لۆبی و دیاسپۆرا کوردی و رۆلێ وان یێ سەرەکی
زاگرۆس بەرواری
ئەگەر ئەم ئاماژێ ب لۆبی و دیاسپۆرا کوردی بکەین؟ پێدڤیە رۆلێ ڕێکخراو جڤاک و کەساتیێن کوردی و هەڤپەیمان و ل دەرڤەی کوردستانێ رۆل و باندۆرا ئەرێنی ل سەر پەرلەمانی، حوكمەت، ڕاگەهاندن و سازیێن نێڤدەولەتی، دروست دکەن. بزانین کا دیرۆکا وێ یا فەرمی کەنگی یە؟ دیاسپۆرا کوردی و چالاکیێن مافێن مرۆڤی،زێدەباری کۆنگرە و نوونەرێن حوكمەتا هەرێما کوردستانێ ژی د ناڤ دا.
هەلبەت دیرۆکا لۆبیی و دیاسپۆرا کوردی، ژ سالێن ١٩٧٠ بۆ نۆکە. بۆیەر و دیرۆکێن وێ یێن ژ هەڤجودا.
یا ئاشکەرایە پشتی ڕێککەفتنا ١١ ئادارا سالا ١٩٧٠ ل ئیراقێ و کوردستانێ دۆزا کوردی زێدەتر یا بوویە مژارەکا دانوستاندنێن ناڤنەتەوەی، دیاسپۆرا کوردی دەست ب تێکەلیێن زێدەتر کرن دگەل ڕێکخراو و سازیێن سیاسی و مافێن مرۆڤی. سازیەکا کوردی ل ئەمریکا هاتە دامەزراندن. سەرکانیەکا ئەکادیمی ئاماژێ پێ دکەت کو ئەڤ سازیە ل واشنگتن ب تێکلیێن میدیایی ل کۆنگرێسێ کار دکەت.
ئەڤێ سازیێ ل داویا سالێن ١٩٧٤ تایبەت دەما شەڕێن بزاڤا ئازادیخوازیا کوردستانێ و رژێما وێ دەمێ یا ئیراقێ، پشتەڤانیا دەرڤە و بوویە ئەگەرا هندێ دۆزا کوردی ل ئەمریکا ئەورۆپا زێدەتر و بلەزتر بدەتە نیاسین.
پشتی ژ ناڤچوونا شۆڕشا مەزنا ئیلۆنێ ل سالێن ١٩٧٥ د رێکا رێککەفتننامەیا جەزائیرێ یا خیانەتکاری، بوویە ناڤەندەکا گرنگ بۆ چالاکیێن دیاسپۆرا کوردێن پەناخواز ل ئەورۆپا و ئەمریکا، دەست ب هندێ کر کو ڕەوشا کوردی بگەهینیتە میدیا و سازیێن سیاسی.
پشتی ڤێ قۆناغێ ڕەوشا کوردان د ئالیێن سیاسی تێکدچیت و سالێن ١٩٧٦ بۆ سالێن ١٩٧٩ گەلەک پەناخوازێن سیاسی یێن کورد ل ئەورۆپا و ئەمریکا بجه و وار دبن . لەوا بنگەهێن کۆمەلە و ڕێکخراوێن دیاسپۆرا کوردی دروست دکەن.
هەلبەت قووناغەکا دی یا گرنگ پشتی ڤێ قووناغێ دەست پێ دکەت. ئەو ژی ژ سالا ١٩٨٠ بۆ سالێن ١٩٨٨ دزڤریت. جرنتایا ١٢ ئیلۆنا سالا ١٩٨٠ ل تورکیا و باکوورێ کوردستانێ و شەرێن گەرمێن شۆڕشا ٢٦گولانێ و کوردستانێ ل باشوورێ وەلاتی. ئاها ژ بەر ڤان ئەگەران چالاکیێن مافێن مرۆڤی و یێن کۆمەلە و سازیێن کوردی ل ئەورۆپا زێدەتر دبن.
ل ئەمریکا و ل گۆرەی هندەک بەلگەیێن فەرمی نیشا ددەن کو PDK ل ئەمریکا ب ئاوایەکێ فەرمیتر دەست ب تۆمارکرنا نوونەریا خوە کریە و ئەڤ چەندە ژی بۆ داویا سالێن ١٩٨٧ دزڤریت.
