ده‌ما كو جاده دئـاخڤیت؛ ژ ئـه‌ورۆپا هەتا ئیراقێ و كوردستانێ
شهاب ئاكرەیی
گرنگیا خۆنیشادانێن ل ئەورۆپا تنێ د فراوانبوونا ڕووبەرێ وان دا نینە، بەلكو د وان داتایان دا یە یێن كو پەیوەندییا ناڤبەرا وه‌لاتی و دەولەتێ دیار دكەن. دەما كو وەلاتییێ ئەورۆپی بۆ بلندبوونا بهایان، قەیرانا ئاكنجیبوونێ یان ژ دەستدانا شیانێن وی یێن كڕینێ دچیتە سەر جاددێ، ئەو ب ڕاستەوخۆ یان نەڕاستەوخۆ پسیارەکێ ل دۆر دادپەروەریێ د دابەشکرنا بارێن ئابووری دا دروست دکەت.
هەمان ئەڤ پسیارە ل ئیراقێ و هەرێما كوردستانێ ژی دەنگڤەدانا خۆ هەیە، هەکە ئەگەرێن ڕاستەوخۆ و بارودۆخێن سیاسی و ئابووری جودا ژی بن.
ل ئەورۆپا، گەلەك ژ خۆنیشادانان ژ جڤاکێن کو خۆدان دەزگەهێن بنەجهـ و چەندین ڕێكارێن دەربڕین، گۆتوبێژ و لێپرسینێ نه دەستپێدکەن، لێ د هەمان دەم دا رووبەڕووی فشارێن گوزەرانی، جوداهیا جڤاکی و كێمبوونا باوەرییا هندەک چینان ب سیاسەتێن حوکمەتێ دبن.
ل ئالییەکێ دی، ل ئیراقێ داخوازی د دەمان دا ڕەنگەکێ لەزتر وەردگرن، کو ب بێکاریێ، لاوازییا خزمەتگوزارییان، گەندەلیێ، جوداهیا دەرفەتان و پشتدانییا سەر دەولەتێ بۆ دابینکرنا دەرفەتێن کار و داهاتی ڤە گرێدایینە. ل ڤێرێ، پسیار تنێ ل دۆر چاوانییا دابەشکرنا سامانان نینە، بەلكو درێژ دبیت بۆ شیانێن دەزگەهان د رێڤەبرنا سامانان دا و وەرگرتنان بۆ خزمەتگوزاری، دەرفەت و ئارامییەكا بەردەوام.
ل كوردستانێ ژی، ئەڤ گوهۆرینە ل گەل تایبەتمەندیا ئابوورییا کو ب رێژەیەکا مەزن پشت ب داهاتێن نەفتی و مەزاختنا گشتی دبەستیت، ل گەل هەڤدژی یێن دارایی یێن د ناڤبەرا هەولێرێ و بەغدای و کاریگەریا وان ل سەر مووچە، خزمەتگوزاری و سەرمایەگوزارییێ تێکەل دبن.
ژ بەر ڤێ ئێکێ، پاشکەفتنا شایستەیێن داڕایی تنێ کێشەیەکا دارایی یا دەمکی نینە؛ بەلكو دکارە کاریگەریێ بکەتە سەر بازاڕێن خۆمالی، شیانێن خێزانان بۆ مەزاختنێ، بەردەوامیا کاران، و باوەرییا وەلاتی ب شیانێن دەزگەهان بۆ بجهئینانا پابەندییێن وان.
ل ڤێرێ به‌راوه‌ردەکا كویرتر دەرکەفت: ل ئەورۆپا، دبیت وەلاتی خۆنیشادانێ بکەت ژ بەر کو دەولەتێ ئەو ئاستێ ژیانێ و دادپەروەرییا کو لێ چاڤەڕێ دکر بۆ دابین نەکرییە؛ ل ئیراق و كوردستانێ ژی، دبیت خۆنیشادان ژی گرێدایی بیت ب پسیارکرنا ل دۆر کێمترین ئاستێ ماف، خزمەتگوزاری و ئەولەهییا ئابووری یا کو دڤێت دەولەت مسۆگەر بکەت.
