تارق عەبدال

ھەلبەت وەرزش ب گشتی و فوتبۆل ب تایبەتی کۆپا جیھانی دنوکەدا لسەرانسەری وەلاتێن جیھانێ گرنگی و پووتەکێ ئێک جار مەزن پێ دھێتەدان دبیت بەرێ چەندین سەدەییا وەکی ڤی چاخێ دووماھیێ ھند گرنگی ب وەرزشا فوتبۆلێ نەھات دان، ژبەرکو کۆپێن جیھانی یێن بەرێ دا چەند ھەلبژارتیەک دیار و بەرچاڤ بوون وان کۆنتروڵا جاما جیھانێ کربوو وەکی ھەلبژارتیێ بەرازیل، ئەلمانیا، ئەرجەنتین و ئیتالیا، ھەر ئێک ژوان چەندین جاران ئەڤ مۆندیالە ب دەستڤەئینایە، لێ دڤێ مۆندیالا جیھانی دا جێوازتر ژ یێن دیترە ھندەک ھەلبژارتیێن غەریب دەربازی ڤێ موندیالێ بوون ژوان ھەلبژارتیێ کاپ ڤێردی، دا دەسپێکی چەند پێزانینەکا لسەر ڤی وەلاتی دیارکەین، ئەوژی کومارا ڤێردی وەلاتەکە دکەڤیتە ناڤەراستا ئوقیانووسێ ئەتڵەسی، ل نێزیک کەنارێن روژئاڤایێ ئەفریقیا زمانێ ئەفریقی و پۆرتۆگالی دئاخڤن لێ زمانێ فەرمی پۆرتۆگالییە، زوربەی خەلکێ ب زمانێ کریۆل دئاخڤن پایتەختێ وی پرایایە ژێدەرێ ئابوری زێدەتر لسەر سیکتەرێ گەشتیارییە، ئێکە ژ سەقامگێرترین و دیموکراتیترین وەلاتێ ئەفریقیایە، ل سالا ١٩٧٥سەربخۆیا ل وەلاتێ پۆرتۆگال وەرگرتیە رێژا خەلکێ دگەھیتە نێزیک پێنچ سەدو شێست ھزار کەسان، یا سەرنجراکێش ئەو وەلاتەکێ ھندە یێ بچووک و نەیێ بەرنیاس شیا بگەھیتە مۆندیالا ٢٠٢٦وشیا حەتا قووناغا شازدێ ژ مۆندیالێ ژی بچیت، یاریا دگەل مەزنترین ھەلبژارتی هەلگرا سێ مۆندیالان ھەلبژارتیێ ئەرجەنتین کو ل قووناغا شازدێ ب کوتەکی شیا سەرکەفتنێ لسەر تومارکەت سێ گوڵان بەرامبەر دو گوڵان، ئەڤێ چەندێ ژی ڕەنگڤەدانەکا مەزن لسەرانسەری جیھانێ پەیداکر کو ئەڤە دەمەکی دایە گەلەک وەلاتێن ھەین خودان رێژەکا مەزنا ئاکنجی و یاریزانایە لێ تا نوکە نەگەھشیتنە چ موندیالان، ئەگەر ھندەک ژوان ھەلبژارتیا کێم جاران گەھشتێنە موندیالان ژی لێ نەشیاینە وەکی ڤێ ھەلبژارتی بگەھنە قووناغێن ئەڤ ھەلبژارتییە گەھشتیێ، دڤێرە دا ئەڤ تشتەکی دیتر نیشا مە ددەت ئەوژی ئەوە کو نەبەس ھەلبژارتیێن مەزن دشێن ب سەرکەڤنە موندیالێ بەلکو ھەلبژارتیێن بچووک دشێن و ئەنجامێن باش و نەچاڤەرێکری ب دەستخوڤە بینن بەلکو وەرزش د ئەڤرودا بوویە بوویەرەکا گرنگا جیھانی برێکا وەرزشێ ھندەک وەلات دھێنە بەرنیاسکرن بۆ نموونە ئەگەر ھەلبژارتیێ کاپ ڤێردی نەگەھشتبا کۆپا جیھانی و ئەڤ ئەنجامێن باش بدەستخوڤە نەئینابان دبیت کەس ژمە نەدزانی وەلاتەکێ ھەی بڤی ناڤی، ھەر وەکی چاوا کو ل سالا ٢٠٢٥ یانەیا دھۆک جاما کەنداڤی ب دەستخوڤە بری کو چاوا ناڤ و دەنگیا خو لسەر ئاستێ وەلاتێن کەنداڤی و ئاسیا بلندکر وان زێدەتر دھۆک نیاسی، لەورا وەرزش نەبەس بتنێ خو د وێ چەندێ دا دبنیتن بەلکو وەلاتێ وان دگەلەک لایانڤە دھێتە نیاسین.

