆ دهمي نهگرت ئهڤه مروڤي رێز ل ژيانا خوه نهگرت و بتايبهتي د ژيێ گهنجاتيێ دا چونكي گهنجاتي پيروزترين ماوێ ژيانێ يه و هێزهكا جياواز يا ههي و ئهڤ هێزا ههنێ پێدڤي ب هندێ يه كو ب جواني و رێك و پێكي بهێته بكارئينان لێ جهي داخێ يه پڕانيا گهنجێن ڤي سهردهمي نزانن و دهمي خوه ڤالا و بێ مفا دبورينين و ژيێ خوه دبهت بێ ئهو ههست پێ بكهتن«.
ئهرتيسي ئهو چهنده ژي نهڤهشارت كو گهلهك جارا گهنجێن مه داخواز دكهن پارك بو بهێنه چێكرن و پهرتوكخانه بهێنه دانان لێ سهرهدانا وان بۆ پهرتوكخانا و پاركا گهلهك يا كێمه و ههكه پهرتوكخانه ب ئاوايهكێ سهردهميانه ژي نهبيت ژلايێ جڤاكي ڤه تێكهليهك نهبيت و جههك نهبيت كو سهرنجا وان رابكێشيت، ههلبهت تشتهكێ ب ساناهي نينه كو گهنج بهرێ خوه بدهنه وێرێ و گۆت: »گهنجێن مه ل كوردستانێ خوه نا وهستينن ژ بو پاشهروژا خوه و لنك مه ههموو تشت بۆيه پاره و پله ئهم نهگههشتينه وێ باوهريێ كو د ژيانێ دا دڤێت ههر ئێك ژ مه د هندهك بواراندا يێ/يا شارهزا بيتن كو بشێين خزمهتا وهلاتي خوه پێ بكهين ئهڤروكه يا د سهرێ گهنجا دا ههي و دلڤلڤيت تهنها پاره كومكرن و گههشتنه ب خاني و ترومبێلێ و گهريانا ل وهلاتێن ديتر راسته ئهڤ تشته د پێدڤينه لێ سهرهراي ڤێ چهندێ گرنگه خوه ژلايێ هزري و مێشكي ڤه ژي پێ بگههينن«.
دهمێ ڤالا كاريگهريێ لسهر لايهنێ مروڤي يێ دهروني دكهت و ئاريشێن خێزاني ژي چێدكهت
مهتين ددهته زانين كو ژ ئهگهرێ دهمێ ڤالا تاكه كهس ههست ب گۆهۆرينا ناكهت د ژيانا خوه دا و خوشيێ ژ ژيانێ نابينيت ژبهركو دهمهكێ گهلهك ڤالا يێ ههي لهوا ئهڤ چهنده كارتێكرنهكا نێگهتيڤ دكهته سهر دهرونێ تاكه كهسي ههروهسا ئهڤ چهنده كارتێكرنێ دكهته سهر پهيوهنديێن دناڤبهرا ئهندامێن خێزانێ و ئاريشێن خێزاني ژي چێدكهت ديسا دهمێ ڤالا كاريگهريێ ل سهر لايهنێ مروڤي يێ دهروني ژي دكهت و مروڤي توشي گهلهك حالهتێن دهروني دكهت ژ وانا باوهري بخوه نهبۆن خهموكي و ههلچونێن دهروني و.. هتد و گۆت: »ژبهر وێ چهندێ بههرا پتر ل دهما چارهسهريا دهروني بو نهخوشهكێ دهێته كرن وي كهسي مژويلي كارهكي دكهن ژ بۆ كو دهمێ ڤالا نهمينيت داكو ژ هزر و كريارێن نه دروست خلاس ببيت«.
ئهرتيسي دبێژيت: »نمونێن زورێت ههين كو گهنجێن مه باوهرنامهيهكا ههي و دهرچويێ جههكێ يه نهشێتن كێلويهكا باجانا بدهستێ خوهڤه بگريت ژ بازاڕي ببهته مال و ئهڤێ چهندێ بو خوه ب تشتهكێ كێم دبينيت، لهوا ئهز جاران دبێژم ئهڤ دفنا مه يا ب ئاسماني ڤه گهلهك كارتێكرنا ل مه كري ژبهرهندێ ئهم نهشێين بخوه بهرنامهيهكێ رێكخستي بدانينن و مفاي ژ دهمێن ڤالا وهربگرين«.
