دیوانا (بزاڤا ژینێ) و هۆزانا فێركاری و پەروەردەیی
جەگەر كەمال ڕێكانی
دڤێ ژیانێ دا گەلەك كەس هەنە و هەر ئێك ب شێوەكێ ڕۆلێ خۆ دگێریت، لێ هندەك ژ وان دبنە ڕێنیشاندەر و ناڤێن دیار و كەسایەتیێن ب سەنگ و ب خزمەتا خۆ دشێن ناڤێ خۆ بۆ هەتا هەتا دناڤ دیرۆكا ملەتێ خۆ دا بهێلنە زیندی و نەمر، ئەڤ كەسێن هەنێ شانازینە بۆ جڤاك و وەلاتان، ژیان ب بزاڤ و خەبات و بەرهەمێ پێنوسێ وان گەش و خەملدار و ئاڤا دبیت، ئەحمەدێ خانی سەركێشێ هۆزانا فێركاری یا كوردی یە نەخاسمە بەركارێ وی (نووبارا بچووكان 1683ز)، لەوما دێ د ڤێ گۆتارێ خۆ دا ژی ب كورتی بەحسێ دیوانا شعری یا هەلبەستڤانەكێ ژێهاتی و خودان خزمەت و ناڤەكێ دیار د بوارێ هۆزانا فێركاری دا كەین، ئەو ژی دیوانا شعری یا نڤیسەر و هەلبەستڤانێ خەمخوور و هێژا مامۆستا (كەمال مەلا یاسین ڕێكانی)یە، بەری چەند تیرۆشكەكان بەردەینە سەر دیوانا ناڤهاتی ب فەر دزانین كورتییەكێ ل دۆر ژیاننامەیا هەلبەستڤانی ژی بۆ هەوە بدەینە خویاكرن.
كەمال مەلا یاسین ڕێكانی كیە؟
نڤیسەر و هەلبەستڤان و فلكلورناس و زیندانیێ سیاسیە و ناڤێ وی یێ دروست (كـەمـال یـاسین مـحـەمەد) ل ناڤەندێن پەروەردەیی و ڕەوشەنبیری ب ( كـەمـال یـاسین رێكـانی ) بەرنیاسە، ل سالا 1957ێ ل گوندێ (بەنستان) هاتیە سەر دونیایێ. ل سالا 1969ێ خواندنا خۆ یا سەرەتایی ل (مووسل)ب دووماهیك ئینایە، ل سالا 1972ێ پەیمانگەها ئیسلامی ل مووسل و خواندنا خۆ یا زانكۆیێ كۆلیژا شەریعەتێ ل بەغدا ل سالا 1982ێ ب دووماهیك ئینایە، ل سالا 1986ێ ژلایێ رژێما گۆڕبە گۆڕا بەعس ڤە ژبەر هەلویستێ وی یێ كوردینیێ و نیشتیمانپەروەرانە هاتبوو زیندانكرن، ل سالا 1999ێ ب كارێ گۆتار خواندنێ ل مزگەفتا مەزن یا شێلادزێ رابوویە و تا نوكە یێ بەردەوامە، چەندین بابەت ب هەردو زمانێن كوردی و عەرەبی ل ڕۆژنامە و گۆڤار و مالپەرێن ناڤخۆیی و دەرڤە بەلاڤكرینە و چەندین پەرتووكێن چاپكری و ئامادە بۆ چاپێ هەنە. ژ پەرتووكێن چاپكری ژی ئەڤەنە: أنوار المعرفە (1999)، حدیقە المعرفە (2000)، خەملین (2003)، ئەڤەنە ڕێكێن بەهەشتێ (2008)، بزاڤا ژینێ 2022. ل سالا 2003 ـ 2004 بوویە رێڤەبەرێ دواناڤنجیا شێلادزێ .2005ێ بوویە ئێكەم بەرپرسێ سەنتەرێ رەوشەنبیری یێ شێلادزێ و هەر ل هەمان سالێ بوویە سەرپەرشتیارێ پەروەدەیی ل قەزا ئامێدیێ و ل 2020 هاتیە خانەنشین كرن.