تارق عەبدال

پشتی ژناڤبرنا رژێما سەدامێ گۆڕ ب گۆڕ و بەرجەستەكرنا سیستەمێ دیموكراتی بۆ برێڤەبرنا وەلاتی و ژ وان خالا هەر گرنگ بۆ ستوونا ئاڤاكرنا وەلاتەكی دیمۆكراسی كو ئەوژی پێنگاڤا ئێكێ، ئەوژی دانانا دەستورەكی كو د وی دەستووری دا مافێن هەمی پێكهاتەیێن ئیراقێ دژین ژ لایێ ئولی و نەتەوەی و جڤاكی ڤە د ڤی دەستووری دا هاتنە بنەجهگرن، ئەڤەژی پێنگاڤەكا گەلەكا ئەرێنی بوو هاتیە هاڤێتن، لەورا ژی كەسانێن بسپۆر و چاڤدێرێن سیاسی یێن ناڤخۆ و جیهانی، هۆسا لێكداڤە كو هزر دكر دێ ئیراق بەر ب قووناغەكا باشترە ڤە چیت، ئەوبوو ل سالا ٢٠٠٥ بۆ جارا ئێكێ‌ د مێژوویا ئیراقێ دا هەلبژارتن هاتنە ئەنجامدان كو هەمی هێز و لایەنێن سیاسی یێن ئیراقێ ب گشتی پشكداری د ڤێ پرۆسێ دا كر، لێ ژبەركو ئیراق وەلاتەكێ فرەئایین و نەتەوەیە، لەورا وەك رێكە چارەیەك بۆ رازیكرنا هەمی پێكهاتە و لایەنێن سیاسی یێن ئیراقێ كو پشكدار بن د حوكمەتا ئیراقا نوی دا، كو بیرۆكەیەك هاتە پێش، ئەوژی هەمی هێز و لایەنێن ئیراقی رێكەفتن كو ل سەر پرەنسیپێ شەراكەت بۆ برێڤەبرنا وەلاتی هاتە پەیرەوكرن كو سەرۆكێ پەرلەمانی بۆ سونەیان بیت و سەرۆكێ ئەنجوومەنێ بۆ پێكهاتەیێ شیعەیان بیت و سەرۆك كۆمار بۆ كوردان بیت، ئەڤ وەك نەریتەك لێ هات ئەڤە ل سالا ٢٠٠٥ وەرە تا نوكە ب ڤی رەنگی یە، ئەڤە سەرەرای وان هەمی كێم و كاسیێن هەیین ل سەر ڤی شێوازی رێڤەبرنا سیستەمێ و كارگێری و یاسایی ئیراقی هەین، بەلێ ژبەركو هەلبژارتن پیڤەر بوون بۆ بەردەوامی دان ب ڤی شێوەیێ حوكمرانیێ، ڤێ چەندێ ژی وەكر كو هێز و لایەنێن سیاسی هەمی هەول و پێكۆلان بدەن ب رێكا هەلبژارتنا هەڤڕكیێ ل سەر كورسیێن پەرلەمانێ بكەن بۆ هندێ رێژەیا پتر یا كورسیان ب دەستخۆڤە بینن بۆ گەهشتنا پەرلەمانی بشێن د حوكمەتێ دا زێدەتر پلە و پۆستا وەربگرن، ئەڤە دەمەكی دایە كو هێز و لایەنێن سیاسی بشێن ب رێیا نوونەرێن خۆ ل پەرلەمانی و د حوكمەتێ دا، ببنە پارێزەرێن ماف و داخوازیێن خەلكی، بەلێ ب مخابنی ڤە پشتی كابینەیا نوی یا سەرۆك وەزیرێن حوكمەتا عەلی زەیدی دەستبكاربووی و ل ڤان چەند رۆژان دا؛ پشتی (عەدنان جومەیلی) برێكاری وەزارەتا نەفتا ئیراقێ و رێڤەبەرێ گشتێ یێ بەرێ یێن پاڵاوگەهێن (بێجی) ژ ئەگەری كەیسەكا گەندەلیێ هاتیە دەستەسەركرن ل ژلایێ دەزگەهێن ئەمنی یێن ئیراقێ ڤە پشتی ڤەكۆلین ل گەل هاتیەكرن، ئەوی ناڤێن چەندین كەسێن ب ناڤودەنگ یێن حوكمەتا ئیراقێ ئاشكراكرن و هەر رۆژ ناڤێن هندەكان دهێنە ئاشكراكرن و دهێنە دەستەسەركرن، بەلێ یا ژ هەمیان سەیرتر و جهێ سەراوەستیانێ ئەو بوو كو پڕانیا وان كەسێن هاتینە ئاشكراكرن، ژ لایێ وی ڤە پەرلەمانتارێن ئیراقێ بوون یێن خۆلێن بەری نوكە و یێن خولا نوكەیا پەرلەمانینە، كو دەما پرۆسەیا هەلبژارتنان دا ب دەمێن بەربژار ئەڤان ب توندی بەحسێ گەندەلی و دزیان و هەدەر دانا سامانێ نشتیمانی دكرن، ژبەر ڤێ چەندێ خەلكی ژی باوەری پێت ئینا و دەنگێ خۆ دایێ ژبۆ هندێ دەما ئەودبنە پەرلەمانتار ل هۆلا پەرلەمانی ئەوان كەسێن گەندەل و دزیكەر راكێشی پەرلەمانی بكەن و مافێن وان ژێ بستینن، ئەڤە چەندین خولێن پەرلەمانی نە ل سەر ئێك، هندەك ژ وان سەر و چاڤان چەند جار دوبارە دبنە ئەڤ پەرلەمانتارە ل سەر كیستێ دەنگێن هەژار و بەلنگازان دگەهنە پەرلەمانی، بەلكو شوینا ئەو بهێن بەرەڤانیێ ل مافێن وان بكەن و چاڤدێریا كارێن حوكمەتێ بكەن و دزو گەندەلا بدەنە دادگەهێ درەكەتن ئەو سەد قات ژ وان بەرپرسان دزو گەندەلتر ڤیجا چاوا؟ ئێدی خەلكی باوەری ب ڤی پەرلەمانی هەبیت كو دێ بنە نوونەرێن وان یێن راستەقینە بۆ گەهاندن و لێپێچینا گەندەلكاران كو دەمەكی دا ئەو بخو مەزنترین دز و گەندەل، ئەڤە هیڤی و داخوازا منە و ئەز باوەرم یا هەمی خەلكێ ئیراقێ یە، كو ئەڤ كەسێن چەندین سالە خو كرینە فریشتە و ل سەر كیستێ دەنگێ وان بووینە پەرلەمانتار و بەرپرس كو ئەڤرۆكە پڕانیا وان دەركەفتین دز و گەندەل دڤێت ب توندی بهێنە سزادان دا ئێدی چ كەسێن دیتر ل هەر پلە و بەرپرسیارەتیێ دا بیت وێرەكیێ نەدەتە خۆ ل سەر مال و قویتێ وان بگەهنە گوپیتكا خوشگوزارنیێ، ئەو ژی بۆ پارەیەكی نانێ بنالن، بلا ئەڤ پرۆسیسا ل دژی دز و گەندەلا بەردوام بیت هەتا هەمی ئەو كەسێن دەست بۆ برنا مال و سامانێن دەولەتێ دا هەی بهێنە سزادان نەوەكی گەلەك جارێن دیتر هندەك كەسان بگرن و سزا بدەن هندەكێن ل دژی چاڤپۆشیێ لێ بكەن، ژ بەركو ئەگەر ئەڤ پرۆسەیا ل دژی گەندەل و دزیكەران ل نیڤا رێ راوەستیا دێ زڤریتەڤە خالا سفرێ هەر وەكی چ نەهاتیەكرن، باشترین بژاردە ل بەر دەستێ حوكمەتا زەیدی ئەوە كو گەندەلیێ ل ئیراقێ ل روه و ریشالا ڤە بینیتەدەر، ب خۆ ناڤ و دیرۆكەكا پری سەروەری تۆماركەتن.

