ئه‌دیبا عزه‌ددین تاهر

د چه‌رخێ بیست و ئێكێ دا، جیهان ب رێكا ته‌كنۆلۆژیایێ د ناڤ ده‌ستێن زارۆك و سنێله‌یێن مه‌ دا بوویه‌ ئاشۆپه‌ك یان ته‌له‌كه‌ك، ئه‌ڤه‌ ده‌ستكه‌فته‌كێ مرۆڤایه‌تی یه‌، لێ یا مخابن ئه‌وه‌، ڤێ ڤه‌كریبوونا بێ سنوور، بێ چاڤدێرییا ده‌یبابان، زارۆك و سنێله‌یێن مه‌ یێن كو دڤێت هیڤییێن داهاتوویا مه‌ بن، تووشی كێشه‌یێن دژوار كرینه‌، هه‌تا گه‌هشتییه‌ وێ رادێ كو سنێله‌ ببنه‌ “تاوانبارێن” روودانێن دژوار.
موبایل؛ چاوا دبیته‌ ئامرازێ داڤێ؟
سنێله‌ د قووناغه‌كا هه‌ستیار یا گوهۆڕینێن هزر و سۆزداری دانه‌. د ڤێ قووناغێ دا، ئه‌گه‌ر دایباب نه‌بنه‌ هه‌ڤال و چاڤدێر، مۆبایل و سۆشیال مێدیا دبنه‌ “مامۆستایێ وان یێ بێ بێژه‌“. هنده‌ك سایت و یاریێن ئۆنلاین، هزرێن توندڕه‌ویێ و توندوتیژیێ وه‌كی “رێیا زالبوونێ” ل به‌ر چاڤێن سنێله‌یان شیرین دكه‌ن. ده‌مێ سنێله‌ د ناڤ جیهانه‌كا ئۆنلاین دا ڤه‌دژی، ئه‌و ده‌ستپێدكه‌ن ب تقلیدكرنا وان ره‌فتارێن خراب، و بێ هزركرن د ئه‌نجامان دا، دكه‌ڤنه‌ د داڤا تاوانكاریێ دا.
مال؛ قوتابخانه‌یا ئێكێ و قه‌لغانا پاراستنێ
پێدڤییه‌ ئه‌م بێژین كو كێماسیا مه‌زن د “مالێ” دا یه‌. دایك و بابێن مه‌، د ناڤ مژوولیێن ژیانا رۆژانه‌ دا، مۆبایلێ دكه‌نه‌ “جێگرێ خوه‌“ د په‌روه‌رده‌كرنا زارۆكان دا. یا راست ئه‌وه‌ كو زارۆك نه‌ د پێدڤی مۆبایله‌كا پێشكه‌فتینه‌، به‌لكو د پێدڤی “په‌یوه‌ندییا سۆزداری” یا راسته‌قینه‌نه‌. ئه‌گه‌ر مال نه‌بیته‌ جهێ باوه‌ریێ، سنێله‌ دێ ل ده‌رڤه‌ و ل ئۆنلاینێ ل وێ باوه‌ریێ گه‌ڕیت و ئه‌و جهێن تاری دێ وێ باوه‌ریێ ب “هزرا پیس” بۆ وان دابین كه‌ن.
په‌یامه‌ك بۆ ده‌یبابان: هوشیاری، نه‌ توندوتیژی
پاراستنا سنێله‌یان ژ هزرا توندڕه‌ویێ و تاوانكاریێ، پێدڤی ب رێكارێن پراكتیكی یه‌:
دیالۆگێ دروست بكه‌: باوه‌ریێ د ناڤبه‌را خۆ و زارۆكێ خۆ دا چێ بكه‌، دا كو هه‌ر تشته‌كێ د موبایلێ دا ببینیت یان ل ده‌رڤه‌ ل گه‌ل ڕووبده‌ت، بسڵمینن بۆ ته‌ بێژیت.
چاڤدێرییا زیره‌ك: مۆبایلێ ژ زارۆكی نه‌بڕه‌، به‌لكو فێری بكارئینانا وێ یا دروست بكه‌ و سنوورێن وێ دیار بكه‌.