هەلبەت سالا ١٩٨٨ سالەکا هەری تراژیدیکە سالەکا ستەمکاریێ بۆ گەلێ کوردستانێ دهێتە نیاسین.
چونکە د وێ سالێدا باژارێ هەلەبجە ژ لایێ رژێمێ ڤە هاتیە کێمیابارانکرن، د هەمان سال دا ئەنفال و جینۆسایدا کوردستانێ یە. ئەڤ چەندە ژی بووینە خالێن گرنگ، چونکو ب سەدان هزار کەسێن سڤیل و بێگونەهێن کورد و پێکهاتەیێن کوردستانێ راستی ستەما رژێمێ بوون هاتنە کۆمەلکوژکرن .ژ بەر ڤێ ستەمێ دیاسپۆرا کوردی ل بریتانیا،سوید، هۆلەندا،و وەلاتێن دی یێن ئەورۆپا خۆنیشادان و کەمپینێن مەزن ژ بوو ڤێ تاوانێ بگەهیننە ناڤەندێن جیهانێ و ب وان بدەن نیاسین دەستپێکرن. ل داویا سالا ١٩٨٩ هندەک سازی و ناڤەندێن زانیاریێن کوردی ل ئەورۆپا زێدەتر هاتنە دامەزراندن و چالاکیێن خوە زێدکرن و د رێکا واندا پەیوەندی ل گەل پەرلەمان و حومكەتێن وەلاتێن ئەورۆپی ب هێزتر لێکرن. هەلبەت پرسا کوردی ل ڕۆژئاڤا ب تایبەتی ل ئەورۆپا و ئەمریکا ب مژارێن مافێن مرۆڤی و سیاسەتا دەڤەرێ زێدەتر هاتنە ناسکرن. لێ قووناغا هەری زێرین و ناسکری سالا ١٩٩١ پشتی جەنگا کەنداڤێ و ڕەڤا ملیۆنی یا کوردان فشار و چالاکیێن دیاسپۆرا کوردی گەلەک زێدەبوون، پاشی ناڤچەیا دژی فڕین (No-Fly Zone) ل باکوورێ ئیراق و باشوورێ کوردستانێ کو ئارمانج ژ ڤێ پلانێ ژ بوو پاراستنا کوردان بوویە. هەلبەت ئەڤ پێنگاڤە زێدەتر لێهاتن و سالا ١٩٩٢ PDK ب ئاوایەکێ فەرمی دگەل YNK چوونە د ناڤا سیستەمێ پەیوەندی و لۆبیێ ل واشنگتن پشتی ڤێ چەندێ ل سالێن ١٩٩٦ دیاسپۆرا کوردی ل ئەورۆپا ب تایبەتی د چارچووڤێ مافێن کوردێن باکوورێ کوردستانێ و تورکیا زێدەتر هاتنە ناسکرن و دۆزا کوردی چالاکتر لێهات. نوێنەراتیا PDK ل واشنگتن ب ئاوایەکێ فەرمی ل سالا ١٩٩٧ زێدەتر هاتە دیاریکرن. ئەڤ چەندە یا بەردەوامبوو، و ل پارچێن دی ژی وەک باکوور دۆز و مافێ کوردان ل تورکیا یا بەردەوام بوو.د چارچووڤێ پەرلەمانێ ئەورۆپا دا. د هەمان دەم دا، دەڤەرێن پاراستی یێن باشوورێ کوردستانێ د ناڤا سیاسەتا ئەمریکا دا گرنگ مان. هەلبەت دۆزا کوردی وەک بازنەیێن زنجیران پێکڤە د گرێداینە ل سالا ١٩٩٩ ب گرتنا عبدالله ئۆجەلانێ سەرۆکێ PDK ئەو ژی د بیتە مژارەکا گەرم ل پەرلەمانێ ئەوروپا و سازیێن کوردی ل کشوەرێ ئەوروپا،پەرلەمانێ ئەورۆپا د ناڤا ڕێکخستنێن سیاسی دۆزا کوردی ببوو جهێ گرنگی پێدانێ و مانشێتێن سەرەکی ل سەر ڤێ کێشێ بوون. ل سالێن دوهزارێ پەرلەمانێ ئەورۆپا ب ئاوایەکێ ئاشکەرا داخوازا چارەساریێن سیاسی بۆ دۆزا کوردی ژ تورکیا کرن. و ئاماژە ب مافێن چاندی و سیاسی بۆ گەلێ کورد کرن پەرلەمانێ ئەورۆپا زێدەتر گرنگی ب کێشا کوردی، دا و ب ئاوایەکێ راستە راست د ناڤا پەیوەندیێن یەکێتیا ئەوروپا و تورکیا دا ئاماژە ب مافێن کوردان هاتە کرن. هەلبەت نێزیکبوونا تورکیا ل گەل ئێکەتیا ئەورۆپا ئەڤە ژی دەرفەتەکا زێرین بوو بۆ لۆبیا کوردی، مافێن چاند و زمان یێن کوردی زێدەتر دانوستاندن ل سەر هاتنە کرنێ ل ئەورۆپا ب گشتی.
