د ناڤبهرا مۆبایلێ و توندوتیژیێ دا؛ چاوا سنێلهیێن مه دكهڤنه د داڤا تاوانكاریێ دا؟
ئهدیبا عزهددین تاهر
د چهرخێ بیست و ئێكێ دا، جیهان ب رێكا تهكنۆلۆژیایێ د ناڤ دهستێن زارۆك و سنێلهیێن مه دا بوویه ئاشۆپهك یان تهلهكهك، ئهڤه دهستكهفتهكێ مرۆڤایهتی یه، لێ یا مخابن ئهوه، ڤێ ڤهكریبوونا بێ سنوور، بێ چاڤدێرییا دهیبابان، زارۆك و سنێلهیێن مه یێن كو دڤێت هیڤییێن داهاتوویا مه بن، تووشی كێشهیێن دژوار كرینه، ههتا گههشتییه وێ رادێ كو سنێله ببنه “تاوانبارێن” روودانێن دژوار.
موبایل؛ چاوا دبیته ئامرازێ داڤێ؟
سنێله د قووناغهكا ههستیار یا گوهۆڕینێن هزر و سۆزداری دانه. د ڤێ قووناغێ دا، ئهگهر دایباب نهبنه ههڤال و چاڤدێر، مۆبایل و سۆشیال مێدیا دبنه “مامۆستایێ وان یێ بێ بێژه“. هندهك سایت و یاریێن ئۆنلاین، هزرێن توندڕهویێ و توندوتیژیێ وهكی “رێیا زالبوونێ” ل بهر چاڤێن سنێلهیان شیرین دكهن. دهمێ سنێله د ناڤ جیهانهكا ئۆنلاین دا ڤهدژی، ئهو دهستپێدكهن ب تقلیدكرنا وان رهفتارێن خراب، و بێ هزركرن د ئهنجامان دا، دكهڤنه د داڤا تاوانكاریێ دا.
مال؛ قوتابخانهیا ئێكێ و قهلغانا پاراستنێ
پێدڤییه ئهم بێژین كو كێماسیا مهزن د “مالێ” دا یه. دایك و بابێن مه، د ناڤ مژوولیێن ژیانا رۆژانه دا، مۆبایلێ دكهنه “جێگرێ خوه“ د پهروهردهكرنا زارۆكان دا. یا راست ئهوه كو زارۆك نه د پێدڤی مۆبایلهكا پێشكهفتینه، بهلكو د پێدڤی “پهیوهندییا سۆزداری” یا راستهقینهنه. ئهگهر مال نهبیته جهێ باوهریێ، سنێله دێ ل دهرڤه و ل ئۆنلاینێ ل وێ باوهریێ گهڕیت و ئهو جهێن تاری دێ وێ باوهریێ ب “هزرا پیس” بۆ وان دابین كهن.
پهیامهك بۆ دهیبابان: هوشیاری، نه توندوتیژی
پاراستنا سنێلهیان ژ هزرا توندڕهویێ و تاوانكاریێ، پێدڤی ب رێكارێن پراكتیكی یه:
دیالۆگێ دروست بكه: باوهریێ د ناڤبهرا خۆ و زارۆكێ خۆ دا چێ بكه، دا كو ههر تشتهكێ د موبایلێ دا ببینیت یان ل دهرڤه ل گهل ڕووبدهت، بسڵمینن بۆ ته بێژیت.
چاڤدێرییا زیرهك: مۆبایلێ ژ زارۆكی نهبڕه، بهلكو فێری بكارئینانا وێ یا دروست بكه و سنوورێن وێ دیار بكه.
مالا دووێ (قوتابخانه): تهنێ نه ڤهگوهاستنا ئهركی بۆ قوتابخانێ یه. دایك و باب دڤێت بهردهوام ئاگههدارێن ههڤالێن زارۆكێن خۆ بن، چونكی “ههڤال” د ڤی تهمهنی دا كاریگهرترین كهسن ل سهر رهفتارێن سنێلهیان.
ل داوویێ ژی ههر زارۆیهكێ دكهڤیته د داڤا تاوانكاریێ دا، برینهكه د ناڤ ویژدانێ مه ههمیان دا. بلا ئهم ههمی ببنه پالدهرهك بۆ پاراستنا سنێلهیێن خۆ، چونكی زارۆك داهاتوویا مه نه و ژ دهستدانا وان واته ژ دهستدانا بهختهوهری و هیڤییا نهتهوهیهكێ.