مالا دووێ (قوتابخانه‌): ته‌نێ نه‌ ڤه‌گوهاستنا ئه‌ركی بۆ قوتابخانێ یه‌. دایك و باب دڤێت به‌رده‌وام ئاگه‌هدارێن هه‌ڤالێن زارۆكێن خۆ بن، چونكی “هه‌ڤال” د ڤی ته‌مه‌نی دا كاریگه‌رترین كه‌سن ل سه‌ر ره‌فتارێن سنێله‌یان.
ل داوویێ ژی هه‌ر زارۆیه‌كێ دكه‌ڤیته‌ د داڤا تاوانكاریێ دا، برینه‌كه‌ د ناڤ ویژدانێ مه‌ هه‌میان دا. بلا ئه‌م هه‌می ببنه‌ پالده‌ره‌ك بۆ پاراستنا سنێله‌یێن خۆ، چونكی زارۆك داهاتوویا مه‌ نه‌ و ژ ده‌ستدانا وان واته‌ ژ ده‌ستدانا به‌خته‌وه‌ری و هیڤییا نه‌ته‌وه‌یه‌كێ.

ئەدیبا عزەدین تاهر

پێشمەرگە: ناسنامەیەكا دیرۆكی، گیانەكێ قوربانی و وێرەكیێ. پێشمەرگە، د زمانێ كوردی دا واتە «ئەوێ مەرگ پێشوازی دكەت»، یان «ئەوێ ڕوی ب ڕووی مەرگ دبیت» و د پێشدا مرنا خوە دبینیت. ئەڤ ناڤە ل دەستپێكێ ب تنێ ناڤەك نەبوو، بەلكو بوو ناسنامەیەك بۆ هێزەكا نیشتیمانی و شۆڕەشگێڕ بوو كو د دیرۆكا درێژا گەلێ كورد دا هەردەم هەبوویە و ڕۆلەكێ چارەنڤیسساز گێڕایە. پێشمەرگە وەك چەكدارێن ئاسایی ناهێنە وێنە كرن، بەلكو زێدەتر وەك سیمبۆلەكێ خۆڕاگری، قوربانیدان و ڤیانا وەلاتی و پاراستنا ناسنامە و شووناسا نەتەوەیی یە.
پێشمەرگە چیە؟
پێشمەرگە هێزەكا لەشكری و بەرگریێ یە كو بۆ پاراستنا ئاخا كوردستانێ و گەلێ كورد، مافێن وان یێن نەتەوەیی و مرۆڤی، ژ دژی هەر دوژمن و داگیركەرەكێ تێكۆشایە و قوربانیدایە. دیرۆكا پێشمەرگەی پڕە ژ وێستگەهێن قوربانیدان و سەرهلدانێن مەزن، كو تێدا ل دژی زۆرداری و ژناڤبرنێ ڕاوەستیایە و خۆڕاگری نیشا دایە.
پێشمەرگە كیە؟
پێشمەرگە ئەو كەسەیە كو ب ویژدانەكا پاقژ و ب گیانێ قوربانیدانێ، چەك هەلگرتیە و دۆزا ڕەوایا گەلێ خوە پاراستیە. ئەڤە واتا پێشمەرگایەتی ژن و زەلام، گەنج و پیر ل خۆ دگریت كو ب باوەڕیەكا تمام و ب گیانەكێ فیداكاریێ، ژیانا خوە دەكەتە قوربانی بۆ ژیانا ئازاد و بۆ سەربلندیا گەلێ خوە و پاراستن و بەڕەڤانی كرن ژ كەرامەتا گەل و نیشتیمانێ خوە.
ڕۆل و گرنگیا پێشمەرگە:
پاراستنا ناسنامە و شووناسا نەتەوەیی نیشان دایە كو پێشمەرگە هەردەم پارێزەرێ سەرەكیێ زمان، چاند و كلتوور و كەلەپۆر و هەبوونا گەلێ كورد بوویە ل دەڤەرەكێ كو گەلێ كورد بۆ ماوەیێ دەهان سالان ڕوی ب ڕوویێ ژناڤبرن و نكۆلیكرنێ بووینە.