خهلكێ مه يێ فێر بۆي خوه ل موچهي بگريت موچه ژي ههموو پێداويستيێن مروڤي پێ تێر نابن
لدور گهنج چ بكهت د ڕوژانين خوهدا د اكو ژ ڤێ گرفتێ دور كهڤيت؟ ئهرتيسي گۆت: »پێدڤيه گهنج بزاڤێ بكهن پشكدار بن د خولێن زماني دا، ژبهركو نها فێربونا زمانا ل جيهانێ يا بويه تشتهكێ پێدڤي ديسان نها خهلكێ مه يێ فێر بۆي خوه لسهرێ ههيڤێ بگريت بو موچهي و ئهڤ پيچا موچهي ژي بێگومان ههموو پێداويستيێن مروڤي پێ تێر نابن لهوا دڤێت خوه فێري پيشهيهكێ ديتر بكهن ههروهسا يا پێدڤي لسهر حكومهتێ و رێكخراوێن گهنجان ئهوه كوجهێن سهردهميانه ڤهكهن بو گهنجان كو لگهل ئهڤرو بگونجن و دهزگههێن راگههاندنێ لسهر ڤي چهندێ كار بكهن و خوه رهوشهنبيركرن و پڕ كرنا وهختێ ڤالا بكارهكي كو مفا تێدا ههبيت دڤێت ببيته كهلتور و بو ڤێ چهندێ ئهم چاڤلێكرنێ بكهين«.
مهتين ڤان رێيه چارهسهريان پشنياز دكهت و دبێژيت: »دڤێت حكومهت دهليڤێن كاري بو گهنجان پهيدا بكهن داكو گهنج گهلهك ددهمێن ڤالا دا نهژين و نهبنه كهسێن خرابكهر و نه تهندروست بو جڤاكي ههروهسا گهنجێن مه بهێنه رهوشهنبيركرن و بزانن ئهنجامێن بێكاريێ و دهمێن ڤالا چنه و چ زيانێ دگههيننه تاكي بخوه ههوروسا جڤاكي ژي«.
ريهتراشين دكهڤيته د چارچووڤێ چاڤدێريا دێمي دا، وهكو خهلك هزر دكهن نه وهسان يا ب ساناهي يه، بهلكو هندهك جارا مهترسيه، ههر زهلامهكي رۆتينێ خوه ههيه، بهلێ يێن زوو ب دووماهي دهێن، خوه بهرئاتافي مهترسيان دكهن، پاقژيا دهستان و نهرمكرنا موويان بهري تراشينێ ژ گرنگترين خالێن چاڤدێري و گرنگيێ نه ب تراشينا ريهان، پشتي ئهم ژ ريه تراشينێ ب دووماهي دهێين گهلهك باشه كولونيايێ لێ ب رهشينين، چونكو وێ چهندێ ژي مفايێن خوه ههنه.
ئێك ژ گرنگي يێن سهرهكي ل دهڤ زهلامان تراشينا ريهانه و ريه تراشين دكهڤيته د چارچوڤێ چاڤدێريا دێمي دا.
د راستي دا ريه تراشين نه تشتهكێ ب ساناهي يه وهكو هندهك هزر لێ دكهن، بهلكو هندهك مهترسي دگهل ههنه و نهخاسمه پێدڤيه ژبير نهكهي كو تو موسێ ددانيه ل سهر ريهێن خۆ و پێدڤيه ته ئاگهه ژ خۆ ههبيت ههكو نه دێ ئاريشهيان بۆ خۆ پهيداكهي، سهرهراي ڤێ چهندێ ژي رێكا تراشينێ رۆلهكێ گرنگ و سهرهكي د پاراستنا دێمێ مرۆڤي دا ههنه، ئانكو بێگومان هندهك رێك ههنه پێدڤيه ل دووڤ كاربكهي داكو بگههيه ئارمانجا خۆ و دێمێ ته پاقژ بهێته راگرتن.
ههلبهت ههر زهلامهكي ژي رۆتينهكێ تايبهت بۆ ريه تراشينێ ههيه ههر رۆژ جارهكێ يان دو رۆژان جارهكێ ريهێن خو د تراشن، بهلێ يا مهدڤێت بێژين ئهوه ئهو كهسێن زوو خۆ ژ ريه تراشينێ ب داوي دئينن ئهو خو بهرئاتافي هندهك مهترسيان دكهن و چ خوشيێ ژ ريه تراشينێ ژي نابينن و دێمێ وانژي نهساخلهم دبيت، ئهو شهفرێن ب كارئيناي دوباره ب كاردئينن ڤه و ههتا دگههنه ب كارئينانا سابوون و جێلي يێن نهتايبهت و ل دووماهيێ دێمێ وان ههستيار دبيت.
