سەرەدەرییا دروست ل گەل گول و گیایێن د ناڤ مالێ دا ل وەرزێ زڤستانێ
لۆرین حسنی سلێڤانەی
ل گەل گوهۆڕینا وەرزی و هاتنا سەرمایا وەرزێ زڤستانێ گول و گیایێن د ناڤ مالێ دا (چ ل ژۆرێن مالێ بنەیان ل بەلەکونێن د مالێ دا) پێدڤی گوهۆڕینایە د چاوانیا چاڤدیریێ دا، گەلەک جاران مرۆڤ د ڤی وەرزی دا گازندان دکەن کو گولێن وان هشك دبن یان دڕزن یان دمرن ئەڤە ژی بۆ چەند ئەگەرەکان دزڤڕیت، وەك زێدە ئاڤدان (مەترسیا مرنا رووەکان) د وەرزێن سار و زڤستانێ دا، ڕووەك پتر د بارودۆخێ ڤەخەوتنێ دا یە ئانکو(Rest Period) و گەشەکرنا وانا هێدی بیت، رۆناهی یا گرنگە جهێ ڕووەکی دڤێت ل نێزیك پەنجەرێ بیت كو تیرۆژکێن روژێ ب باشی تێڤە ددەت چونکی ل زڤستانێ رۆژا وێ کورتترە و تیرۆژکا وێ لاوازترە هندی ل بەر گەرماتیا تیرۆژکێن روژێ بیت باشترە ژ گەرماتیا سوپێ یان ئامیرێن گەرمکرنێ ژبەر کۆ هەوایێ گەرم گولان هشك دکت و کوژیت، پاقژکرنا پەرێن گولا ل ڤی وەرزی پەرێن گولان زورتر تۆز ل سەر کۆم دبیت ئەڤەژی رێگیریێ ل بەر برسقینا رۆناهیێ دکەت، ڤەگوهاستنا جهی نابیت گەلەك گوهۆرین جهێ وان دا بکەین، چونکی زڤستان دەمەکێ گونجای نینە ڕووەك د ڤێ قووناغێ دا لاوازن رەنگە گوهۆڕینا جهێ بیتە ئەگەرێ هشکبوونا رەهان، بێگومان د ڤی وەرزی دا ژ بەر گوهۆرینا پلەیێن گەرمایێ و کێمبوونا رۆناهیا رۆژێ زێدەبوونا ئاڤێ د ناڤ ئاخێ دا گەلەك جاران نەخۆشی و کێشە تووشی ڕووەکی و گول و گیایێ ناڤمالێ یان باخچەی دبن، مەزنترین ئاریشە ڕزینا رەهان (Root rot)، ئەڤە دەمێ گەش و هەوا یێ ساربیت و ئاخ هەردەم شل بیت ئاڤ ل بنێ قافکی کۆم دبیت رەهێن رووەکی نەشێن هەناسێ بکەن و دڕزن، نیشانێن وێ ژی زەربوونا پەرێن رووەکی، رەشبوونا بنێ قەدی و بێهنەکا نەخۆش ژێ هێت چارەسەری ژی کێمکرنا ئاڤدێریێ، نەخۆشیا(Mealy bugs & White flies)مێرۆکێن سپی، هندەك جاران ژ بەر داخستنا پەنجەران یان کێمبوونا هەوایێ تێپەر دبیت ل ناڤ مالێ مێرۆک و کرمێن بچووک پەیدادبن، نیشانێن وێ پنیێن سپی ل سەر و بن پەرێن رووەکان یان زەربوونا پەڕان چارەسەری پاقژکرنا پەڕان ب پارچەکا قوماشی و ئاڤا سابوونەکا پاقژ یان بکارئینانا دەرمانەکێ کیمیای یێ ژینگەهی، جۆرەکێ دی یێ نەخۆشیێ هشکبوونا پەڕێ رووەکی(Leaf Drop)ئه ڤەدەمێ رووەک نێزیکی سۆپەیان بیت یان هێلێن گەرمکرنێ زیتر هشک دبن و ژ دەرکەڤتنا پەرین کەسك ژرێزین رووەکی چارەسەری دورئێخستنا رووەکی ژجهێن گەرم دانانا وان جهەکێ فێنکتر و رژاندنا بیچەک ئاڤاپاقژ ل سەر پەرێ رووەکی، هەروەسا بۆ پاراستنا رووەکێ خۆ ژ ڤان مەترسیان رۆژانە بۆ ماوێ جەند خولەکان پەنجەرا ژوورێ ڤەکە داهەوایێ پاقژ و نوی بهێتە ژوور دا رێگیریێ د چێبوونا