ڤێجا بەڕەڤانی و بەرگری ل دژی دوژمنان چ د شەڕێن نیشتیمانی دا بن یان د بەرهنگاربوونێن دژی تیرۆرێ دا، بێگوومان ئەڤە پێشمەرگە بوویە كو ب هێزا سەرەكی هاتیە ناسكرن كو ڕوی ب ڕوویێ دوژمنان بوویە و وەلات پاراستیە. وەك نموونە، ڕۆلێ وان یێ بێ وێنە د شەڕێ دژی تیرۆریستێن داعش دا، كو نە ب تەنێ پارێزەرێ كوردستانێ بوون، بەلكو بوونە پارێزەرێ گەلێن جیهانێ ژی ژ تیرۆرێ.
پێشمەرگە ب سیمبۆلا خۆڕاگریێ و بەرخوەدان و ئیرادەیا گەلێ كورد دهێتە دیتن. چەندین جار ڕوی ب ڕویێ هێزێن مەزن و چەكدار بوویە، لێ ل بەر باوەری و ڤیانا وان ب وەلاتی هەر مانە و هەر دمیننن ژی.
پێشمەرگە و ناڤێ پێشمەرگە كارتێكرنەك مەزن ل سەر جیهانی هەبوویە. ب تایبەت دەما شەڕێ دژی داعشان و تا نها ژی كو د ئەركێ پاراستنا ئاخ و جوگرافیا كوردستانێ یە، هەر دیسا پێشمەرگە ناڤ و دەنگەكێ جیهانی پەیدا كریە. گەلەك وەلاتێن جیهانێ، ب تایبەت یێن ڕۆژئاڤا، ڕێز و تەقدیرەك تایبەت ژبۆ ڕۆلێ پێشمەرگە هەیە و پشتەڤانیا وان كر و بەردەوامە ژی ل پشتەڤانیكرنێ. بناڤكرنا جادە و رێڕەوەكێ ل پاریسا پایتەختێ فرەنسایێ ب ناڤێ «پێشمەرگە» نموونەیەكا هەرە دیار و بلندە یا ڤێ ڕێزگرتن و قەدرگرتن. ب كورت و پۆختەی، یان ژی ب كوردی و كرمانجی پێشمەرگە تەنێ ناڤەك یان لەشكرەك ئاسایی و نۆرمال نینە، بەلكو ناسنامە و هەبوونا گەل و نەتەوەیەكە كو بۆ ئازادی و سەربلندیا گەل و وەلاتێ خوە ژیانا خۆ كریە قوربانی. بژیت پێشمەرگە پارێزەرێن گەلێ كوردستانێ و جیهانێ.

ئەدیبا عزەددین تاهر

پەرستیاری نەبتەنێ پیشەیە، بەلكو پەیامەكا مرۆڤانی، ئەخلاقی و پیشەیی یە. پەرستیار ب زانینا خوە یا زانستی و دلەكێ پڕ ژ دلۆڤانیڤە، رۆلەكێ گرنگ د باشكرنا ڕەوشا نەخوەشان دبینیت. پەرستیار ئەو كەسە پیرۆزەیە كو د بێ هیڤیترین دەمێن بێ ئۆمێدبوونێ هیڤی و رۆناهیێ ددەت دەردۆرێ خوە و ئەو كەسێ كو ئەو پەرستیاریێ لێ دكەت، د بێدەنگی و بێهیڤیاتیێ دا چاڤدێریا ڕەوشا مرۆڤان بارێ جەستەی و دەروونێ وان دكەت و ب دێمەكێ وەستیایی، لێ دلگەرمكەر، مینا فریشتە و حوریەكا بەهەشتی د جلكێ سپیدا، د خزمەتا ساخ و سلامەتی و دروستیا جڤاكێ‌ و خەلكیدایە.