قووناغێن پشتی ٢٠٠٣ تایبەت پشتی ئەمریکا و هەڤپەیمانێن خوە هێرش کریە سەر رژێما ئیراقێ. پەیوەندیێن کوردستانێ و ئەمریکا بوونە سەدەمەکا سەرەکی و یا گرنگ بۆ چالاکیێن لۆبیا کوردی. د هەمان سالێدا کورد شیان دەنگێ خوە بگەهیننە سەرۆکێ ئەمریکا جۆرج W بۆشێ کوڕ.
ل سالا ٢٠٠٤ نوونەراتیا فەرمی یا حوكمەتا هەرێما کوردستانێ ل واشنتون هاتە ڤەکرن و ئێکەم دپلۆماتکار و نوونەرێ کوردستانێ قوباد تالەبانی بوویە. د ڤی چارچووڤەی دا شاکارێن ئێکخستنا، حوكمەتا هەرێما کوردستانێ لۆبیا کوردی ل واشنگتن ژ چالاکیێن حزبی زێدەتر بەر ف دپلۆماسی و حکومی چوون و گەلەک پێشەنگ بوویە. پاشی ل سالا ٢٠٠٦ فەرمانگەها دەرڤە یا حوكمەتا هەرێما کوردستانێ هاتە دامەزراندن ئەڤێ سازیێ پەیوەندیێن حوكمەتا هەرێما کوردستانێ ل گەل کۆنگرێسا ئەمریکا بهێزتر بوو. لۆبیا کوردی ل واشنگتن زێدەتر ل سەر بودجە،نەفت و پشتەڤانیا سیاسی کار د کرن. بۆ میناک ل سالا ٢٠٠٨ ل کۆنگرێسێ نێزیکی ٣٠ کەساتیان ب سەرکردایەتیا سیناتۆر Lincoln Davis و Joe Wilson. حەتا سالا ٢٠١٠ ژمارا ئەندامان گەهشتە ٤١ کۆنگرێسمەنان. هەلبەت رۆلێ سازیا ناڤنەتەوەیی یا ژ بوو ئاشتیێ ژی گەلەک یێ گرنگبوو و پشتەڤانێن دۆزا کوردی بوون. زێدەباری نوونەریا حوكمەتا هەرێما کوردستانێ بۆ تەنشت کۆنگرێسێ ل واشنگتن هاتە ڤەگوهاستن. لۆبیا کوردی ل کۆنگرێسێ تێکلیێن هەردو پارتیێن سەرەکی و ئالیێن دی ب هێزتر کرن. هندەک سەرکانیێن ئەمریکای یێن وەکو (Carnegie) ئاماژێ ب حوكمەتا هەرێما کوردستانێ دکەت کو نێزیکی ئێک ملیۆن دۆلار بۆ کارێ لۆبیی ل واشنگتن یێ خەرجکری. هەلبەت پشتی ڤان هەولێن بەردەوام ل گەل سیناتۆر و کۆنگرێسێ ئەمریکا ل سالا ٢٠١١ کۆنسوڵخانەیا خوە ل هەولێرا پایتەختا هەرێما کوردستانێ دامەزراند. ئاها د ڤێ خالێ دا دیار دبیت کو ئەمریکا گرنگیێ ب پەیوەندیێن دگەل هەولێرێ ددەت. گەلەک سەرکانیێن ئەورۆپی ئاماژێ ددەنە وێ چەندێ کو ل ئەورۆپا، لۆبیا کوردی زێدەتر د ڕێکا پەرلەمانێ ئەورۆپا و دامەزراوەیێن ئێکەتیا ئەورۆپا کارێ بۆ سەرخستنا دۆزا خوە کری و لێکۆلینەکا زانستی ڤێ قووناغێ ب قووناغەکا زێڕینا لۆبیا کوردی پێناسە دکەت. گومان تێدا نینە هێرشا تیرۆرستێن داعش بۆ سەر باژارێن کۆبانێ و شنگالێ، بوونە خالێن زۆر گرنگ کو لۆبیا کوردی ل ئەمریکا و ئەوروپا باندۆرا زێدەتر بۆ پشتەڤانیا مرۆڤی، سیاسی و تایبەت پشتەڤانیا هێزا پێشمەرگێ کوردستانێ و شەڕڤانان ل رۆژئاڤایێ کوردستانێ ڕابکێشیت و ئەڤێ قووناغێ ژ سالێن ٢٠١٤ حەتا سالێن ٢٠١٧ یا بەردەوامبوو.