تارق عەبدال

هەر وەكی دیار كو هەمی سالان ل رۆژا پێنجی حوزەیرانێ، ل سەرانسەری جیهانێ بیرەوەریا رۆژا جیهانی یا ژینگەهێ دهێتە كرن. ئەڤ هەلكەفتە ل سالا 1973 ژ لایێ نەتەوەیێن ئێكگرتی ڤە د كۆنفرانسێ ستۆكهۆڵم دا بڕیار ل سەر هاتیەدان و تێدا «بەرنامەیێ نەتەوەیێن ئێكگرتی بۆ ژینگەهێ» (UNEP) هاتە دامەزراندن، ب مەرەما بلندكرنا ئاستێ هوشیاریێ و راكێشانا سەرنجا بڕیاربدەستان بەر ب كێشەیێن ژینگەیی. هەلبەت ئەڤ رۆژە وەك دەلیڤەیەك بۆ هاندانا جڤاكان و تاكە كەسان دهێتە دیتن، پێخەمەت پاراستنا گۆیەیا ئەردی. د ڤێ رۆژێ دا جەختی ل سەر وێ چەندێ دهێتەكرن كو دابینكرنا ئاڤا پاقژ، زێدەكرنا رووبەرێ كەسكاتیێ، سیستەمێ گونجایێ ئاڤرێژان و پاراستنا زیندەوەران ژ مافێن سەرەكی یێن مرۆڤینە. چاڤدێر ژی وەسا دبینن كو بۆ گوهۆڕینا درووشمان بۆ كریار، جیهان پێدڤی ب ئیرادەیەكا ب هێز یا سیاسی، پەیرەوكرنا گەشەپێدانا بەردەوام و كۆنترۆلكرنا شەڕان هەیە. ب مخابنی ڤە د سەردەمی نوكە دا وەكی یا پێدڤی گرنگی ب ژینگەهێ ناهێتەدان و مەترسیێن مەزن ل سەر ژینگەها جیهانێ ب گشتی پەیدابووینە ژ ئەگەرێ دانا كارگەهێن مەزن یێن پیشەسازی ب هەمی جۆرێن خۆڤە دیكێل و پاشمایێن راستەخۆ كارتێكرنێ ل سەر ژینگەهێ دكەن و دیسا زۆبوونا ترومبێلان و كەرتێ وەربەرهێنانێ كو ب سەدان دۆنەمێن ئەردێن چاندنێ خراب دكەن و دكەنە شقە، ڤللە، كۆچك و مەزرەعە و ئەڤە هەمی دبنە سەدەمێ هندێ كو ئێدی ژینگەها مە بەر ب نەمانی ڤە بچیت، هەر چەندە دبیت سالانە هندەك دار بهێنە چاندن، لێ ئەڤە تێرا هندێ ناكەت كو د بەرانبەرا دا ب سالانە رێژەكا مەزنا داران بهێنە بڕین و سۆتن كو تو بەرانبەر چەند دارەكا بچینی، ڤێ چەندێ هەڤسەنگی تێكدچیت، یا پێدڤی ل سەر لایەنێن پەیوەندیدار سزایێن توند بۆ وان كەسان هەبن یێن دبنە ئەگەرێ تێكدان و وێرانكرنا ژینگەهێ و ژ لایەكی دیڤە هەولێن بەردەوام بهێنە هاڤێتن بۆ دروستكرنا رێژەكا زێدەتر یا باخچەیێن گشتی د ناڤ باژێری دا هەر چەندە ل دهۆكێ هەتا رادەیەكی باش د ڤان چەند سالێن دوایێ دا گرنگیەكا مەزن دایە كەسكرنا باژێری، ئەڤە ژی جهێ دلخۆشیا مە هەمیانە، لێ دڤێت هەڤوەلاتی ژی یێ هاریكار بیت ژبۆ چاڤدان و پاقژ راگرتنا ژینگەهێ و چاڤدان و پاقژ ڕاگرتنا ژینگەهێ ئەركێ مە هەمیانە، نە بەس ئەركێ حوكمەتێ بتنێ یە، بەلكو حوكمەت یا ل سەر ملێن خۆ رادكەت و یا دی ژی دڤێت ئەم وەك هەڤوەلاتی یا ل سەر مە پێدڤی یە ئەم ژی ب ئەركێ خۆ رابین ژبۆ پاقژ راگرتنا ژینگەها خۆ، بەلكو كوردستان ب ژینگەه و سروشتێ خۆ یا جوانە و ب ناڤودەنگە ژبۆ هندێ دا كوردستانا مە و ژینگەها مە هەر یا ب خەمل و جوان بیت، پێدڤییە هەر ئێك ژ مە ژلایێ خۆڤە بیتە پارێزڤانێ ژینگەهێ دا هەر وارێ یێ‌ ب خەمل و گەش بیت.