د سالێن بۆری دا و ب تایبەت د سەردەمێ دژوارێ ڤایرۆسا كۆرۆنایێ، ڕۆلێ پەرستیاران زێدەتر هاتە دیتن و خوە نیشادا. ئەو د چەپەرێ پێشیا خەباتا دژی ڤێ نەخوەشیێ، ب جانفیدایی و دلسۆزی، چاڤدێریا نەخوەشان و ڕەوشا وان كر. گەلەك پەرستیاران، نە ب تەنێ سلامەتی و ساخلەمیا خوە، بەلكو جارنا گیانێ خوە ژی د ڕێیا خزمەتكرنا هەڤوەلاتیێن خوە كرە قوربانی. ئەڤ خوە گۆری و قوربانی كرنە و ئەو ماندیبوونا وان د ڤێ كو هەردەم د هزر و بیرا گەلێ مەدا یا بمینیت و دێ دیرۆكا كوردان دا بهێتە تۆماركرن و ڕێزگرتن.
ڕۆژڤەگەڕا جیهانی یا پەرستیاریێ، نە ب تەنێ بۆنەیەكا سالنامەیی یە؛ بەلكو بیرئانینەكە ژ بۆمە كو سوپاسیا ماندیبوونا وان كەسێن كو بێ ڕاوەستیان، ب شەڤ و رۆژ ژ بۆ باشكرنا ساخلەمیا جەستە و جانێ خەلكی دخەبت بكەین.
مخابن و سەد مخابن د ڤان سالێن دوماهیێ دا، سەرەرای جهێ مەزن یێ پەرستاریێ، هندەك ئاستەنگ و بەربەستێن مینا كێمبوونا كادرێن پزیشكی و ساخلەمی، دەمژمێرێن كاری یێن پڕ زەحمەت، پرسگرێكێن ژیاری و نەبوونا پشتەڤانیا تمام، گوهۆرینەكا زێدەتر و بار گرانیەكا پتر لسەر ملێن ڤێ چینێ پیرۆز چێكریە. دجهێ خوەدایە كو بەرپرسێن سیستەما ساخلەمی و تەندروستیێ و بریاردەرێن وەلاتی، سەرنجەكا تایبەت بۆ باشكرنا ڕەوشا پەرستیاران هەبت داكو ئەو بكارن ب هاندان، ئارامی و ڕێزگرتنەكا زێدەتر، خزمەتكرنا خوە د جڤاكا كوردی دا بەردەوام بكەن.
ڕێزگرتن ژ پەرستیارێ نابیت ب تەنێ ب گول و شیرنی د رۆژەكێ دا كورت ببیت، بەلكو دڤێت د سیاسەتدانان، یاسایێن پشتەڤانیێ، پێشكەفتنا ئاستێ پەروەردێ و ئافڕاندنا دەرفەتێن پێشكەفتن و خوشگوزەرانیێ دا، ڕوویەكێ ڕاستەقینە وەربگریت. جڤاكەك كو ڕێزێ ل پەرستیارێن خۆ بگریت، د ڕاستیدا ڕێزێ ل ساخلەمی، سەلامەت و ساخلەمی، ئاسایش و ڕێزا مرۆڤایەتی یا خۆ گرتیە.
د داویێ دا، دگەل پیرۆزباهی ب هەلكەفتا ڕۆژا جیهانی یا پەرستیاران بۆ هەمی پەرستارێن فیداكار یێن وەڵاتێ من، وەلاتێ كوردان، هیڤیدارم كو هەموو ڕۆژەك ژ ڕۆژێن سالی ببیتە ڕۆژا ڕێزگرتن و قەدركرنا وان كەسێن كو ب هەمی هەبوونا خوە د رێیا خزمەتكرنێ دا، ب سەبر و هەدارەك مەزن و دلەك پڕ فرەه و ب هزر و هەستەك نیشتمانی و كوردپەروەرانە گاڤان دئاڤێژن.

ئەدیبا عزەددین تاهر

فەستیڤالێن جلكێن كوردی: ئێك ژ ڕێكێن هەرە گرنگە ئەوێن بەردەوامیێ ب كولتۆرێ كوردی ددەت، ئەڤ فستیڤالە نەتنێ جەژنەكا جوانیێ یە، بەلكو بۆیەرەكا كولتۆری و جڤاكی یا گرنگە كو كولتۆر و ناسنامەیا كوردی ب ڕێكا هونەر و چاندا جلكێن كوردی دپارێزیت.