حکومەتا هەرێما کوردستانێ (HHK) ل واشنگتن ب تایبەتی د وارێن پشتەڤانیێ بۆ پێشمەرگەی و شەڕێ داعش ب هێزتر لێهاتن. هەلبەت چالاکیێن لۆبیا کوردی ل واشنگتن زێدەتر ل سەر پێشمەرگە، و چەواشەکاریێن داعش، پەناخوازان و پەیوەندیێن ئابووری کار دکر. پشتی سالا ٢٠١٧ ریفراندۆما ٢٥ ئیلۆنێ بزاڤێن دپلۆماسی یێن لۆبیا کوردی ل واشنگتن و ئەورۆپا گەلەک د زۆر بوون. لێ ئەمریکا و پڕانیا هەڤپەیمانان پشتگری ل گوهۆرینا سنوورێن دەستکردێن ئێراقێ نەکر. ل سالێن ٢٠١٨ لۆبیا کوردی بزاڤ کرن کو پەیوەندیێن حوكمەتا هەرێما کوردستانێ دگەل واشنگتن و پاراستنا دەستکەفتیێن دەستووری یێن هەرێمێ د پاراستی بن. پشتی شەرێن ل سەر کوردێن رۆژئاڤا کوردستانێ ل سالا ٢٠١٩ پرسگرێکا کوردی ل سووریێ و هەلوەستێ ئەمریکا ل هەمبەری YPG وەکوو مژارەکا سەرەکی لۆبیا کوردی ل واشنگتن و ئەوروپا لێ خوەدی دەرکەفت. دیاسپۆرا کوردی ب ئاوایەکێ زێدەتر ل سۆشیال میدیا، کەمپینێن ئۆنلاین و پەیوەندیێن ڕاستە ڕاستە ل گەل نوونەرێن سیاسی و جڤاکی د ناڤ تەڤگەرێ دابوو. هەلبەت ل ئەمریکا سال بۆ سالێ پەیوەندیێن حکومەتا هەرێماکوردستانێ(HHK) ل واشنگتن تایبەت ل سەر داعشا تیرۆرست و هێزا پێشمەرگەی،ئاسایشا دەڤەرێ و هەڤپشکیا ئەمریکا یا بەردەوام بوو. لۆبیا کوردی ب تایبەت بالا خوە ئێخستە سەر ئاسایشا هەرێمێ، هێرشێن مۆشەکی و درۆنان و پەیوەندیێن هەولێر و واشنگتن بوویە. ل ئەمریکا نوونەرا( HHK ) تریفە عەزیز کو ئێکەم کوردا ئەمریکی بوویە ئەڤی پۆستی وەردگریت. و د رێکا ڤێ بەرپرسیارەتیێ دا خزمەتا کوردستانێ دکەت. ئەڤ بزاڤە ل سالێن ٢٠٢٤ ژی د بەردەوام بوون، لۆبیا کوردی ل واشنگتن یا بەردەوام بوو ل سەر چالاکیێن خوە دا ئەمریکا یا بەردەوام بیت ل سەر پشتەڤانیێن خوە بۆ هەرێمێ و پێشمەرگەیی، و ئالیێ ئابووری ئەو پەیوەندی د ناڤبەرا هەولێر و واشنگتن دا د بەردەوام بن. ئەڤێ چەندێ ل کێشوەرێ ئەوروپا،تێکلیێن دیاسپۆرا کوردی دگەل حوكمەت و پەرلەمانێن وەلاتێن ڕۆژئاڤا یا بەردەوام بوو، د هەمان دەم دا مژارا کوردێن سووریێ و ئەولەهیا ناڤچێ زێدەتر د گرنگ بوون.