تارق عەبدال

بێگومان د ناڤ ھەر جڤاکەکێ‌ دا ھندەک جەژن و رێوەرسمێن جودا ھەنە، ئەڤجا ھندەک ژوان نەتەوەینە و ھندەک ژی جڤاکینە، ھەلبەت ئەم وەک مللەتێ کورد کو پڕانیا وان موسلمانن وەکی ھەمی بوسلمانێن جیھانێ دو جەژنێن ئایینێ دگێرین، ئەو ژی جەژنا رەمەزانا پیرۆز و جەژنا قوربانی رێورەسمێن ڤان جەژنان دیارن کو ئەو ژی پشتی ھەیڤەکێ ژ رەمەزانێ بوسلمان رۆژیان دگرن پشتی سێ رۆژ دبیتە جەژن و دیسا جەژنا قوربانێ ژی ئەو کو گەلەک ژ بوسلمانان دچنە مەکەھا پیرۆز بۆ ئەداکرنا فەریزا حەجی ئەو جەژن چار رۆژن، ژبۆ بیرئینانا ڤێ رۆژی خەلک پشتی نڤێژا جەژنێ و خوارنا تێشتێ سەرژێکرنا قوربانی زەلام و بچیک دچنە جەژنێن ئێکودو، ژبۆ خۆشیا جەژنێ ھەر مالەک سێنیەکا تژی چکلێن ئامادە دکەت ھەر ئێکێ بھێتە جەژنێ بۆ خۆ چکلێتەکێ رادکەت و ھۆسا بەردەوام دبیت دەستپێک ل جیران و پاشی کەس و کاران و خزمان ..ھتد. ب مخابنی ڤە چەند سالەکە دیاردەکا بێ رامان د ناڤ جڤاكا مە دا پەیدابوویە، ئەو ژی «مێزا جەژنێ و خەملاندنا وێ « کو د نوکە دا بوویە ھەڤڕکی کا کی، دێ مێزا خۆ درێژتر لێ کەت و پتر خەملینیت؟، یا تژی بیت ژ چکلێتێن گران بھا و چەرەزو بەلاقەوە ..ھتد. ئەڤە ژی نەك ل سەر خاترا چاڤێن مێڤانان و کەسێن دھێنە جەژنێ، بەلکو ژبەر نمایشکرنێ نە دا ل ئەکوانێت خۆ وەک سناپ و ئینستگرام و تیکتۆکی بینیتە خار مەتح و فەخفەخا پێ بکەت، ئەڤ چەندە بوویە چاڤلێکرنەکا بەربەلاڤ د ناڤ جڤاکا مە دا، ئەڤە دەمەکی دایە بارێ گەلەک خەلکێ یێ ئابووری یێ لاوازە گەلەکا پێ چَینابیت مەزاختنێن جەژنێ ھەمیان بکریت، بەلێ ژبەر گۆتنێن خەلکی و ژ شەرمان دا گەلەک ژوان نەچار دبن خۆ بێخنە ل بن دەینان بتنێ بۆ بەلاڤکرنا ستریکەکی و چەندا وێنەکا ڤان مەزاختنێن زێدە بکەن، ئەز بێژم جەژن نەد مێزا خەملاندێ دایە، بەلکو جەژن یا د دلان دا، بلا ئەم جەژنێ بکەینە دەرفەتەک بۆ لێبۆرینێ و ڤیانێ بۆ ئێکودو دەستا ژ ڤان دیاردەیێن بێ رامان و بێ بھا بەردەین، ل گۆر پرەنسیپ و بنەمایێن ئایینی و جڤاکی جەژن و ھەلکەفتێن خۆ بگێرین؛ دا ئەو تام و خۆشیا جاران ژێ بینین، ھەر تشتەک ژ رەسەنایەتیا خۆ ژدەست بدەت ئێدی چ خۆشی و بھایێ خۆ نابیت، بەلکو د ناڤ مە کوردان دا گەلەک دابونەریتێن جوان ھەنە وەک میراتگەرەک ژ باب و کالێن مە بۆ مە ماینە هەتا رۆژا ئەڤرۆ دڤێت ئەم ژی بپارێزین و دەستکاریێ تێدا نەکەین و وەک خۆ بھێلین .

تارق عەبدال

ئەڤ چەند سالەکە ژ ئەگەرێ وێ سەقامگێری و کاودانێن تا ڕادەیەکی جێگیرو گونجای بوونە سەدەما ھندێ ئێدی گرنگی د ھەمی بیاڤان دا بھێتەدان تایبەتی ژی وەزرش، ئەڤرۆ گرنگییەکا ھەرە مەزن پێ دھێتەدان ل ئیراڤێ و ھەرێما کوردستانێ ژی کو د وەرزێ ئەڤ سالە دا چار یانەیێن کوردستانێ د خولا ستێرێن ئیراقێ دا پشکدارن و ھەڤڕکیا ب دەستڤەئینا ناسناڤی دکەن و خودان جەماوەرەکێ ب ھێزن، یانەیێن کوردی جودا ژ یانەیێن دیتر یێن ئیراقێ ھەمی دەما جەماوەرەکێ مەزن بۆ پشتەڤانیا یانەیێن خوە دکەن د بەرانبەر دا یانەیێن ئیراقی ھندەک جەماوەر ل یاریگەھێن وان ئامادە نابن ئەڤێ چەندی ژی وەکریە کو چاڤ پێنەرابوون ژلایێ فدراسیۆنا فوتبۆلا ئیراقێ بەرانبەر یانەیێن کوردی بوویە ئەڤە چەندین جاران یانەیێن کوردی ھاتنە سزدان و ھەمی ژی ئەگەرێن سەرەکی ڤەدگەرن بۆ لژنەیا دادڤانیێ و دادڤانان، بلا ئەم دوورنەچین یاریا د ناڤبەرا یانەیا دھۆک و مووسل کو ل یاریگەھا دھۆکێ ئەنجامدای ئەو روودانا چێبووی ئەگەرێ سەرەکی ژی ڤەدگەریت بۆ دادڤانێ یاریێ کو زولمەکا سور و سور ب ئاشکرای ل یانەیا دھۆک کر ئەو ژی سێ چرکە ژ دەمێ زێدەکری خلاس بووین ھەر دادڤان یێ بەردەوام بوو ل سەر رێڤەبرنا یاریێ و خلاس نەکر هەتا یانەیا مووسل گوڵا وەکھەڤیێ تومارکری، ھەر ئەڤێ چەندێ وەکر کو کارگێریا یانەیێ و یاریزان و جەماوەرێ یانەیا دھۆک کونتروڵا خوە ژ دەست بەدەن، ب راستی ژی دڤێت سنورەک بو ڤان دادڤانا بھێتەدانان بلا ئێدی چ کەس بێ دەنگ نەمینیت بەرانبەر ڤێ بێ دادی و کەرب و کینا وان ھەمبەر یانەیین کوردان ب تایبەتی دھۆکێ، ئەڤە بوویە گرێیەکا دەرونی ئەڤە حەتا گەنگی دێ ب مێشک کەڤن کو دەستا ژ ڤێ دژیایەتی بەردەن ئەڤە نە سیاسەت و تائیڤەگەری و دەمارگێریە بەلکو ئەڤە وەرزشە بەسە پشت راست بن ھین ھەردەم ھەمبەر کوردان د ھەمی بیاڤان دا شکەستی و شەرمزارن دەست ڤان پلان و یاریێن خو ترسنوک بەردەن وەکی مروڤێن وێرەک وەرەنە مەیدانێ ھەر تشت ب شیانین خۆ، نە پشت پەردا و پلانێن دزی ڤە بھێنە بەرسینگێ، نە مروڤەکێ دەمارگیرم بەلێ ئەڤان ھەمی سنورێن مروڤایەتیێ بەزاندن ھەمبەری مە، مێژویێ سەلماندی یە سەرکەفتن بو مروڤێن ئازاو خودان غێرەتن نە بو مروڤێن ترسنوکن ئەم خودان دل و دەرونەکێ پاقژین و مە گیانەکێ وەرزشی یێ ھەی ئەم ب کریار و رەفتارێن ھەردەم د سەرکەفتی نە.

