دلـشکـەسـتن…
زنار تۆڤی
دلشکەستن ب تنێ ئەزموونەکا دەروونی و سۆزداری نینە، بەلکو کارتێکرنەکا ئێکسەر و گران ل سەر فیزۆلۆژیا جەستەیی هەیە، دەمێ مرۆڤ تووشی دلشکەستنێ دبیت، لەش وەکو “برینەکێ” سەرەدەریێ دگەل دکەت.
دەمێ تو تەماشەیی وێنێ وی کەسی دکەی یێ تە دلێ وی شکاندی، ئەو دەڤەرێن مەژی چالاک دبن، ب تایبەتی کۆرتێکس و سۆماتۆسینسۆری، کو بەرپرسن ژ هەستکرن ب ئێشانا لەشی، ئانکو مەژی جوداهییێ دناڤبەرا سۆتنا دەستێ تە و شکاندنا دلێ تە دا ناکەت، بۆ مەژی هەردوو ئێشانەکا ڕاستەقینەنە.
دەمێ تو د پەیوەندیەکا سۆزداریدا بی، مەژی ڕێژەیەکا مەزن ژ هۆرمۆنێن کەیفخۆشیێ (دۆپامین و ئۆکسیتۆسین) بەرهەم دئینیت، ل دەمێ دلشکاندنێ، ئەڤ هۆرمۆنە ژ نشکەکێڤە دادکەڤن و ل جهێ وان هۆرمۆنێن ستریسێ (کۆرتیزۆل و ئەدرینالین) بلند دبن، ئەڤ ڕەوشە هەڤشێوێ کێشانا ماددێن هوشبەرە د لەشێ کەسێ ئالۆدەبوویی دا، کو دبیتە ئەگەرێ لەرزین و دۆدلیێ و خەمۆکیێ.
کۆنیشانێن دلشکەستنێ، کو ئەڤە دیاردەیەکا نۆشداری یا ڕاستەقینەیە، ژبەر بلندبوونا ژ نیشکەکێڤە یا هۆرمۆنێن سترێسێ، پشکەک ژ ماسولکێن دلی بۆ دەمەکی لاواز دبن. گەلەک نیشانێن وێ وەکو ڕەنگێ جەلتا دلی نە، ئێشانا سنگی و بێهن تەنگی، بەلێ جوداهی ئەوە کو دەمارێن دلی ناهێنە گرتن، بەلکو ب تنێ ماسولکە ژبەر خەمێ شۆک دبن.
ژبەر بلندبونا کۆرتیزۆلی، خوین ژ کۆئەندامێ هێرانێ بەرەف ماسولکان دچیت (وەکو خۆ بەرهەڤکرنەک بۆ شەری یان ڕەڤینێ)، ئەڤە ژی دبیتە ئەگەرێ، ژ دەستدانا حەزا خوارنێ، ئێشانا گەدەی، زکچوون یان قەبزی، هەستکرن ب هەبوونا “گرێیەکێ” د گەوری و سنگی دا.
هەروەسا دۆدليا بەردەوام یا پشتی دلشکەستنێ، دبیتە ئەگەرێ کێمبوونا تەپکێن سپی یێن خوینێ، ژبەر هندێ ئەو کەسێن دلێ وان شکەستی پتر دبنە جهێ تووشبوونێ ب هەلامەتان، کولبوون و نەخۆشیێن ڤایرۆسی، مەژی د ڕەوشا ئاگەهدارییا بەردەوام دایە، ئەڤە ژی دبیتە ئەگەرێ تێکچوونا خەوێ یان خەونان ب وی کەسیڤە دبینیت، هەروەسا بلندبوونا کۆرتیزۆلی دبیتە ئەگەرێ پەیدابوونا پرسکان و تێکچوونا ڕەنگێ پیستێ مرۆڤی.
دیسا دەمێ جەستە لبن فشارێدا بیت ماسولکە تێکدچن، ئەڤە ژی دبیتە ئەگەرێ سەرئێشەکا بەردەوام، ئێشانا ستوی و پشتێ، هەستکرن ب وەستیانەکا زۆر کو ب خەوێ ژی چارەسەر نابیت.
دلشکەستن خەیال نینە، بەلکو شۆکەکا لەشی و کیمیاییە، لەشێ مرۆڤی پێدڤی ب دەمی هەیە، هەتا هەڤسەنگیا هۆرمۆنان بزڤرینیتەڤە، باشترین چارەسەری د ڤی دەمیدا، وەرزشکرنە، بۆ بلندکرنا ڕێژا سروشتی یا دۆپامینی، وەرگرتنا پشتەڤانیا جڤاکی، ئاخفتن ل گەل هەڤال و کەسێن نێزیک بۆ کێمکرنا ئاستێ کۆرتیزۆلی.