جلكێن كوردی: ناسنامەیا زیندی یا مللەتەكێ یە.
جلكێن كوردی ب ڕەنگێن خوە یێن زیندی، ب نەخشێن جوان و تایبەتمەندیێن خوە یێن بەرچاڤ دهێنە نیاسین. هەر دەڤەرەكا كوردستانێ ستایلێ‌ خوە یا تایبەت هەیە كو ژ یا دەڤەرێن دی جودا دبیت و ڤێ چەندێ جلكێن كوردی كرینە خودانێن جۆرەواریەكا دەولەمەند.
جلكێن ژنان:
جلێن ژنێن كورد ب ڕەنگێن خوە یێن گەش و نەخشێن دەولەمەند دهێنە نیاسین. كراسێن درێژ یێن ڕەنگین، كراس و كورتەكێن نەخشاندی، بەرمالك و خەملێن زێڕی دبنە سەدەما سەرنجا ڕاكێشانا چاڤان. تایبەت ئەوێن بەرێ یێن كچێن كوردان كو ب دەستان هاتینە چێكرن و هەر ئێك جیرۆكەكا ژیانێ و كولتۆرێ كوردی ڤەدگێڕیت.
جلكێن زەلامان:
جلكێن زەلامێن كورد ژی ب تایبەتمەندیێن خوە دهێنە ناسكرن. شەروال، چۆخك، شال و شەپك، پشتێن و كلاڤ هندەك ژ سەرەكی ترین بەشێن جلێن زەلامێن كوردانە. ئەڤ جلك نە تنێ بۆ خەملاندنێنە، بەلكو ب ڕێكا وان مەردایەتی و ناسناما كوردی دهێنە نیشاندان.

فستیڤالا جلكێن كوردی:
فستیڤالا جلكێن كوردی ڕویدانەكا سالانەیە كو تێدا خەلك ژ هەمی دەڤەرێن كوردستانێ دگەهنە ئێك دا كو جلكێن خوە یێن نەتەوەیی نیشا بدەن و كولتۆرێ خوە پێشڤە ببەن. ئەڤ فستیڤالە چەندین بەش و چالاكیان دگریت ناڤ خوە:
١. پێشانگەها مودێلان
مودێلكرنا جلكێن كوردی بەشەكێ سەرەكییە د فستیڤالێدا. كچ و كوڕ ب جلكێن نەتەوەیی یێن جودا جودا لسەر سەكۆیێ دهێن و دچن و جوانیا جلكێن خوە نیشا ددەن. ئەڤ پێشانگەهە دبیتە جهێ سەرەكی یێ ڕاكێشانا گەشتیار و میدیاكاران.
٢. پێشبڕكێن نەخشاندنێ
پێشبڕكیێن نەخشاندنا دەستی و چێكرنا جلكێن كوردی ب شێوازێن نوی و هەڤچەرخ بەشەكێ گرنگێ ئەڤێ فستیڤالێیە. هونەرمەندێن كورد شیانێن خوە د ڤی واریدا نیشان ددەن و جلكێن نوی و داهێنەرانە دئافڕینن.
٣. وركشۆپێن فێركاریێ:
د ڤان وركشۆپان دا، مامۆستایێن شارەزا پشكداربوویان فێردكەن كا چاوا جلكێن كوردی بهێنە درومان، نەخشاندن و چێكرن. ئەڤ چالاكی تایبەت ژبۆ پاراستنا پیشەیێن دەستی یێن كوردی و ڤەگوهاستنا زانینان بۆ نفشێن نوی گرنگن.
٤. بازاڕا كولتۆری:
د بازاڕا كولتۆری دا، پیشەكار و دەستكارێن كورد بەرهەمێن خوە یێن دەستی نیشا ددەن و دفرۆشن. جلكێن كوردی، خشل و خەمل، كەرەستێن مالێ و گەلەك تشتێن دی دهێنە پێشكێشكرن.