تارق عەبدال

هەر وەكی د جارنامەیا مافێ مرۆڤی دا ئەوا ژلایێ نەتەوەیێن ئێكگرتی ڤە سالا ١٩٤٨ دەركەفتی د بەندێ دویێ دا، ماددەیێ‌ دویێ هاتیە ئاماژە ب وێ چەندێ دایە كو بەحسێ نەهێلانا جوداكاریێ دكەت، ئەڤ بەندە بنەمایێ هەرە سەرەكی یە بۆ پاراستنا زمانێ هەر كەسەكێ تێدا هاتیە هەر مرۆڤەكێ مافێ هەمی ئازدای و مافێن د ڤێ جارنامێ دا هەی، بێی چو جوداكاری ب تایبەتی ژ لایێ نەژاد، و رەنگ و رەگەز و زمان و ئۆل یان بیروباورەیێن سیاسی بەلكو د جهیانێ دا گەلەك شەڕ و جەنگ ژ پێناڤێ ئاخ و زمان و كولتووری و شارستانیەتێ هاتینەكرن، هەردەم وەلاتێن زلهێز وەكی برتیانیا و فرنسا و پرتوگال و هتد پتریا ئەڤان وەلاتان دەما وەلاتەك داگیردكر، نە بەس ئاخ و شارستانیەت و دابونەریتێن ژناڤ دبرن، بەلكو دەست بۆ برنا زمانێ وان ژی دبر، بۆ نموونە دەما شەڕێ جیهانیێ ئێكی دا، فەرەنسا گەلەك وەلاتێن ئەفریقی داگیركرین، زمانێ خۆ ل سەر وان سەپاند، هەتا نوكە ژی زێدەتر ژ 20 وەلاتێن ئەفریقی زمانێ فەرەنسی زمانەكێ فەرمی یە ل وان وەلاتان، دیسا وەلاتێ پرتوگالێ ژی دەما هندەك وەلاتێن ئەمریكا لاتینی داگیری گوهارتنێن زمانی و كزلتووری گەلەك رادیكال و ب هێزبوون، ڤان وەلاتان ژمانێ پرتوگالی نە بتنێ وەك زمانێ كاریگەر كر، بەلكی وەك ئامرازەك بر ژناڤبرنا ناسنامەیا رەسەن هاتە بكارئینا بەری پرتوگال بگەهیتە وان وەلاتان ب سەدان زمانێ جودا یێن هرزێن ئەمازۆن هەبوون، وەكی زمانێ توبی لێبۆرینا دەمی گەلەك ژ وان زمانان ب تەمامێ ژناڤچوون، چونكی خەلكێ رەسەن هاتنە نەچاركرن كو زمانێ داگیركەری فێربن؛ ژبەر گڤاشتنێن وان یێن توند گەلەك زمانێن وان یێن رەسەن ژناڤچوون، بۆ نموونە وەلاتێ بەرازیلێ‌ كو وەلاتەكێ گەلەك مەزن ل جیهانێ، بەلێ هەتا نوكە ب ب هەمان شێوە زمانێ پرتوگالی دئاخڤن، د ڤی بابەتی دا دێ زێدەتر فۆكسا خۆ دانینە سەر زمانێ كوردی، ژبەركو هەتا نوكە ژی ل وەلاتێن وەكی توركیا و سووریا ب تایبەتی ل توركیا هەڕەشە و گەف ل سەر زمانێ كوردی د بەردەوامن، هەر چەندە ئەو نەشیاینە بگەهنە مەرامێن خۆ ژبۆ لاوازكرن و ژناڤبرنا زمانێ كوردی، بەلێ هەتا رادەیەكێ كارتێكرن ل بەشەكێ جڤاكا كوردی ل توركیا كریە، لێ كوردان دەست نەداهێلاینە و بەرهنگاری كریە هەتا رۆژا ئیرۆ.
گەلەك دویر نەچین بەری چەندەكێ ل سووریا پشتی وێ رێكەفتنا د ناڤبەرا حوكمەتا شامێ و كوردێن سووریا هاتیەكرن، دەما دا رێڤەبەریا داد ل پارێزگەها حەسەكێ دانانن، ئەوان مانێ كوردی ل سەر تابلۆیا داد نەدانا، بەلكو ب زمانێ عەرەبی و ئنگلیزی بتنێ دانا ئەڤە دەمەكی دایە كو خەلكی ڤێ پارێزگەهێ كوردن، ئەڤە ژی بوو جهێ نەرازیبوونا كوردێن حەسەكێ، ل ڤێرە دا هندەك هزر خۆ لسەرێ مرۆڤی ددەن؛ ئەو ژی ئەوە كو نەدوژمنێن مە هەر دەما بەرێ پێ خۆ دبینن چاڤێن هەر تشتەكێ گرێدای ب كوردان ڤە هەیە، دڤێت ئەم كورد د ڤی سەردەمێ نوكە دا ل هەر چار پارچێن كوردستانێ گەلەك ب هشیاری و ئەقلانە بیر ل دۆزا خۆیا رەوا بكەین و خەمسار و خافل نەبین و كو دوژمنێن مە كارتێكرنێ دابونەریت و زمانێ مە بكەن، بەلێ یا مە دئێشینت و دلگران دكەت ئەوە كو ل هەرێما كوردستانێ راستە ئەم زمانێ خۆ دئاخڤین و نڤیسین و ل دستوورێ هەمیشەیێ‌ حوكمەتا ئیراقێ دا ب زمانێ فەرمی هاتیە چەسپاندن و ل پال زمانێ عەرەبی زمانێ كورد ژی دهێتەدانان، بەلێ ب مخابنی ڤە وەكو پێدڤی كار ل سەر زمانەكێ كوردی یێ ستاندارد نەهاتینەكرن كو مە زمانێ ئێگرتی هەبیت بیتە فەرمی ل دامودەزگەهێن حكۆمی و قوتابخانەیان بهێتە دانان، بلا ئەم ڤێ رۆژێ بكەینە دەستپێكەك ژبۆ هندێ ژ ئێدی وێڤە ب رژدی لایەپوەندیدار و رەوشەنبیر و نڤیسكار و زمانزان و پێكڤە ملێن خۆ بدەینە بەر ڤی باری ڤێ بەرپرسیارەتیێ هەلگرن، ل سوبەهیەكا نێزیك دا ئەم ببینە خۆدان زمانەكی ئێگرتی و ستاندەرد، ژلایەكی دیڤە من دڤێت ئاماژە ب خالەكێ بكەم كو گەلەكا گرنگە؛ ئەوژی ئەوە ب مخابنی ڤە دیاردەكا گەلەكا ترسناك ل ڤان چەند سالێن دوماهیێ پەیدابوویە، ئەوژی دەما كەسەك بهێتە دامەرزندن یان دەلیڤەكا كاری بۆ پەیدا دبیت بەری هەر تشتەكی دێ بێژن وی كەسی تو چەند زمانێن دی دزانی ژبلی كوردیێ‌؟ ئەگەر ب كوردی بزانیت و چ زمانێن دئ نەزانیت ناهێتە وەرگرتن د ڤێرە چ بها و رێز ل زمانێ كوردی ناهێتەگرتن، بەلكو دڤێت مەرجێ سەرەكی د ڤێرە دا زمانێ كوردی بیت پاشی یێن دیتر ژبەركو گەلەكێن هەین زمانێن كوردی بتنێ خواندی یە، ل ڤێرە دا گونها وی چیە؟ دەما زمانێ كوردی مە نەكرە سەرەكی و نەهند یێ گرنگ بیت؛ زمانێن دیتر گرنگتر بن وی دەمی هەمی دێ بەرێ خۆ ددەنە زمانێن دیتر نابێژم بلا زمانێن دیتر نەزانن بەلكو گەلەكا گرنگا هەر ئێك ژمە ژبلی زمانێ دایكێ زمانەكێ دیتر ژی بزانیت باشە، بەلێ نە ل سەر كیستێ زمانێ خۆ، گرنگیدان و پاراستنا زمانێ دایكێ؛ دڤێت گرنگیەكا مەزنتر پێ بهێتەدان ژ هەمی لایەكێ ڤە و ئەڤە ئەرك و بەرپرسیارەتیە دكەڤیتە ل سەر ملێن هەمیان ژ خێزانێ بگەرە هەتا دگەهیتە دوماهیێ.