ژ بۆ نههێلانا مهترسي و نهههڤسهنگي و سهرباركێن ژ ريه تراشينێ پهيدادبن، شارهزايێن پيستي مه پال ددهن كو ل دووڤ هندهك رێك و شيرهتان كاربكهين و بكهينه رۆتينێ خو يێ رۆژانه د ريه تراشينێ دا ژوانژي:
نابيت ب هشكي دهست ب ريه تراشينێ بكهين:
گهلهك يا گرنگه ئهم باش دێمێ خۆ ب ئاڤا گهرم پاقژ بكهين و لهشێ خو باش بشوين و پاشي هشك بكهين و ژنوو سابوونا ريهان باش بدانينه ل سهر دێمي كو ههموو دێمي ڤهگريت و باش ب دهستي ب پهرخينين كو وهكو مهساجهكي بۆ دێمي درۆست بكهسن و پاشي دهست ب ريه تراشينێ بكهين.
باشتره دهستێن مه گهلهك د پاقژ بن بهري دهست ب ريه تراشينێ بكهين و دماوێ ريه تراشينێ دا و ريه تراشين ب رێيهكا باش بيت بۆ سلال و خوارێ و پشتي ئهم ژێ ب دووماهي دهێين باش ب ئاڤێ و سابوونێ بشوين.
پشتي ئهم ژ ريه تراشينێ ب دووماهي دهێين گهلهك باشه كولونيايێ ب رێكێن بهرێ لێ ب رهشينين.
ئهڤ رێكه دێ بنه هاندهر كو رۆتينێ مه يێ رۆژانه بۆ ريه تراشينێ ب گوهورن و پاراستنا روويێن مه و دێمێ مه بهێته كرن و ههردهم ههست ب نهرماتيا دێمێ خۆ بكهين.
كێمخويني ئاريشهكا ب مهترسي يه، ل دووڤ ئامارێن جيهاني دياردبيت 700 مليون مروڤ تووشي ڤێ نهخوشيێ بووينه، كێمخويني ژ كێمبوونا ئاسني پهيدادبيت و ئهڤ ئاريشه ب تايبهت ل وهلاتێن پاشكهفتي پهيدادبيت، كێمخوينێ ئانكو پێدڤيبوونا مهژيێ ههستي بۆ كهرستێ ئاسني ژپێخهمهت بهرههمئينانا هيموگلوبيني، ب نهبوونا ڤێ پرۆسێ دێ بيته ئهگهرێ پهيدابوونا نهخۆشيا ئهنيميايێ، ب رێيا پشكنينا گشتي بۆ خوينێ دهێته دهستنيشانكرن و ل وێرێ دياربيت كا هيموگلوبينێ خوينێ يێ كێمه
د. مهجيد خهمو، تايبهتمهندێ نهخوشيێن خوينێ دياركر كو نهخۆشيا ئهنيميا يان كێمخوينێ ل جيهانێ يا بهربهلاڤبووي و ل دۆر ئهگهرێن زێدهبوونا نهخۆشيێ گۆت: كێم خوارنا كهرستێ ئاسن تێدا و مهرهما مه ئهو نينه كو ههر خوارنهكا ئاسن تێدا نهبيت يا خرابه، بهلێ چ مفا بۆ خوينێ نابيت، ديسا پالدانا زارۆيان كو شيري ڤهخوون و وهكو ئهم دزانين كو كهرستێ ئاسني دناڤ شيري دا نينه و ئهوژي ئێك ژ ئهگهرێن كێمخوينيێ يه، ههروهسان خوين رێتن وهك ئهو خوينا ژن ل دهمێ عادهيا ههيڤانه يان زارۆبوونێ دبينيت و ديسا ئهو خوينا ژ ئهگهرێن ههودانا گهدهي و رووڤيكا كێم دبيت و نهخۆشيا زكچوونێ، ههرديسا بهرنامێن خوهزهعيفكرنێ و ئاريشه ئهوه خهلكێ مه هندهك بهرنامێن خوهزهعيفكركێ و ريجيمێ ب رێيا ئهنترنێتێ يان مروڤێن خوه دئينن و ئهڤه تشهكێ شاشه، ههموو دهرمان و پرۆگرامێن ريجێمێ بۆ ههموو كهسا دباش نينن و باشتره ل دووڤ شيرهتێن نوشداري دهست ب ريجێمێ بهێته كرن دا تووشي چ سهربارك و نهخۆشيێن دي نهبيت، ههروهسا هندهك دهرمان ژي بۆ نموونه دهرمانێن بهرسۆژێ ژي كو رێگرن د چوونا ئاسني بۆ ناڤ گهدهي دا دبنه ئهگهرێ كێمخوينيێ.