پێكهاتەیا دیوانا بزاڤا ژینێ
بزاڤا ژینێ ناڤونیشانێ دیوانا شعری یا هەلبەستڤان (كەمال مەلا یاسین ڕێكانی)ە، كۆمەكا هۆزانێن وی یێن ل سالا 1984 تا 2021 نڤیساین ل ڤێ دیوانێ دا كۆمڤەكرینە، بابەتێن وێ بەهرا پتر (پەروەردەیی و نەتەوەیی)نە، و 117 هۆزانێن جۆرا و جۆر ب خۆڤە دگریت، كو بەشەك ژ وان بۆ زارۆكان نڤیساینە و هندەك ژ وان ژی بووینە ستران و چوینە د ناڤ پرۆگرامێن خواندنێ دا و هندەك ژی ل ڕۆژنامە و گۆڤاران دا هاتینە بەلاڤكرن، ناڤەڕۆكا هەلبەستێن وی تام و سەلیقەیا چیای و سروشتێ جوانێ كوردستانێ و بزاڤا پێشمەرگەیێن جانفیدا و خەمخۆرێن خاك و ملەتی نە و دەنگێ خەباتكارانە دژی زۆرداری و تەپەسەریێ ژ پێخەمەت ئاشتی و سەربەستی و ژیانەكا سەرفەراز ل ڤی وەلاتی و نەمانا عەڤرێن تاری و ستەمێ، هۆزان ب تەرزێ كلاسیك و ئازاد ژی ڤەهاندینە، دیوان ژ چاپكری و وەشانێن پەرتووكخانەیا (گازی)یە، و 146 لاپەران پێكدهێت، پێداچوونا زمانی مامۆستا (هێرش كەمال ڕێكانی) بۆ كریە و تیپچنین (جەگەر كەمال ڕێكانی).
ژبەركو هەلبەستڤان كەسەكێ گەلەك یێ نشتیمانپەوەرە و ژ مالباتەك ڕەوشەنبیر و كوردپەروەر و كوڕێ زانا و خەباتكار و هەلبەستڤانێ ناڤدارێ بەهدینان (مەلا یاسین ڕێكانی) یە، كو خودان هەلویستێن نەتەوەیی یێن وێرەك و بهێز بووینە، لەوڕا ل سالا 1986ێ مامۆستا كەمال ژبەر هەلویستێن وی یێن نەتەوەیی ژلایێ ڕژێما بەعس یا ژناڤچوویڤە دهێتە زیندانكرن. د دیوانا بزاڤا ژینێ دا د هۆزانا (ئەی ئاخا وەلاتی) دا ل دۆر ڤیانا وەلاتی دبێژیت:
«گــەلــۆ ..
دێ زڤـــــریــنــــە وێ ژینــــێ
پشتی مـــــە هێلای گەلــــەك
چیایێت بلند ل وێ شوینێ
كـــانێ ئەو پەیت و چەلەك؟
نێ نـــە دویرە ئەم بگەهینێ
پـــرچ زەرا چــــــاڤێت بەلەك
دایـكێ .. دایـكێ
نەگری .. نەنالینە
كــــراسێ رەش
نــەكــە بەرخۆ
خــەمــــا نەخۆ
رۆندكا قەت نەبارینە
ئـــەڤـ جـــانێ مــن
خەلاتەكە دێ كەم دیاری
بۆ ڤــــێ خــــــاكـــێ
چـــونكــــی دایكێ
خورت و شوخێت گۆندێ مە
هێشـــت ب هــیــڤـــــــــی نـــــە
بـــۆ بـــهـــــارا
زوی لێ نەبەهیت گیایێ شینە
دایكێ .. دایكێ
تۆ چ دخوازی؟ نەبێژە كوڕێ من
دێ مــــــریــــت، ئــــــەز نــــــامرم!