ل گەل ڤێ ئێکێ ژی، ئەڤ وێنەیە ل سەر هەموو دەولەتێن ئەورۆپی یان هەموو چینێن جڤاکا ئیراقی و كوردستانی بجهـ ناهێت؛ چنکو هەر جڤاکەک خۆدان بارودۆخ و جوداهیێن خۆ یێن ناڤخۆیینە.
ئەڤ جوداهی نیشا نادەن کو خۆنیشاندانا ئەورۆپی کێمتر گرنگە یان خۆنیشادان ل ئیراقێ ب بێگومان بەر ب توندبوونی ڤە دچیت. بەلكو ئاماژەیێ ب وێ ئێکێ ددەن کو پشتگوھخستنا داخوازیێن دوبارە دبنەڤە، دکارە قەیرانا دەستنیشانکری بکەتە قەیرانەکە بەرفرەهتر یا باوەریێ. دەما کو دەرچوویەک دەرفەتەكا دادپەروەر نەبینت، فەرمانبەرەک ئارامییا داهاتێ خۆ نەبینت، و وەلاتی ژی خزمەتگوزارییا شایستەیێ ڕێزگرتنا وی نەبیت، مژار سنوورێن ئابووری دەرباز دکەت و دبنە تاقیکرنەک بۆ ڕەوایەتییا کارێ گشتی و شیانێن دەزگەهان بۆ چاکسازیێ.
بەرپرسیارەتییا حوکمەتێن ل ئیراقێ و كوردستانێ تنێ د راگرتنا خۆنیشادانان دا نینە، بەلكو ب چارەسەرکرنا ئەگەرێن وان دەستپێدکەت: هەمەجۆرکرنا ئابووری، دابینکرنا دەرفەتێن کار، مسۆگەرکرنا شەفافییا داهاتی و مەزاختنان، باشترکرنا خزمەتگوزارییان، و گرێدانا بەرپرسیارەتیێ ب لێپرسینێ ڤە. هەروەسا گۆتوبێژا د ناڤبەرا هەولێرێ و بەغدا پێدڤی ب چارەسەریێن دارایی یێن بنەجهـ هەیە، دا کو ناکۆکیێن سیاسی نەبنە بارێن دوبارە ل سەر ژیانا وەلاتییان.
لەوما، ئارامییا ڕاستەقینە ب نەبوونا خۆنیشادانان ناهێتە دروستکرن، بەلكو ب بوونا دەولەتەکە کو وەلاتی تێدا گوهـ ل دەنگێ خۆ ببیت، مافێن خۆ تێدا وەرگریت و شیانێن لێپرسینێ ژ بەرپرسان ل دۆر بریارێن وان هەبن.
ئەڤەژی ئەو مەودایا د ناڤبەرا دەولەتەکێ دایە کو قەیرانان بڕێڤە دبەت و دەولەتەکە کو بنەمایێن وان چارەسەر دکەت؛ د ناڤبەرا دەستهەلاتەکە داخوازا باوەریێ دکەت و دەزگەهێن کو ب کار و دادپەروەرییا خۆ شایستەیێ وێنە.
ل ئێرە «دەولەتێن مانایێ نەک دەولەتێن سنووران» نە گۆتنەکا فەلسەفی یا بەرتەنگە، بەلكو پیڤەرەکا کارەکییە بۆ سەرکەفتنا حوکمڕانیێ: ئەوە کو مرۆڤ هەست بکەت کو سامانێن گشتی دهێنە وەرگرتن بۆ ڕێزگرتن، دەرفەت و خزمەتگوزارییان و کو وەلاتیبوون گرێبەستەکە باوەرییا هەڤپشكە، نە تنێ پەیوەندییەکە ب خاكێ یان درووشمەکێ سیاسی ڤە.