دهربارهێ نيشانێن نهخوشيا كێمبوونا خوينێ، د. مهجيد خهمو دياركر كو نيشانێن وێ گهلهكن ژوانژي (زهربوون و پێتيبوونا دێمي، ههودانا دهڤ و لێڤا و رهنگێ ئهزماني پيڤازي دبيت و ههناسه زێدهدبيت و لێدانێن دلي زێدهتر لێ دهێن و پرچ كێم دبيت و نينووك ب ساناهي دشكێن، ديسا ل دهڤ زارۆيان كێم خوارن پهيدادبيت، نهخۆش زوو دوهستيێت و يێ بێهێزه و ل دهمێ ژنشكهكێڤه رادبيته ڤه ئێكسهر گێژ دبيت، ديسا سهرئێشان و ب تايبهت ل پێشيا سهري، بيردانكا نهخۆشي كێم دبيت ب تايبهت ل دهمێ خواندن و كاركرنێ)، بهلێ رهنگه ئهڤ نيشانه ههموو پێكڤه ل نهخۆشي ديارنهكهن.
دهربارهي رێيێن دهستنيشانكرنا نهخۆشيێ، د.مهجيد خهموي دياركر كو ب رێيا پشكنينا گشتي بۆ خوينێ دهێته دهستنيشانكرن و ل وێرێ دياربيت كا هيموگلوبينێ خوينێ يێ كێمه يان نه و ههروهسا ب رێكا تيشكێ دا بزانين كا دلێ نهخۆشي چ (وهرهم) تێدا ههيه يان نه و ديسا پشكنينا دهستئاڤا ستوور دياردكهت كا خوين دناڤ دهستئاڤێ هه يه يان نه و ديسا دێ دياربيت كا چ ههودان د رووڤيكا دا ههيه.
بۆ چارهسهريا ڤێ نهخۆشيێ، تايبهتمهندێ نهخۆشيێن خوينێ دياركر كو ل دهستپێكێ پيدڤيه ئهگهرێ نهخۆشيێ بهێته زانين و گۆت: بههرا پتر ئهڤ نهخوشيه ژ كێمبوونا خوارنا كێم ئاسن تێدا پهيدادبيت، و ل دهستپێكێ دێ ئهگهري چارهسهركهين دا خوين راوهستيت و پاش دێ چارهسهريا نهخۆشي هێته كرن ب هندهك دهرمانا كو بهري خوارنێ بخووت و هندهك خوارنێن ئاسن تێدا، بۆ زانين خوارنێن ئاسن تێدا گهلهكن ژوانژي (مێلاك، گوشتێ سۆر، قهسب، مێويژ، ماسي، سێڤ، زهرزهوات، باقلك و نيسك و فاصولي و نووك و گهلهكێن دي).
د.مهجيد خهمو ئهوژي دياركر كو هندهك خوارن ههنه هاريكاريێ د كێشانا خوينێ دا دكهن پێكهاتينه ژ (پرتهقال، نيموك، باجانسۆرك، باجانرهش و فلفلێن كهسك) و گۆت: هندهك خوارن ژي رێگرن د چوونا ئاسني بۆ ناڤ خوينێ دا ژوانژي ( كاكاو و قههوه) كو نابيت ب رهنگهكێ بهردهوام بهێنه ڤهخوارن و ديسا پێدڤيه پشتي خوارنێ ب دو دهمژمێرا بهێنه ڤهخوارن داكو كارتێكرن ل خوينێ نهبيت.
پشتي روودانێن 6/9 ل پارێزگهها مووسل، دهڤهرێن كوردستانيێن دهرڤهيي ئيدارا ههرێمێ تێك چووين و خهلكێ دهڤهران قهستا پارێزگههێن ههرێما كوردستانێ كرين، چهندين خێزان د ناڤا ئوتێل و موتێلان دا ئاكنجيبووينه و پاشي قوتابخانه و گهلهك ئاڤاهيێن نوو ل بهر ئاڤاكرنێ هاتينه پركرن، پشتي درێژبوونا كاودانا ب ڤي رهنگي خهلكێن د ناڤا ئوتێلان دا ب رێيا رۆژناما ئهڤرۆ گازيهكێ دگههيننه حوكمهتێ و جهێن شولهژێ و بهرپرس د بياڤێ ئاواران دا و دخوازن وان ل ژي ل قوتابخانهكێ ئاكنجي بكهن، چونكو پارێن وان نهمان و نهشێن زێدهتر ل ئۆتێلان بمينن.