نــــــــــاشـــربـــــــــم و دێ بــــزڤــــــم
دوڵ و چــــیــــا .. دەشــت و دەریا
سەرێت رێیا، ژێهەلی و ژۆردانی یا
دێ تێك شـــلـقــــینـم
و دێ داخواز یا هەمی
گەنج و پیر و كالێت وەڵاتێ خۆ
ب جهـــ ئینــــم ، ب جـهــ ئینــــم»
سەیدای ژبلی كو ئەو ب خۆ ژی ئێك ژ مامۆستایێن دێرین و دلسۆزە و گەلەك خزمەت د بیاڤێ پەروەردەیی دا كریە و شوون تبلێن وی د دیارن، هەمان دەم دا د هۆزانا فێركاری و پەروەردەیی ژی دا یێ دەستهەل بوویە و گەلەك هۆزانێن پەروەردەیی بۆ زارۆكێن كوردستانێ نڤیساینە ژبەر كو ل دەڤ وی ئەو ژی تەخەكا گرنگ یا جڤاك و وەلاتینە و ئاییندەیێن گەلانە، ل ڤێرێ دێ چەند نموونەیان ژ وان هۆزانێن پەروەردەیی دانین یێن د دیوانا بزاڤا ژینێ دا هاتینە كۆمڤەكرن.
«قــــوتابی تـۆ زۆر چـــاكی
خــۆدان ڕەوشتێ پـــاكی
هـــەر زێـدەكـــــە شــیانـــا
خــۆدان وەڵات و خاكی
قـــوتــابی خــــانـدن ژینە
چ بـــەرهەمێ بـــاش بینە
هندی مــــە زانین هەبیت
یــــــا زۆردارا ڕەڤــیــنــــــە
قـــوتــــابی تــــۆ نــاڤـدێری
بۆ جەرگێ خۆ تۆ شێری
سـەركێ ڕمـێ هەر تۆیی
دڤێت نــەیـــارا ب هێری»
د هۆزانەكا دیتر دا بناڤێ (مامۆستا و خواندن)، كو ئەڤ هۆزانە د پرۆگرامێ خواندنا كوردی یا پۆلا پێنجێ بنەرەت دا هاتبوو بەلاڤكرن دبێژیت:
«هــۆ خــــەلكینۆ مامۆستامــــە
بۆ وانێت خـــــۆ یێ هۆستامە
هندی بشێــم دێ هـــــەر بێژم
پێنگـــــاڤا چــــاك دێ هاڤێژم
خۆدان پـــەیـــام و خــەبـــاتین
ئـــــــەم هــــەوارا واری هـاتین
ئـــــەزم گـــەنجێ ڤـــی وەڵاتی
بــۆ وە تینم خـــۆش خەلاتی
وەك شەماڵێ دێ خـۆ سوژم
دۆژمن هـــــارە دێ وی كوژم
هــــــەوڵ بدە و هــــــەر بخوینە
ســـــەرێ نەیـــارا ب چەمینە
مامۆستـــامـــە هــــەتـــا مرنێ
وار دێ هێتــــە ئــــاڤــــاكرنێ«
هەروەسان د هۆزانا (ئالایێ زانینێ) كو ئەڤ هۆزانە ژی د پرۆگرامێ خواندنا كوردی یا پۆلا دووێ سەرەتایی دا هاتبوو بەلاڤكرن تێدا شیرەتێ ل زارۆكێن كوردان دكەت كو دڤێت بخوینن دا رێكا وان رۆهن و گەش بیت و تاریستان ل وەلاتێ مە نەمینیت و بگەهینە سەربەستیێ دبێژیت:
«بـــــرا دڤێت تـــــۆ بخوینی
دا تــــــۆ ئــــــازادیێ ببینی
خــواندن بۆ تــــە روونـاكە
ئـــاڵایێ زانینـــــــێ راكــــە
كوردینی ئــەركێ هــەمان
تۆی دەرمانێ خڕ خەمان
ژ ناڤمـــە هـەڕە تــاریستان
بژیت كـورد و كــوردستان»