٥. خوارن و میۆزیك:
چێژا خوارنا كوردی و خوەشیا میۆزیكا كوردی ژی بەشەكێ گرنگ ژ ئەڤێ فستیڤالێ یە. خوارنێن نەتەوەیی یێن جودا جودا دهێنە پێشكێشكرن و گرۆپێن میۆزیكێ یێن كوردی ب ساز و دەف و بلووڕا خوە فستیڤالێ گەرم دكەن.

گرنگیا پاراستنا كولتۆرێ كوردی:
پاراستنا كولتۆرێ كوردی و تایبەت جلكێن كوردی ئەركەكێ نەتەوەییە كو دڤێت هەر كوردەك پێ ڕاببیت. فستیڤالێن هۆسا دبنە سەدەم كو:
ناسنامەیا نەتەوەیی بهێتە پاراستن: جلكێن كوردی سیمبۆلێن زندی یێن ناسنامەیا كوردینە.
دابونەریت بۆ نفشێن نوی بهێنە ڤەگوهاستن: ب ڕێكا ڤان فستیڤالان، لاو و گەنج فێری گرنگیا كولتۆرێ خوە و جهێ وێ د جیهانا ئەڤڕو دا دبن.
پێشەیێن دەستی بهێنە زندیكرن: گەلەك ژ شێوازێن نەخشاندن و چێكرنا جلكێن كوردی د مەترسیا ژ ناڤچوینێدانە و ئەڤ جورێن فیستیڤالان دبنە سەدەما پاراستن و پێشڤەبرنا وان.
ئابۆریا ناڤخۆیی بهێتە گەشكرن: فستیڤال ژبۆ دەستكار و پیشەكارێن جهی دبنە سەدەما پەیداكرنا دەرامەتی.
دویماهیك:
فستیڤالا جلكێن كوردی نەتنێ ڕۆیدانەكا كولتۆرییە، بەلكو بۆیەرەكا گرنگا نەتەوەییە كو كولتۆر و ناسنامەیا كوردی زیندی دهێلیت. ب پشكداری و پشتەڤانیا مە ژ بۆ ڤان فستیڤالان، ئەم دكارین میراتا خوە یا كولتۆری بر نفشێن داهاتی بپارێزین و ڤەگوهێزین.
ئەڤ فەستیڤالە دبنە سەكۆیەك بۆ ڕاگەهاندنا جوانی و دەولەمەندیا كولتۆرێ كوردی بۆ هەمی جیهانێ و دبیتە پرەك د ناڤبەرا گەلێ كورد و گەلێن دی یێن جیهانێ دا.
ئەڤ سال ژی فستیڤال دوماهیهات هەتا سالا بێت پێشمەرگێ دێرین و هەلگرێ مەدالیای بارزانی «عزیز گولی»دبێژیت: ئەگەر ئەم كورد چ ژبیر بكەین لێ دڤێت كولتۆرێ خوە قەد ژبیر نەكین چونكو: (مە كوردان كولتۆرەكێ جوان و دەولەمەند هەیە.)

ئەدیبا عزەدین تاهر

خویندەڤانێ هێژا ئەڤ بابەتە بابەتەكێ هەستیارە و من نەڤێت كەس ب كێمی وەربگریت و من ڕێزەكا تەمام هەیە بۆ هەر كەسەكی و تایبەت زەلامان، چونكو د ناڤا جڤاكێ دا ژ قەنج و خرابان تێدا دژین، هەر كەسەك و وژدانا خوە. دوبارە ڕێزا من بۆ هەموو كەسان، بەلێ دڤێت من ئەڤ بابەتە خستباییە بەر چاڤێ خویندكاران، دا كو پتر های ژ جڤاك و دەوروبەرێن خوە هەبیت.
