مقاما نهاوەند لێکۆلینەکا شیکاری
ئەرشەد زاخۆیی
پێشەکی
مقامێ نهاوەند یەک ژ مقامێن سەرەکی و گرنگ ل موسیقا جیهانی و ڕۆژهەڵاتی هژمارتن دکەت، ب تایبەتمەندیا خۆ یا هەستداریا کووڕ و شیانێن خۆ یێن مەزن بۆ دەربڕینا هەستێن مرۆڤی یێن جۆراوجۆر ناڤدارە، ژ خەمگینی و هزرکرنێ هەتا دگەهتە شۆق، رۆمانسییەت و هیڤیێ. نهاوەند پێگەهەکا تایبەت دناڤ مقامێن موسیقی دا دگرت ژبەر کو وەک نزیکترین مقام بۆ پلەیێ بچووک (Minor Scale) ل موسیقا ڕۆژئاڤایی هژمارتن دکەت، ئەڤ یەندە کرە پۆردەکێ موسیقی دناڤبەرا هەردوو چاندێن ڕۆژهەڵاتی و ڕۆژئاڤایی دا. مقامێ نهاوەند گەلەک ل سترانێن کلاسیك و هەڤچەرخ دهێتە بکارئینان، هەرووەسا د هۆنینا سازەیی و سیمفۆنی، و موسیقا ئاینی و فۆلکلۆری ژی دا پشکدارە.
هەیکەلا تیۆری و پلەبەندا موسیقی
پلەبەندا سەرەکی یا مقامێ نهاوەند ژ پلەیا (دۆ) دەستپێدکەت و هەتا پلەیا (دۆ) یا جەواب دچیت، دگەل ههبوونا جوداهیێ د ڕەگەزان دا د ناڤبەرا سەرکەفتن و ژێگۆتنێ دا. ناڤێن دەنگان دەما سەرکەفتنێ ئەڤن: دۆ / ڕێ / می بێمۆل / فا / سۆل / لا بێمۆل / سی / دۆ. ناڤێن دەنگان دەما ژێگۆتنێ ئەڤن: دۆ / سی بێمۆل / لا بێمۆل / سۆل / فا / می بێمۆل / ڕێ / دۆ.
یەکەم:
هەیکەلا تیۆری یا مقاما نهاوەند
نهاوەند تنێ کومەکە دەنگ نینە، بەلکۆ سیستەمەکێ ئەندازیاری یێ ڕاست و دروستە. مقام ب پتریا دەمان ل سەر پلەیا (دۆ) دەستپێدکەت، و ژبەر زۆریا ڕەگەزێن کو دکارن ژێ ڤەکەت وەک مقامەکێ نەرم دهێتە ناسکرن. ڕێڕەوا مقامێ نهاوەند د ناڤبەرا سەرکەفتن و ژێگۆتنێ دا جودایە، ژبەر کو ژ چەند ڕەگەزێن گوهۆڕبار پێکهاتییە:
دەمێ سەرکەفتنێ:
ڕەگەزێ نهاوەند ل سەر پلەیا قەرار (دۆ) ب دوورییێن (تۆن – نیڤ تۆن – تۆن)، و ڕەگەزێ حیجاز ل سەر پلەیا (سۆل) ب دوورییێن (نیڤ تۆن – تۆن و نیڤەک – نیڤ تۆن).
دەمێ ژێگۆتنێ:
ڕەگەزێ کرد ل سەر پلەیا (سۆل) ب دوورییێن (نیڤ تۆن – تۆن – تۆن)، و ڕەگەزێ نهاوەند ل سەر پلەیا قەرار (دۆ) ب دوورییێن (تۆن – نیڤ تۆن – تۆن).
پێنجەم:
تایبەتمەندییێن دەربڕینێ
مقامێ نهاوەند ب شیانێن خۆ یێن دەربڕینێ ژ بۆ خەمگینی، شۆق، رۆمانسییەت و هزرکرنا ڕۆحی یێ ناڤدارە، ژ بەر ڤێ یەندێ گەلەک ل سترانێن عەشقێ، موسیقا دەنگبێژی و پارچەیێن موسیقی یێن سازەیی دهێتە بکارئینان، هەروەسا د لۆرین و سترانێن ئاینی ژی دا کار پێ دکەن.
حەفتەم:
گوهۆڕینێن مقاما
گوهۆڕینێن مقامی د موسیقا دا پێ دگۆتن ڕەنگدانێن مقامی (التلوین المقامی)، کو ئەو ژی ڤەگۆهاستنا دەمکییە ژ مقامەکی بۆ یەکێ دی دەما ژەنین یان سترانگۆتنێ بۆ زێدەکرنا کووڕاتییا دەربڕینێ:
گوهۆڕین ڕێکا ڕەگەزێ لقە دەنگێ سۆل:
مقامێ کرد ب دوورییێن (سۆل – لا بێمۆل – سی بێمۆل – دۆ)، مقامێ حیجاز ب دوورییێن (سۆل – لا بێمۆل – سی بێکاڕ – دۆ) کو ب نهاوەندێ ڕەنگین دهێتە ناسکرن، و مقامێ عەجەم ب دوورییێن (سۆل – لا – سی – دۆ).
ڤەگۆهاستن بۆ مقامێن نزیک:
مقامێ عەجەم وەک ڕەگەزێ مەزن ل موسیقا ڕۆژئاڤایی، و مقامێ کرد ب کێمکرنا دەنگێ ڕێ تا دبتە ڕێ بێمۆل.
گوهۆڕین ڕێکا حەساسی:
نهاوەندێ هەرمۆنی ب گوهۆرتنا سی بێمۆل بۆ سی بێکاڕ د دەما سەرکەفتنێ دا.
ڤەگۆهاستن بۆ مقاما نەکریز:
بلنداڤکرنا پلەیا چوارەم (فا بۆ فا دیێز) بۆ زێدەکرنا خەمگینییا تیژ.
دوماهیک
مقامێ نهاوەند ئێشکە ژ مقامێن دەوڵەمەندتر و نەرمتر ل ڕوویێ ئاوازی و جوانکارییڤە. ئەو دناڤبەرا هەیکەلا تیۆری یا ڕوون و شیانێن فراوان یێن دەربڕینێ دا کۆم دکەت، و بنەمایەکێ گرنگ د لێکۆلینەکا موسیقی یا ئاکادیمی دا پێکدئینەت. هەرووەسا نزیکبوونا وێ ژ پلەیا بچووک یا ڕۆژئاڤایی کریە یەک ژ مقامێن کو پتر لە هۆنینا هەڤچەرخ دا دهێنە بکارئینان، دگەل پاراستنا ناسناما خۆ یا ڕەسەن. ژێهاتیبوون د نهاوەندێ دا هەنگاڤەکا بنەڕەتییە بۆ هەر مۆزیکژەن و ئاوازدانەرەکی.