تارق عەبدال

پشتی ئیرانێ ب هەمی هێز و شیانێن خۆ ژبۆ پشتەڤانیكرنا رژێما سووریا كری ل دوماهیێ شكەستن ئینا و دیسا ل لبنانێ ژی حزبوللا ئەو ئیرانێ پالپشیتا وی دكر د نوكە دا د خرابترین رەوش دایە ژ ئەگەرێ دژبەریا ئێرانێ ل گەل ئیسرائیل و ئەمریكا ژ لایەكی ڤە و ژلایێ دیڤە دژی هەڤالبەند و هەڤپیمانێن وێ ڤە ئەمریكا و ئیسرائیل نەچاربوون، راستەخۆ جەنگێ بەنە كویراتیا خاكا ئیرانێ دا، ئەڤە ماوەیێ هەیڤەكێ پترە شەڕێ بەردەوام، بەلێ ژبۆ هندێ ئیران د ڤی شەڕی دا خۆ ل سەر پیێن خۆ بگریت و ژناڤنەچیت، هەمی هەول و بزاڤان دكەت، بەلێ رۆژ ب رۆژ بەر ب لاوازیێ ڤە دچیت، بۆ دویركرنا شەڕی ژ خۆ و مژویلكرنا ئەمریكا و ئیسرائیل، ئیران دەرگەهەكێ دی شەڕێ ڤەكریە، ئەو ژی لێدانا دەولەتێن كەنداڤی ب رێیا مێلشاتێن خۆ، یا جهێ سەرنج و سەراوەستیانێ ئەوە كو ئێرانێ ب رێكا ملیشاتێن خۆ، حەشدا شەعبی و گرۆپێن مقاوەماـ كو ئەو دبێژن ـ ئەڤە بۆ ماوەیەكە ب رێكا درۆنان هێرشی جهێن سڤیل نشین دكەن، دیسا و بەری ماوەیەكێ هێرشی بارەگایێ پێشمەرگەهێن كوردستانێ كرن، كو ب مخابنی ڤە شەش پێشمەرگە شەهیدبوون و چەندین پێشمەرگە برینداربوون، پاشی ژی ئەو خێزانا بێگونەه و هەردو زارۆێن زوا كرنە ئێتیم و سێوی.
شەڤانە ب رێكا درۆنان هێرشان دكەنە سەر هەرێما كوردستانێ، ئەڤێ چەندێ ژی ترس و سەهمەكا مەزن ئێخسیتە دلێ خەلكی دا دەرگەهێن قوتابخانا ژی هاتنە گرتن ئێدی، بەس ئەو ملیشیاتێن ژ یاسا دەرچووی باش بزانن ئیرادەیا خەلكێ خۆدان كوردستانێ و گەلەك و گەلەك ژ درۆنێن وان ب هێزترن، بەلكو ب درێژاهیا مێژوویێ دا دوژمنێن كوردان خۆ تاقی كرینە، بەلێ چووینە د زبلدانا دیرۆكێ دا، بلا ئەو ب خۆ پەند و عیبرەتان ژ مێژوویێ وەربگرن، بلا ئەو سەبر و بهێنفرەهی و رێزگرتنا حوكمەتا هەرێما كوردستانێ هەنبەر هەڤسویێن خوە ل بەرچاڤ وەربگرن گەر نە؛ هەر وەكی د بەیاننامەیا سەرۆكایەتیا حوكمەتا هەرێمێ و وەزارەتا پێشمەرگەی دا هاتی؛ كو ئێدی ئەگەر هەر هۆسا بەردەوام ئەڤ هێرشێن بێ بنەما دكەنە سەر خەلكێ مە؛ بێ بەرسڤ نامینن، یا ژ هەمیان سەیرتر؛ ئەوە هەتا نوكە حوكمەتا ئیراقێ هیچ هەلوەستەك نەبوویە هەنبەر ڤان دەستدرێژیان بۆ سەر خاكا كوردستانێ، بەلكو یا پێدڤییە ل سەر حوكمەتا ئیراقێ؛ ئێدی خۆ ئێكلا بكەت؛ گەر دێ رەوش بەر ب ئاقەرەكێ نەدیار ڤە چیت و قوربانێن ڤان كارەسات و شەڕ و جەنگان بتنێ خەلكێ سڤیل و بێدەستهەلاتە؛ یا باشتر ئەوە حوكمەتا ئیراقێ هەر چ زویە ب رۆلێ خۆ راببیت سنوورەكی بۆ دەستدرێژیێن ڤان گرۆپێن فەوزەچی و تێكدەر دابنیت، ژبەركو ئێدی خەلكێ ئیراقێ تاقەتا شەڕ و جەنگان نەمایە، ب ڤێ چەندێ ڤە گەلەك ماندیبووینە، بەلكو ئێدی هەم خەلكێ ئیراقێ و كوردستانێ پێدڤی ب ژیانەكا ئارام و بەختەوەرن.