دەمێ كو من گوه ل ڤێ قەسێ بووی گەلەك پێ هەڕشیم و ژ هزڕا من نەچوو! یانكو دێ چاوا بیت كو كەسەك نەیێ ساخلەم بیت ژ لایێ دەروونی و ڕوحی ڤە و ببێژن (عاقل نینە تو چ بێژیێ و چ لێ بكەی دروستە، تایبەتی ڕەگەزێ مێ) ب مخابنی ڤە، من دگەل خۆ دگرت كو دبیت كەسێن هۆسا بێ وژدان و نەفس نزم هەبیت كو بگەهیت وی ئاستی، نەخاسمە ئافرەت كو دەروونێ وێ تێكچوو بیت و توچ لێ بكەی دروستە؟! ب ڕاستێ ژ ئەڤی بابەتی گەلەك هەستێن من ئازراندن و وژدانا من هەژاند كو(چاوا تو كەسەك بی ژ بەر بەرژوەندی و خۆشیا حەزێن خوە كەسێ كو دەروونێ وێ تێكچووی، تایبەت ئافرەتەكا گەنج و تەمەنێ وێ هێشتا ژ شازدە هەزدە سالیێ هەتا ئەم بێژین بیست سالی دەرباز نەبوویە و تو یێ نێر ژبری چێژ وەرگرتن و تێركرنا حەزێن خوە یێن سیكسی وێ سەرخۆش بكەی و حەزێن خوە پێ تێر بكەی)؟.
ئەڤە راستیەكە كو ڕەنگە مرۆڤێن جودا ل سەرانسەری جیهانێ دا ب هەڕ هۆكارەكێ جیودا و هەستێن جودا هەبن و هندەك كێشەیێن دەروونی یان هەستەكێ ب هێز هەبیت. ئەڤ گرفتە دكاریت بڤەگەریتە ڤە بۆ هۆكارێن جۆراو جۆر وەك: فشارێن جڤاكی، ژینگەهی ژیان، كێشەیێن خێزانی یان تەنانەت هۆكارێن فیزیكی و كیمیایی كو پێدڤیە ب مێشكی ڤە.
د ڤی حالەتی دا گرنگە خەلك ئاگەهداری بارودۆخێ خوە بن و ئەگەر پێدڤی بوو داخوازا پشتەڤانیا پیشەیی بكەن. شیرەتكاری دەروونی و چارەسەری دەروونی دكاریت هاریكاریا مڕۆڤی بدەت بۆ مامەلەكرن ل گەل ئاریشەیان و لێگەریانا چارەسەریا گونجای بۆ باشتركرنا دۆخان. هەروەسا پالپشتی هەڤال و خێزان دكاریت باشتربوونا بارێ دەروونی مڕۆڤ زێدەتر بكەت.
ب مخابنیڤە ب ڕاستی كو هندەك كەس ب هۆكارێن جۆراو جۆر تووشی نەخۆشی دەروونی یان كێشەیێن دەروونی دبن و د ئەنجامدا ڕەنگە ببنە جهێ گەلتەپێ كرن یان یاریپێكرن یان سڤكایەتی پێ كرن تەماشەی ئەڤان مرۆڤان بكەن .ئەڤ جۆرە سڤكایەتی نەك هەر خەلەت نینە!، بەلكۆ زیانێن مەزن ب مڕۆڤ دگەهینیت و بارێ دەروونی خراپتر لێ دكەت.
ژلایەكێ دیڤە بكارهێنانا نەخۆشین دەروونی یین كەسێن دیتر یان كێشەیێن دەروونی وەك گەلتە پێكرن، نەزانی و بێ بایەخكرنا ڕێز ومافێ كەسانێن دی نیشا ددەت. پێدڤیە ئەو ژ بیر بكەن كو هەمی مڕۆڤەك مافێ وێ هەیە ب ڕێز و كەرامەت ژ لایێ كەسانێن دی ڕێزێ لێ بگرن و پالپشتی لێ بهێتەكرن. هەڕوەسا نابیت كەس ب هۆكارێن دەروونی یا خوە یان كەسانێن دی سڤكایەتی پێ بهێتەكرن.
بۆ ڕێگریكرن ل ئەڤان جۆرە ڕەفتاران، پەروەردەیی دروست سەبارەت ب ڕێزگرتن ل ئەوان كەسانێن دیتر، زانیاریێن ڕاست سەبارەت ب نەخۆشیێن دەروونی و پەرەپێدانێن كولتۆری ڕێزگرتن ل فرە چەشنی و جوداهییا تاكەكەسی گەلەك یا گرنگە. هەروەسا زانیاری دروست ل نەخۆشیێن دەروونی نابیت وەك بابەتێ گەلتە پێكرن و گەلتەیی بكار بهێت، ڕۆلەكێ گرنگ دگێرێن ل ڕێگریكرن ل ئەڤان جۆرە رەفتاران.