حەتا کو ئەڤ سالە نوونەریا حوكمەتا هەرێما کوردستانێ ل واشنگتن، پەیوەندیا خوە یا راستە راست ل گەل کۆنگرێس، حوكمەت، جڤاکا کوردی – ئەمریکی و ناڤەندێن لێکۆلینێ کاری دکەت. ل سالا ٢٠٢٦ دا مژارێن وەکو ئەولەهیا هەرێمێ، پەناخوازان، نەفت و ئابووی و کوردێن سووریێ و رۆژئاڤا و تێکلیێن هەولێر دگەل واشنگتن د ناڤا ئەژندا و بەرنامەیان دابوون. ب کورتی لۆبیا کوردی چاوا هاتیە گوهەرتن.؟ ژ سالێن حەفتیان حەتا سالێن ١٩٨٨ بەری هینگێ دیاسپۆرا زێدەباری مافێ مرۆڤی و ناسکرنا دۆزا کوردی بوو. هەلبەت ژ سالێن ١٩٩١ بۆ سالێن ٢٠٠٣ دەستەواژەیا پاراستنا کوردێن ئیراقێ و مافێن مرۆڤی و پەیوەندیێن دگەل کۆنگرێسێ گەلەک گرنتر بوون.
هەلبەت ژ سالێن ٢٠٠٤ حەتا دگەهیتە سالێن ٢٠٢٠ ل واشنگتن لۆبیا کوردی بۆ فەرمیتر و پیشەیتر. نوونەراتیا حوكمەتا هەرێما کوردستانێ (HHK ) هاتە دامەزراندن کۆمپانیێن لۆبی ب کار ئینان و هاتنە دروست کرن. وەکو (Congressional Caucus ) د ڤێ لۆبیکرنێ دا یێن بووینە ناڤەندا کارێ وان؟ داعش،پێشمەرگە، شنگال، کۆبانێ، و کوردێن رۆژئاڤا و سووریێ بوون.
هەلبەت ژ سالێن ٢٠٢٠ بۆ ٢٠٢٦ لۆبیا کوردی زێدەتر وەکو توڕەکێ ل گەل حوكمەت و دیاسپۆرا، کۆنگرێس، میدیا، جڤاک و ئالیێن ژ هەڤجودا کار کرینە د ناڤا کۆمەلگەهێن جیهانێ و ئەورۆپا و ئەمریکا دا.
لێ هندەک جاران ژی جوداهیێن لۆبیا کوردی مخابن ب زیقی دیار د بن چونکە هێشتا وەکو سازیەکا ئێکگرتی نەهاتیە نیاسین ئەو ژی جوداهیێن سیاسی یێن د ناڤبەرا ئالیێن سیاسی و تایبەت پارت و ئالیێن مەزنێن کوردستانێ دا یە.
ڤان ئالیان گەلەک جاران جوداهی د ناڤبەرا وان و دیاسپۆرا کوردی و حوكمەت و سازیێن مافێن مرۆڤی دا ئەژندایێن ژ هەڤجودا هەبووینە ل ئەورۆپا،لێکۆلینڤان دیار دکەن کو د پرۆسەیا نێزیکبوونا تورکیا ل گەل ئێکەتیا ئەورۆپا ب شێوەیەکێ وەکو تۆرەکا نێڤدەولەتی کارێ بۆ کری.