تارق عەبدال

وەكو یا دیار د سالێ دا چار وەزرێن یێن هەیین؛ هەر وەرزەكی ژی گرنگی و مفایێن خۆ یێن بۆ مرۆڤی و ئەردی و گیانەوەران هەین، د ڤێرە دا ئەگەر ئەم چەندەكێ ب كورتی ئاماژێ بدەینە ڤان وەرزان؛ بۆ نموونە وەرزێ هاڤینێ وەرزەكێ گەرمە، بەلێ د ڤی وەرزی گەلەك بەرهەم دگەهن كو گرنگیا خۆیا هەی بۆ ئەوێن ل سەری ئاماژە پێ كری، دیسا وەرزین پاییز و بهار و زڤستان ژی ب هەمان شێوە، هەر ئێكی قازانج و مفایێن خۆ هەنە، وەك بۆنەوەرێن ل سەر ڤی ئەردی دژین ب تایبەت مرۆڤ، مە پێدڤی ب ڤان هەر چار وەرزان هەیە ژبۆ هندێ ئەم پێدڤیێن ژیانا خۆ پێ دابین دكەین، لەورا ژی ئەم فێربووینە كا دێ چاوا هەر وەرزەكی سەرەدەریێ ل گەل كەین، ل ڤێرە فۆكسا مە زێدەتر ل سەر وەرزێ ژڤستانێ یە؛ ژبەركو نوكە ئەم یێن ل دەسپێكا ڤی وەرزی دا، ئەو ژی ل هەیڤا دوازدە هەتا هەیڤا دو ل دەف مە وەرزێ زڤستانێ یە، ژبەر هندێ بەری هینگی دڤێت ئەم خۆ بۆ ڤی وەرزی ئامادەكەین، هەم ل گوندان و هەم ل باژێری ل گوندان ژبەركو سۆپەیێن داران یین هەیین، ئەو بەری هینگی رێژەكا مەزن یا داران بۆ خۆ گەمكرنێ بەرهەڤ دكەن، ژبەركو زۆربەی گوندێن مە دكەڤنە دەڤەرێن چیای ژبەر هندێ زڤستانێن وان گەلەك د سار و بەفرینن و دیسا ژبۆ دابینكرنا پیداویستیێن گیانەوەرێن خۆ بۆ ڤی وەرزی، ئەوژی وەكی كا و گییا و چلی و ئالفی..هتد. ل باژێران بەلكو سەقا وەكی یێ گوندان یێ ساڕ و دژوار نینە، ژبەر هندێ پێدڤیێن وان یێن ژڤستانێ كێمترن بتنێ رێژەكا گازێ دابین دكەن بۆ ۆگەرمكرنێ، بەلێ ئەڤ چەند سالەكە د وەرزێ زڤستانێ دا لەهیێن مەزن د باژێران دا پەیدادبن وەكی پار سال ئەو مالێن دكەڤنە ل بەر رویبارێ هشكەروی زەرەر و زیانێن مەزن ب مال و حالێن هەڤەلاتیان كەفتن؛ ئەڤە چەندا نەیا چاڤەرێكری بوو، لەورا ژی ئەڤ زیانە ب مالێن وی خەلكێ ل دەوروبەرێن هشكەروی كەفتن، دیسا ئەڤە چەند رۆژەكە لافاوێن دژوار ل چەمچمال و دەوربەرێن وێ رویداینە، چەندین زیانێن مەزن بەرب مال و حالێن خەلكێ وان دەڤەران كەتیە، لەورا دڤێت ئێدی بەری هینگی مرۆڤ خۆ بەرهەڤ كەت و هزر د هەر تشتەكی دا بكەت، ژ بەركو گورانكاریێن مەزن یێن كەش و هەوای ل سەر جیهانێ ب گشتی دا هاتینە، سالانە ل چەندین وەلاتان ئەڤ حالەتە رویددەن وكارەساتێن مەزن یین مرۆڤی پەیدا دبن، لەورا یا پێدڤی ل ڤێرە ئەوە كو بەری هاتنا وەرزێ زڤستانێ ئامادەكاریێن باش بهێنەكرن بۆ هەر حالەتەكێ نەخوازراو دهێتە پێش، ژبۆ هندێ زەرەر و زیانێن وێ كێمتر بن و سەر و مالێن خەلكی د پاڕاستی بن، نەكو بهارا بهێتە ل سەر شاخێ گای ژنوی مە های ژ خۆ هەبیت، پاشی وێ گاڤێ فایدە ناكەت، ل وەلاتێن هندەك هەڤوەلاتی لاڤا دكەن باران بهێت ژبۆ هندێ بشێن ئەردێن خو یێن چاندنێ شین كەن و ژلایەكێ دیڤە ئەوێن مالێن نێزیكی رویبارێ هشكەرۆی و ئەو جهێن نێزیك رویباران لاڤا دكەن باران نەهێت؛ ژبەركو ترسا وان ژ وێ چەندێ هەیە، كو وەكی سالێن دیتر لەهی رابن و سەر و مالێن وان ل گەل خۆ بەن، ل ڤێرە خەلك یێ دابەشبووی ل سەر دو لایەنان دا، ئەڤجا هەردولا پێكڤە لاڤان دكەن ئێك بۆ نەهاتنا بارانێ یێ دژی بۆ هاتنا بارانێ یا خۆدێ ژی یا جودایە، یا پێدڤی یە حوكمەتا هەرێما كوردستانێ بەرنامە و پلانێن سالانە هەبن ب تایبەتی ل وەرزی زڤستانێ هەمی ئامادەكاری و بەرهەڤی بهێنەكرن ژبۆ هەر حالەتێ دهێتە پێش.

