شـەڕێ چـالدێرانێ.. دابـەشكرنا ئـاخـا كـوردستانێ
نەوزاد زادە
ئەڤ شەڕە ل رۆژا (٢٣) ئابا سالا (١٥١٤) د ناڤبەرا دەولەتا ئوسمانییان، ب سەركردایەتیا سولتان سەلیمێ ئێكێ و دەولەتا سەفەوییان، ب سەركردایەتیا شاه ئیسماعیل سەفەوی، روی دا. ئەڤ شەڕە دهێتە هژمارتن ژ ناڤودەنگترین شەڕێن د ناڤبەرا ئوسمانی و سەفەوییان دا. شەڕ ل سەر ئاخا كوردستانێ، ل دەشتا چالدێران، ل باكورێ رۆژهەلاتا وانێ، ل باكورێ كوردستانێ، رویدا.د ڤی شەڕی دا، ئوسمانی سەركەفتن و ئیسماعیل سەفەوی، شاهێ سەفەوییان، هاتە برینداركرن. ئوسمانییان چەكێن تۆپ و چەكێن سەردەمی بكارئینان، كو ئەڤە كارتێكرنەكا گرنگ ل سەر ئەنجامێ شەڕی هەبوو. هەروەسا، پشتەڤانیا پتریا میرنشینێن كوردان بۆ ئوسمانییان، ئێك ژ ئەگەرێن سەركەفتنا ئوسمانییان د ڤی شەڕی دا بوو. ئەڤ پەیوەندی و پشتەڤانیا میرنشینێن كوردان بۆ ئوسمانییان، ژ لایێ مەلا ئیدریسێ بەدلیسی ڤە هاتبوو رێكخستن؛ چونكو ناڤبری پەیوەندیێن بهێز ل گەل سولتان سەلیمێ ئێكێ هەبوون، هەروەها دگەل میرنشینێن كوردان ژی پەیوەندیێن بهێز هەبوون.
ل ئەنجامێن ڤی شەڕی، ب شێوەیەكێ درێژخایەن و كاریگەر، كوردستان كەفتە د ناڤبەرا دو دەولەتێن مەزن، ئوسمانی و سەفەوی، دا. پشكەكا هەرە زۆرا ئاخا كوردستانێ كەفتە بن دەستێ ئوسمانییان و دەستهەلات و كاریگەریا دەولەتا ئوسمانی ل سەر پشكەكا مەزن ژ ئاخا كوردستانێ زێدەتر بوو. د هەمان دەم دا، ژمارەكەكا زۆر ژ میرنشینێن كوردان، ب مەبەستا پاراستنا دەستهەلات و پێگەهێن خۆ، پەیوەندیێن خۆ دگەل دەولەتا ئوسمانیا بهێزتركرن. لێ ب مخابنی ڤە پشتی كو دەستهەلاتا ئوسمانییان بهێزكەفتی، دوماهیك ب دەستهەلاتا میرنشینێن كوردان ئینا و ژناڤبرن.
پشتی ڤی شەڕی، كێشە، ناكۆكی و هەڤڕكیا درێژخایەن د ناڤبەرا ئوسمانییان و سەفەوییان دا بدوماهیك نەهات؛ بەلكو بەردەوام بوو. ئاخا كوردستانێ بوو ئێك ژ گۆرەپانێن سەرەكی یێن شەڕ، ركابەری و ناكۆكیێن د ناڤبەرا هەردو دەولەتان دا.
شەڕێ چالدێران د دیرۆكا كوردستانێ دا ڕوودانەكەكا زۆر گرنگ و كاریگەرە؛ چونكو كاریگەریێن ئەنجامێن ڤی شەڕی بۆ چەندین چەرخ ل سەر كوردستانێ بەردەوام بوون. ئەڤ شەڕە، ل هەمان دەم دا، كاریگەرییەكا زۆر ل سەر بارودۆخێ سیاسی، جڤاكی و ئابووری یێ كوردان دانا و دەرئەنجاما وی، سنوورێن سیاسی دناڤبەرا بەشێن كوردستانێ دا هاتنە دانان و كوردستان كەفتە د ناڤبەرا دەستهەلاتێن دەولەتێن ئوسمانی و سەفەوی دا.
