زێدەبوونا چەکێ بێ مۆلەت و زێدەبوونا دیاردەیا کوشتنێ
مزگین فەرەج پیرۆ
پەندێن پێشییان ب پەیڤین خۆ یێن پڕی رامان بۆ مە دبێژن کو شه‌ڕ شه‌ڕێ دئینیت، خێر ژی خێرێ.
(رامان: توندوتیژی و شەڕ تنێ شەڕ و کارەساتێن پتر ل دویڤ خۆ دئینن و کارێن باش ژی خێرێ پەیدا دکەن)
پاراستنا ژیانا مرۆڤی بەهاکێ بلند د هەمی یاسا و ئاین و دابونەریتێن مرۆڤایەتیێ یە کو تێدا ژیانا هەر تاکەکێ جڤاکی وەک هێلا سۆر دهێتە ژمارتن تاوانا کوشتنێ نە تەنێ وێرانکرنا گیانێ کەسەکێ یە بەلکو تێکدانا هەڤسەنگیا جڤاکی و هەژاندنا ئاسایشا تەڤایا خێزانانێ یە د سەردەمێ نوکە دا زێدەبوونا چەکێ بێ مۆلەت د دەستێ وەلاتیان دا بوویە ئەگەرێ سەرەکی یێ زێدەبوونا دیاردەیا کوشتنێ و دروستبوونا مەترسیەکا مەزن ل سەر ئارامیا جڤاکی. ژ بۆ پاراستنا پاشەرۆژا جڤاکەکێ سەقامگیر، پێدڤییەکا بلەز ب تێگەهشتنا نوی و لەزکرنەکا بهێز بۆ هۆکارێ دۆزینەڤەیا ڕێکارێن بنبڕکرنا ڤێ دیاردێ هەیە.
دیاردەیا کوشتنێ دەرئەنجامێ تێکهەلبوونا چەندین هۆکارێن جڤاکی، دەروونی، ئابووری و ئەمنی یە. هەبوونا بازاڕێن ڕەش و ئاسانکاریا فڕۆتنا چەکێ بێ مۆلەت ڕێکن بۆ وێ چەندێ خۆش دکەت کو ئاریشەیێن بچووک و دەم دەمی ب زۆری بگوهۆڕین بۆ کارەساتێن خوێنڕشتنێ، چونکی هەبوونا چەکی د دەستێ وەلاتیان دا ئاستێ کۆنتڕۆلا دەروونی د دەمێ تووڕەبوونێ دا ژناڤدبەت، د هەمان دەم دا فشارێن ئابووری یێن وەک بێکاری و هەژاریێ فشارەکا قورسا دەروونی ل سەر تاکان دروست دکەن کو ئەڤ چەندە ل سەر ئاستێ خێزان و جڤاکی دبیتە ئەگەرێ خەلەت تێگەهشتن و پەنابرن بۆ توندوتیژیێ زێدەباری ڤێ چەندێ کولتوورێ عەشائێری و دارشتنا تێگەهشتنا خەلەت بۆ شەرەف و تۆلەسەندنێ دەرڤەی دادگەهان زنجیرەکا ئالۆز یا توندوتیژیێ دروست دکەت کو هەروەسا بکارئینانا خەلەت یا تۆڕێن جڤاکی و بەلاڤکرنا ڕق و کینێ د ناڤبەرا گەنجان دا ئاگری مەزنتر دکەت.
کارتێکرنێن ڤێ تاوانێ ل سەر جڤاکی گەلەک مەزن و وێرانکەرە، چونکی کوشتنا بابەکی یان باپیرەکی یان خالەکی یان مامەکی دی بیتە ئەگەڕێ ژناڤبرنا سەرپەرشتەکێ یان ئەندامەکێ خێزانێ دبیتە ئەگەرێ نەمانا بابەکی بو زارۆکان و دروستبوونا برینێن دەروونی یێن کوور د ناڤ خێزانێ دا ڕوودانی بەردەوام یا تاوانێن کوشتنێ ترسێ د ئێخیتە دلێ وەلاتیان دا و سەقامگیریا دەروونیا جڤاکی تێکددەت، و د گەلەک کەیسا دا تاوانەک دبیتە ئەگەرێ تۆلەکرنەکا دی ب ڤێ چەندێ زنجیرا توندوتیژیێ ب بڕینڤە ب دوماهیک ناهێت و درێژەپێدانێ ب ئالۆزیان ددەت.
بۆ ڕاوەستاندنا ڤێ مەترسیێ و نەهێلانا دیاردا کوشتنێ، پێویستە دەزگەهێن حکومەتێ و جڤاک ب هەڤپشک گاڤێن جدی و کردارەکی بباڤێژن. کۆنتڕۆلکرنا توند یا فڕۆتنا چەکی و کۆمکرنەوەیا چەکێن بێ مۆلەت ژ دەستێ وەلاتیان پێنگاڤا ئێکێ یە، کو دگەل دا پێدڤیە یاسا ب بێ جیاوازی ل سەر هەموو تاوانباران بێتە جێبەجێکرن دا کو دادپەروەری بپارێزیت و ببیتە رێگر بۆ هەر کەسەکێ هزرا تاوانێ بکەت. ب هەمان شێوە، بلندکرنا هوشیاریا جڤاکی ب ڕێکا قوتابخانەیان، زانکۆیان، ڕاگەهاندنێ و وتارێن ئایینی ل گەل دروستکرنا سەنتەرێن ڕاوێژکاریا دەروونی، هاریکاریکارەکێ مەزنن بۆ خێزان و گەنجان دا کو بکارن کێشەیێن خۆ ب ڕێکێن ئاشتیانە و زانستی چارەسەر بکەن.
هەروەسا دڤێت عەشیرەت هەمی پیکڤە مەزن و رویسپی ماقولێن دەڤەری کۆم ببەن مل ب ملێ دەزگەهین پاراستنی ئەڤی چەکی د دەستین گەنجین خۆدا دەربهینن و کوتایێ ب چەکی بێ مولەت بهێن دا بەسە ئێدی کارەساتێن دلتەزین روبدەن دا دوماهیک بهێت، دلسۆتنا دایک و بابان دڤێت خەلکێ مە ب تیگەهشتین رەفتارێ بکەت.