تارق عەبدال
پشتی یانەیا دھۆکێ ل وەرزێ بوری شیای دو ناسناڤێن مەزن ب دەستڤە بینیت ئەوژی کۆپا ئیراقێ و کۆپا کەنداڤی کو مەزنترین دەستکەفت بوون دکاروانێ دمێژوویا فوتبۆلا دهۆکێ دا، ھەر ئەڤ چەندە بوویە ئەگەرێ ھندێ خەلکێ پارێزگەھا دھۆکێ ژھەمی تەخ و چینێن خۆڤە گەرم و گورتر ل یاریگەھێ ئامادەبن و پشتەڤانیا یانەیا خو بکەن، لێ ب مخابن ڤە ئەوا مە ھەمیان چاڤەرێ دکر دڤی وەرزی دا کو ئاستەکێ بلنتر ژ وەرزێ بوری پێشکێشکەت، لێ یا جھێ پسیارێ لدەف پرانیا پشتەڤان و حەژێکەرێن یانەیا دھۆک ئەوە کو بۆچی یاری بۆ یاریێ ئاستێ یانێ دھێتەخار، ھەر چەندە پشتی ئینانا راھێنەر عەبدولغەنی شەھد دھۆک پیچەکێ باشتر لێھات و مە ھزر کر ئێدی دێ ھێدی ھێدی بەر ب باشترڤە چیت، لێ مخابنی وەسا دەرنەکەفت و ئەو خوسارەتیا بوری بەرانبەر ئەلغەراف راستە ئەگەرێ سەرەکی یێ ڤێ خوسارەتیێ گۆلپارێزبوو، لێ دڤێت کارگێریا یانەیا دھۆک بزاڤێ بکەت زووترین وەخت چارەسەریەکێ بۆ ڤێ رەوشا نوکە تیم کەفیتە تێدا بینیت، یانەیا دھوک ڤەگەرنیتە ئاستێ جاران و جەماوەر و پشتەڤانێن دھۆک ئاشت کەتەڤە و ژوێ گرێیا دەرونی یا تووشی بووی خلاست کەتن، ئەنجامێن باش و دلخوشکەر پێشکێشی جەماوەرێ وەرزشیێ دھۆکێ بکەت، ئەم ب ھیڤی نە دێ جارەکی نێزیک دی ئەلھویێن چیا وەکی پار جەنگێن ڤەکەت و بلند فریت ل ھنداف ئەسمانێ دھۆکێ دێ مزگینیێن سەرکەفتنێ ددەتە مە، بلا تا ڤێرە بەس بیت دل و دەرونێ حەژێکەر و پشتەڤانێن وەرزشێ ل دھۆکێ بھێنە شکاندن بەلکو یانەیا دھۆک ئەڤرو بوویە ناڤەکێ مەزن و بەرچاڤ ددیروکا وەرزشی یا ئیراق و ئاسیا دا و چاڤ و زوما ھەمیان لسەر ڤێ یانێ یە، لەورا دڤێت ئێدی یانەیا دھۆک وەکی بەری نوکە بزڤریتەڤە لسەر ئاستێ خوو یێ جاران و دلێ جەماوەر و پشتەڤانێن خوە ب سەرکەفتنان شاد بکەت.

تارق عەبدال

ل کوردستانێ ئێدی سال ب سال وەرزش یا بەر ب پێشڤە دچیت پار سال یانەیا دھۆکێ دو ناسناڤێن گرنگ دمێژوویا تەپا پێی دا ل سەر ئاستێ ئیراقێ ب دەستڤە ئینا ئەڤە ژی ھەمی وێ چەندێ دگەھینیت کو ل پال سیکتەرێن دی ێین ژیانێ گرنگی ب رەوشا وەزرشێ ژی دایە ل کوردستانێ، لەورا ژی ھەر سال ناسناڤێن مەزن لسەر ئاستێ ئیراقێ و وەلاتێن عەرەبی ژی ب دەستڤە دئینن، لێ ئێدی ناڤ و دەنگیا وەزرشا کوردستانێ سنورێن وەلاتێن عەرەبی و ئاسیایی ژی دەربازکرن بەر ب ناسناڤێن جیھانی ڤە چوون، ئەو ژی ب دەستڤە ئینانا ناسناڤێ باشترین جەماوەر لسەر ئاستێ جیھانێ ھاتیە ھەلبژارتن ئەو ژی پشتی وێ ناڤ و دەنگیا جەماوەرێ یانەیا زاخۆ ھەمی جیھان حێبەتی کری ب وان ھیتاف و دروشمێن جوان و ب ئامادەبوونا جەماوەری ب رێژەکا ئێک جار مەزن و تا دووماھییا پشتەڤانیا یانەیا خۆ دکر، لەورا شیان سەرنجا جیھانێ بۆ لایێ براکێشن، بۆ ھەمی جیھانێ دیاربوو کو گەلێ کورد نە بەس د شەر و جەنگا دا پێشەنگن بەلکو دھەمی بیاڤێن ژیانێ دا دشێن بەر ب پێشڤە بچن وەکی ھەمی وەلاتێن جیھانێ، ئەڤرو ھەر تاکەکێ کورد ل سەرانسەری جیھانێ و ھەر چار پارچێن کوردستانێ خۆ ب سەربلند دبینن کو ئەڤرو یانەیا زاخو ئەڤ ناسناڤە ب دەستخوە ڤە ئینایە، ئێدی بلا جیھانی ژی ڤی چەندێ باش بزانیت کو کورد مللەتەکن حەز ژ ژیانێ و ئازادیێ دکەن و سەلماند کو چ کێمتر نین ل وەلاتێن دی یێن جیھانێ، ئەڤە دەسپێکەکە بۆ دەستکەفت و ناسناڤێن مەزنتر ل پاشەروژێ دا، ئێدی چ ھێز نەشێن خو لبەر سینگێ پشتەڤان و حەزژێکەرێن فوتبۆلا کوردستانێ بگرن، ئەم دگەشبینن کو سال بھێت کاروانێ برنا ناسناڤ و دەستکەفتا مەزنتر و باشتر بیت