د رۆژا جیهانی یا ژینگەهێ دا چ هاتەكرن؟
تارق عەبدال
هەر وەكی دیار كو هەمی سالان ل رۆژا پێنجی حوزەیرانێ، ل سەرانسەری جیهانێ بیرەوەریا رۆژا جیهانی یا ژینگەهێ دهێتە كرن. ئەڤ هەلكەفتە ل سالا 1973 ژ لایێ نەتەوەیێن ئێكگرتی ڤە د كۆنفرانسێ ستۆكهۆڵم دا بڕیار ل سەر هاتیەدان و تێدا «بەرنامەیێ نەتەوەیێن ئێكگرتی بۆ ژینگەهێ» (UNEP) هاتە دامەزراندن، ب مەرەما بلندكرنا ئاستێ هوشیاریێ و راكێشانا سەرنجا بڕیاربدەستان بەر ب كێشەیێن ژینگەیی. هەلبەت ئەڤ رۆژە وەك دەلیڤەیەك بۆ هاندانا جڤاكان و تاكە كەسان دهێتە دیتن، پێخەمەت پاراستنا گۆیەیا ئەردی. د ڤێ رۆژێ دا جەختی ل سەر وێ چەندێ دهێتەكرن كو دابینكرنا ئاڤا پاقژ، زێدەكرنا رووبەرێ كەسكاتیێ، سیستەمێ گونجایێ ئاڤرێژان و پاراستنا زیندەوەران ژ مافێن سەرەكی یێن مرۆڤینە. چاڤدێر ژی وەسا دبینن كو بۆ گوهۆڕینا درووشمان بۆ كریار، جیهان پێدڤی ب ئیرادەیەكا ب هێز یا سیاسی، پەیرەوكرنا گەشەپێدانا بەردەوام و كۆنترۆلكرنا شەڕان هەیە. ب مخابنی ڤە د سەردەمی نوكە دا وەكی یا پێدڤی گرنگی ب ژینگەهێ ناهێتەدان و مەترسیێن مەزن ل سەر ژینگەها جیهانێ ب گشتی پەیدابووینە ژ ئەگەرێ دانا كارگەهێن مەزن یێن پیشەسازی ب هەمی جۆرێن خۆڤە دیكێل و پاشمایێن راستەخۆ كارتێكرنێ ل سەر ژینگەهێ دكەن و دیسا زۆبوونا ترومبێلان و كەرتێ وەربەرهێنانێ كو ب سەدان دۆنەمێن ئەردێن چاندنێ خراب دكەن و دكەنە شقە، ڤللە، كۆچك و مەزرەعە و ئەڤە هەمی دبنە سەدەمێ هندێ كو ئێدی ژینگەها مە بەر ب نەمانی ڤە بچیت، هەر چەندە دبیت سالانە هندەك دار بهێنە چاندن، لێ ئەڤە تێرا هندێ ناكەت كو د بەرانبەرا دا ب سالانە رێژەكا مەزنا داران بهێنە بڕین و سۆتن كو تو بەرانبەر چەند دارەكا بچینی، ڤێ چەندێ هەڤسەنگی تێكدچیت، یا پێدڤی ل سەر لایەنێن پەیوەندیدار سزایێن توند بۆ وان كەسان هەبن یێن دبنە ئەگەرێ تێكدان و وێرانكرنا ژینگەهێ و ژ لایەكی دیڤە هەولێن بەردەوام بهێنە هاڤێتن بۆ دروستكرنا رێژەكا زێدەتر یا باخچەیێن گشتی د ناڤ باژێری دا هەر چەندە ل دهۆكێ هەتا رادەیەكی باش د ڤان چەند سالێن دوایێ دا گرنگیەكا مەزن دایە كەسكرنا باژێری، ئەڤە ژی جهێ دلخۆشیا مە هەمیانە، لێ دڤێت هەڤوەلاتی ژی یێ هاریكار بیت ژبۆ چاڤدان و پاقژ راگرتنا ژینگەهێ و چاڤدان و پاقژ ڕاگرتنا ژینگەهێ ئەركێ مە هەمیانە، نە بەس ئەركێ حوكمەتێ بتنێ یە، بەلكو حوكمەت یا ل سەر ملێن خۆ رادكەت و یا دی ژی دڤێت ئەم وەك هەڤوەلاتی یا ل سەر مە پێدڤی یە ئەم ژی ب ئەركێ خۆ رابین ژبۆ پاقژ راگرتنا ژینگەها خۆ، بەلكو كوردستان ب ژینگەه و سروشتێ خۆ یا جوانە و ب ناڤودەنگە ژبۆ هندێ دا كوردستانا مە و ژینگەها مە هەر یا ب خەمل و جوان بیت، پێدڤییە هەر ئێك ژ مە ژلایێ خۆڤە بیتە پارێزڤانێ ژینگەهێ دا هەر وارێ یێ ب خەمل و گەش بیت.