عهدنان حهمو كوردهكێ ئێزدي يه 43 سالي يه و خهلكێ باشيكێ يه، فهرمانبهره و ماوێ دو ههيڤانه ئاكنجي ل باژێرێ دهۆكێ و د ناڤ ئوتێلا شام 2 ئاشكراكر كو ئێدي نهشێت پارا بدهته ئوتێلێ و پاره نهمان و گرێبهستا وي ل گهل ئوتێلێ چهند رۆژ ماينه، لهوما داخواز ژ حوكمهتێ دكهن جههك بۆ بهێته ديتن و تايبهت ههكه قوتابخانهكا ڤاله ههبيت بچنه تێدا، عهدناني هێشتا ژي گۆت: خێزانا من ژ ههشت كهسان پێك دهێت و ل دهسپێكێ دهمێ ژ جهێن خوه هاتينه ڤێرێ مه هزر كر ب تنێ چهند رۆژهكن و دێ زڤرينه سهر مالێن خوه، لهوما مه قهستا ئوتێلێ كر، ئهڤه دو ههيڤ بورين و ههر ههيڤێ 10 وهرقا ددهينه ئوتێلێ، مه ئێدي پێ چێ نابيت بهردهوام بين.
ل دۆر گههاندنا هاريكاريان بۆ ئاكنجيێن دناڤ ئوتێلان دا، عهدناني گۆت: هاريكاريێن حوكمهتێ كێم دگههنه مه، حوكمهت هزر دكهت ئهڤه ههموو زهنگينن، لهوما چووينه ئوتێل و موتێلان و هاريكاري بۆ خهلكێ چووينه ناڤ قوتابخانان دا باشترن، بهرۆڤاژي پتريا كهسێن دناڤ ئوتێلان دا شيانێن ئابووري ههتا رادهكي دباشن نهكو د دهولهمهندن.
عهدناني ئاشكراكر ژي كو چهندين رۆژه قهستا قوتابخانان دكهت ب مهرهما ديتنا رێيهكێ كو زارۆيێن خوه تێدا ب حهوينن و ب مخابني ڤه ههموو دگرتي بوون، لهوما داخواز دكهين حوكمهت چارهكێ بۆ مه ببينيت و قوتابخانهكا ڤالا ههبيت دێ زارۆيێن خوه بهنه تێدا، لهوما سوپاسيا حوكمهتێ دكهين خوه ل ئاواران كريه خودان، لێ بلا چارهكێ ل مه بكهت و ئهم ل ئوتێلان نهشێن پارا بدهين و مه پاره نهماينه و جه ژي نينه و نزانين كيڤه بچين.
عهبدال خهليل ئێزديهكێ 49 سالي يه و خێزانا وي ژ 5 كهسان پێك دهێت و ئاكنجيێ ههمان ئوتێله ديار كر كو ل 8/3 ژ بهر هاتنا داعش بۆ دهڤهرێن وان رهڤينه و قهستا پارێزگهها دهۆكێ كرينه و د ناڤا ئوتێلا دا ئاكنجيبووينه و ئهڤه ژي ژ نهبوونا قوتابخانا قهستا ڤان جهان كرينه، عهبدالي هێشتا ژي گۆت: گهلهك سوپاسيا حوكمهتا ههرێمێ دكهين كو هاريكاريا خهلكي دكهت، لێ بهايێن ئهڤان ئوتێلان گهلهك دگرانن و ب تنێ بۆ دو ژووران ههيڤێ 11 وهرقێن دۆلاري ددهم، پارێ مه نهما مه شيانێن بهردهواميێ ل ئوتێلان نينن و پێدڤي ب چارهكا ب لهزين.