ڵ ڤێرێ ڕەنگە ئافرەت ئێكەك بیت ژ قوربانیا ئەڤێ نەساخیێ كو ب هۆكارێن جۆرا جۆر تووشی نەخۆشی دەروونی یان كێشەی دەروونی ببن و پێدڤیاتی و پالپشتی و گرنگیدان بیت. ب مخابنیڤە ڕەنگە ئافرەتان ب هۆییێن ڕەگەزی و پێگەی جڤاكی زێدەتر فشار ل سەر بیت و ڕوی ب ڕوی هەولدانی ڕەگەزی و جڤاكی ببنەڤە ل جاڤ ڕەگەزێ نێر. بۆ نموونە: ئافرەتان ل شوێنی كار ڕووبەڕووی هەلاواردن و زەلیلكرن دبنەڤە، ئەڕكێ مال و گرنگیدان ب خێزانان لسەر بیت، یان ل پەیوەندیێن كەسایەتی ڕووبەڕووی بێڕێزی و ئازاردان ببنەڤە ئەڤ بابەتە دكاریت ببتە هۆی خراپتر بوونا كێشن دەروونیێن ئافرەتان و نەخۆشیێن دەروونی. ب مەبەستا پالپشتیكرنا ئەوان ئافرەتێن ب دەست نەخۆشیێن دەوروونی دناڵێن، پێدڤیە گرنگییەكا تە مام ب پێدڤیێاتی و مافێن ئەوان بدن. تابیەت كو جهەك تابیەت بۆ ئەڤان جۆڕێن نەخۆشیێان وئەوێن ل جادە وكولانان بێنە قوربانیێ و ژدانا مر‌وڤان ب گەلتە و سڤكایەتی وهەڕ جۆرە شكاندنا هەستێن وان، پێدڤییە ل جهێن دەستنیشانكری و ل ژێر چاڤدێریێ بن ب بەرنامەیێن ڕاهێنان و پێشتەڤانیێن گونجای بۆ ئەوان ئافرەتێن كو نەخۆشی دەروونی هەیین، چ ژ لایێ عەقلی ڤە یان جەستی ڤە ڕۆلەكێ گرنگ بگێڕن ل باشتركرنا بارودۆخێن ئەوان. هەر وەسا هوشیاریا گشتی ل سەڕ مافێن ئافرەتێ ڕێگریێ ل هەولدانا نەهێلانا جێندەری و پێشكێشكرنا خزمەتگوزاری ساخلەكی یێن دەڕوونی گونجای بۆ ڕێكێن دیتر بۆ پالپشتیكرنا ئەوان. ئەڤجا هیڤییە رێكەچارەك بهێتە دیتن، هەروەسا ب چالاكیێن جۆراوجۆر و كۆڕ و سمیناران بۆ ئاگەهداركرنا خەلكێ د ناڤ جڤاكێ دا دژین و هەستێن ئەوان بئازرینن وژدانا وان بهەژینن دا كو ژ خرابی و نەباشی د ناڤا جڤاكێ دا بزڤرێن نابیت چو مڕۆڤ مڕۆڤان بشكێنن و یان ب چاڤەكێ كێم ببینن هەكەر خوە یا چاوا بیت دڤێت دەست ب دەستێ هەڤ ب دیڤ چارەكێ بگەرین دا كو جڤاێ‌ پاڤژ و ساخلەم دروست بكەین، جڤاكەكا ب وژدان و ب هەست و ناخەكێ پاك. هیڤیدارم كو مڕۆڤ كویرتر هزر بكەت، چنكو دبێژن ((خۆدێ مڕۆڤ عەزیز كرن، بەلێ مڕۆڤان مڕۆڤ رەزیل كرن)). هیڤیا جڤاكەكا ساخلەم.