پنیێن سپی کێمبوونا هەوای دکەت، هەروەسا پاقژکرنا پەڕێن مری و نەخۆش لابدەن و ژ رووەکی دویربکە هەفتیێ جارەکێ پەروکەکێ شل پاقژبکە دا باشتر هەناسێ بدەت و رووناهیێ وەربگرن، چ جاران بێ پشکنین رووەکێ خو ئاڤ نەدە هەردەم پەنجەیەکا خۆ بکە د ناڤ ئاخا وێ دا ئەگەر یا هشکبوو ژ نوی ئاڤبدە دا هندی یا تەربیت ئاڤ نەدە داتووشی نەخۆشیان نەبیت، هەبوونا رووەک و گولێن ناڤ مالێ ل وەرزێ سار و زڤستانێ بتنێ بۆ دیمەنەکێ جوان نینە، بەلکو مفایێن وان یێن مەزن بۆ ساخلەمیا دەروونی و جەستەیێ تە و خێزاناتە هەنە، چونکی ل زڤستانێ مرۆڤ پتر ناڤ مالێ دامینیت، ژبەرکو گەش و هەوا ساربیت گەلەک جاران پەنجەرێن مال داخستینە و هەوایێ نوو کێمتر دهێتە ژۆر هەبوونا رووەکان ئۆکسجینێ زۆرتر دکەن، هەروەسا هەبوونا سۆپە و ئامیرەیێن گەرمکرنێ رێژەیا شەهداریێ کێم دکەن ئەڤە ژی بیتە ئەگەر پیستێ مرۆڤی هشك بیت رووەك ب رێکا(Transpiration) ئاڤێ ب شێوێ هەلم د ناڤ هەوای دا بەلاڤ دکەت و شێداریەکا گونجای بۆ مالێ چێدکەت، هەروەسا رۆژێن کورت و تاری مرۆڤی تووشی بێهۆشی و خەمۆکیێ دکەن، دیتنا رەنگێ کەسک یێ رووەکان ل ناڤ ژوورێ هورمۆنێن کەیفخۆشیێ دەڤ مرۆڤی بلند دکەت، سترێسێ کێم دکەت هەستێ ئارامیێ ددەت، دیمەنێن گەش و جوان پڕ ژ ژیانێ ددەتە مالا تە و هەستێ سەرمایا درێژا زڤستانێ کێم دکەت، ل کوردستانێ د ناڤ مالێن مەدا بارا پتر ئەڤ جۆرە رووەکە د ناڤ مالێدا هەین خۆراگرن بۆ سەرمایا زڤستانێ ژ وان ژی،(سانسەڤیێریا) ئێک ژ وان رووەکێن هەرە باشە بەرمبەر گۆهورینێن ساری و گەرمییێ ین بهێز، (پوتۆس) ئەڤە ژی ل زڤستانێ پەڕێن خۆێن کەسک و بریقەدار جوانیا خۆ دپارێزن، تنێ پیچەک دویر ژپەنجەرێ دهێتە دانان،(Peace Lily) ئەڤ جۆرە رووەکە ژی هندەک جاران گولێن سپی ددەت لێ پێدڤی جهەکێ گەرم هەیە نابیت بەر سەرمایا زڤستانێ بهێتە دانان، هەروەسا رووەکا (مگاگ) كو باهرا پتر مالێت مە ئەڤ جۆرە رووەکە یاهەی ژبەر جوانیا بەلگێن وێ یت مەزن و کەسک هندەک جارا تێکەلە دگەل سۆری بریقەدار و قایم سروشتێ ڤێ رووەکێ حەژ رۆناهیا راستەوخۆ ناکەت دا کو بەلگێن وێ نەهێنە سۆتن، بەلێ ل زڤستانێ دڤێت ل نێزیک پەنجەرێ بهێت دابان باشترن جهە بوێ پێدڤی ئاڤەکا کێمترە دڤێت ئاخا وێ بۆ ٢-٣سانتیمەترا هشکبت، ژنونی بهێتە ئاڤدان، گەلەک حەژ گوهۆرینا جهی ناکەت ل دەمێ گوهۆرینێ جهێ وێ دا بکە بەلگێن خۆ هاڤێژیت، لەورا چاڤدێریا گول و گیاێن ناڤ مالێ دا یا گرنگە ل ڤی وەرزی دا کو ل گەل هاتنا وەرزێ بوهارێ ب گەشەکرنەکا جوان ڤەگەرن، گولێن مالێ وەکی هەڤالێن کچن ل مالێ ب پشکداریکرنا هندەک دلۆڤانی چارەسەرییا دروست دێ هەردەم مالاتە پڕ کەن ژ رەنگ و بێهنێت خۆش!