عهبدالي ئهو چهنده ژي گۆت: داخواز دكهين قوتابخانهيهك بۆ مه بهێته ديتن و ناچارين وهك ههموو مرۆڤێن خوه بچينه د قوتابخانێ ڤه، چونكو مه شيانێن دارايي نينن و پاره نهمان بدهينه ئوتێلان و ديسا هاريكاري بۆ ئهڤێن ئوتێلان دكێمن و پتر گرنگي ب يێن ناڤ قوتابخانان دهێته دان و ئهڤه د دهمهكي دايه ئهوێن د قوتابخانان گهلهك ژ مه زهنگينترن، ديسا ههكه بێژن قوتابخانه دهێنه ڤهكرن بلا بۆ مه خانيێن گهشتياري دابين بكهن، چونكه ژ چادران چێترن، ههكه چادر بن دێ گهلهك نهخوشي ههبن، چونكه دێ بيته باران و نهبوونا كارهبێ و ئاڤێ گهلهك يا ب زحمهته ژيان تێدا بهێته بوراندن.
عهبدالي هێشتا ژي گۆت: ئهم چووينه پارێزگههێ و باژێرڤانيێ و مه ناڤێن ئاوارێن ناڤ ئوتێلێ گههاندينه كو 28 خێزان تێداينه و نێزيكي 160 كهسانه و ههموو خهلكێ شنگار و باشيك و رهبيعه و دهڤهرێ نه، داخواز دكهين حوكمهت ههر چو نهبيت پيچهكێ بهايێن ئوتێلان كێم كهت ههتا چارهك بۆ مه دهێته ديتن.
رۆژنامهڤان بهيار ئامێدي ل دور بابهتێ ئاواران گۆت: پشتي هاتنا ب هزاران ژ ئاوارێن دهڤهرا شنگال و دهڤهرێن دي بۆ ههرێما كوردستاني بارگرانيهكا مهزن كهفتيه سهر ملێ پارێزگههێ ژ ههموو ئاليهكي ڤه و ب تايبهت ژ ئاليێ ئاكنجيبوونێ و ژ بهر هژمارا مهزن يا ئاوارهيان پرانيا خواندنگههێن مه تژي ئاوارهبووينه، ل گهل هاتنا وهرزي خواندنێ نوكه ئامادهكاري دهێنهكرن كو دهرگههێن خواندنگههان بهێنه ڤهكرن دا كو قوتابي دهست ب قوناغا نوو يا خواندنێ بكهن، لێ ب ڤي دهست داري پروسێسا خواندنێ دي گيروبيت و دڤێت حوكمهت ب لهز چارهكي بۆ ڤان ئاوارهيان ببينيت، ههر چو نهبيت خيڤهتا ل سهر بهلاڤ بكهت ههتا كهمپێن دروست بۆ بهێنه بهرههڤكرن، چونكو قوتابي دێ بنه قورباني و ههر رۆژهكا ژ وان بچيت دێ كارتێكرنێ ل سهر پرۆسێسا خواندني كهت.
ئامێدي ئهو چهنده ژي گۆت: ئهركێ حوكمهتێ يه خواندنگهها ڤالا كهت ب ههر رهنگهكي بيت نابيت پروسێسا خواندن گيروببيت، ژ ئاليهكي ديڤه ل سهر حوكمهتا ههرێمێ و عيراقێ و رێكخراوێن نێڤدولهتي و نهتهوێن ئێكگرتي ئهركه چارهسهريهكێ بۆ ڤێ قيرانێ پهيدابكهن و ههر ژ نوكه دهست ب دروستكرنا كهمپا بكهن و ل دهمهكێ كورت ئامادهبن.
ل رۆژێن بوري و ل سهر راسپاردا سهرۆكێ حوكمهتێ لژنهكا تايبهت بۆ ڤالاكرنا قوتابخانان هاتيه پێكئينان، پێكهاتيه ژ د. عهلي سندي وهزيرێ پلاندانێ، دهرباز كوسرهت رهسول وهزيرێ ئاڤهدانكرنێ، فهرهاد ئهترووشي پارێزگهرێ دهۆكێ نێچيرڤان ئهحمهد، رێڤهبهرێ نڤسينگهها سهرۆكێ حوكمهتێ، د. نوري ئوسمان نوونهرێ تايبهتێ سهرۆكێ حوكمهتێ بۆ دهڤهرا شنگال، كۆمبوون ل گهل دهڤهردارێن پارێزگهها دهۆكێ ئهنجام داينه و بۆ ديتنا چارهكا بلهز ب مهرهما ڤالاكرنا قوتابخانا ژ ئاواران و دهستپێكرنا خواندنێ ل پارێزگههێ.
ل دووڤ ئامارێن هاتينه دياركرن كو 128 هزار و 761 كهس د 652 قوتابخانێن دهۆكێ دانه ههنه.