فڕەپێكهات و نوونەراتی
غیاس خـالد زێباری
زۆر وەلاتێن فڕە پێكهاتێن نەتەوی و ئەتنی ل جیهانێ هەنە، ژبووی پێكڤەژیان و بەرجەستەبوونا مافێن وان پێكهاتەیان، دەولەتی پێدڤی دەستوورەكی هەیە كۆ گەرەنتیێ بدەتێ و خەلكی و ئالیێن سیاسی ژی باوەری ب دوی دەستووری هەبیت و سیستەمەكێ گونجایی مافێ وان هەمی پێكهاتەیان دابین بكەت كو خەلك هەست ب وەلاتیبوونێ بكەن. ئەمریكا ـ هندستان ـ سویسرا ـ بەلژیكا ـ كەنەدا و ئەلمانیا نموونەیێن وان وەلاتێن فرە پێكهاتن و خوەدی سیستەم و دەستوورێن گونجایینە مینا فیدرالیەتێ و سازانێ و هەڤسەنگیێ، باوەریبوونا وان ب وی سیستەمی ئارامی و سەقامگیریا وەلاتی راگرتیە. ب پڕانی ئەڤ سیستەمە ل سەر چەند پرەنسیپێن نەگوهۆڕ هاتینە دانان. 1 ـ حوكمەتەكا هەڤپشك د ناڤبەرا هەمی پێكهاتەیان. 2 ـ نوونەرایەتیا رێژەیی ل پەرلەمانی و سازیان، 3 ـ مافێ ڤیتۆ بۆ پاراستنا پێكهاتێن كێم.4 ــ دابەشكرنەكا راستەقینە یا دەستهەلاتێ. 5 ــ رێزگرتن ل دەستووری و دەستهەلاتەكا دادوەریا سەربخوە. 6 ـ دابەشبوونا سەروەت و سامانی ب دادوەرانە.
سیستەمێن فیدرالی و دیموكراسی یێن ڤان خالا ل خۆ وەنەگرن، سیستەمێن لاوازن و هەڤسەنگیا جڤاكێ ڕاناگریت و ئارامی و سەقامگیری ژی دابین نابیت، چونكی نەدادوەری و پێشێلكرنا مافێن پێكهاتەیا دێ بەرپا بیت و دبیت گرژی و ئالۆزی دێ دروست بن و پێكهاتێن ماف لێ زەفتكری دێ هەمی هەولان دەن مافێن خوە ڤەگەڕینن، كاریگەریەكا نەرێنی ژی دێ ل سەر ئابوور و پێشڤەچوونا وەلاتی كەن. راستە ئیراق وەلاتەكێ فرەنەتەوە و پێكهاتە و ب فەرمی خوەی سیستەمەكێ دیموكراسی و فیدرالی و دەستوورەكێ گونجایی یە، لێ پڕاكتك ل رێكێن خوە یێن راستەقینە لادایە و بوویە وەلاتەكێ ناڤەندی و پێكهاتێ زۆرینە دەستهەلاتا خوە ل سەر پێكهاتێن دیتر سەپاندییە، بتایبەت كوردان كو دووەم مەزنترین نەتەوەیە و رۆلەكێ كاریگەر و سەرەكی دیتیە ل ئاڤاكرنا ئیراقا نوو و دارشتنا دەستووری و سیستەمی فیدرالی و دیموكراسی، لێ ب كریار دەولەتا ئیراقی=َ ب تایبەت بەرانبەر هەرێما كوردستانێ ل بنەمایێن دیموكراسی و فیدرالیەتێ لادایە، هەتا نهۆ (جڤاتا فیدرالی) كو دەستووری ل ماددێ (65) ئاماژە پێ كریە، نەهاتیە پێكئینان و چەندین ماددەیێن گرێدایی هەرێما كوردستانێ و مافێن خەلكێ وێ بنپێكرنە، مینا ماددێ (140) و هەولێن بەردەوام بۆ لاوازكرنا پێگەهێ سیاسی و ئابووری یێ كوردستانێ و بڕینا مووچە و بۆدجەی، كار گەهشتیە ئاستێ هێرشێن دروونی و مووشەكی بۆ سەر كوردستانێ و هەلبژارتنا سەرۆككۆمارەكێ لایەنگرێ خوە ب زۆرینە و بێ ل بەرچاڤگرتنا ئیرادەیا خەلكێ كوردستانێ. ئەو سەرەدەریا نهۆ دەولەتا ئیراقێ ل بەرانبەر هەرێما كوردستانێ و خەلكێ وێ دكەت، سەرەدەریەكا نە دیموكراسیا دەرڤەی پرەنسیپێن هەڤسەنگیێ و هەڤپشكیێ و رێزگرتنا مافێن نەتەوا كوردە و رێخۆشكەرە بۆ ژێكدابراندنا جڤاكا ئیراقێ و نەهێلانا هەستا وەلاتیبوونا كوردایە ب ئیراقێ. ژلایەكێ دیتر پشتەڤانیا بەردەواما حزبەكا دەستنیشانكری كوردستانێ و راكێشانا وێ بۆ بەرەیێ زۆرینە ب پلە و دەستكەفتێن نە د بەرژوەندیا پرسا كوردی و هەرێما كوردستانێ و فەرامۆشكرنا پارتیەكا نشتیمانیا رەسەنا خوەدان بەرفرەهترین پێگەهێ جەماوەری، هەولەكە بۆ چاندنا تۆڤێ دوبەرەكیێ د ناڤبەرا جڤاكا كوردستانێ دا. بەردەوامیا ڤێ سیاسەت و سەرەدەریا جوداكاری ل گەل كوردستانێ، نیشانا چەندین پسیار و حێبەتیێ یە! و ل دەمەكێ نێزیك دێ كاریگەریێن نەرێنی ل سەر دەولەتا ئیراقێ كەت و بەر ب مەركەزیەتەكا رەها و زالبوونا هێزێن چەكدار ڤە دچیت ل سەر دەولەتێ، ئەڤەژی جهێ رازیبوونا جڤاكا نیڤدەولەتی و وەلاتێن زلهێزدا نینە.
