چـاوا دێ بەرهنگارى گـەندەلییێ بین؟
شڤان محەمەد سەلیم نێروەیی
هەموو ئاماژە بو هندێ دچن، كو (گەندەلی) مەترسیەكا هەرە مەزنە؛ نەك ل سەر گەشەپێدانا ئابووری بتنێ، بەلكو ل سەر بەرقەراربوونا سیاسی و جڤاكی ژی، چونكی گەندەلی دێ بیتە ئەگەرێ زێدەبوونا جوداهیا جڤاكێ، وهەروەسا دێ زیان ب گەنجینا دەولەتێ ژی كەڤیت، و ل سەر گەشەپێدانا مرۆڤی و ڕێژەیێن هەژاریێ و بێكاریێ ژی. لەوا بەرهنگاربوونا گەندەلییێ نوكە ل ئیراقێ و كوردستانێ ژ پرسیێن هەرە مەزن و ب ئاریشەیە. كو نوكە گازندا هەموو هەڤوەلاتییانە ل سەر هەموو جۆرە گەندەلیەكێ كو نوكە هەموو پێڤە دمژوولن، ب تایبەت تەخا سیاسیان و رێكخراویێن جڤاكا سڤیل و هەتا وەلاتی و بۆچوونا گشتی..لێ بنبڕبوونا گەندەلیێ پێدڤی ب هەبوونا هێزەك و ئیرادەیەكا ب رامیاری و راست و دروست هەیە ژبۆ سزادانا گەندەلكاران، نە بتنێ درووشمان، پێدڤییە كار ل سەر ژناڤبرنا وێ بهێتەكرن، هەلبەت ب رێكا چاكسازیێن كویر و بەردەوام و كارگێری و بدەركرنا قانوونان، ئەوژی بتایبەت ب گۆرەی (یاسایا بەرهنگاربوونا گەندەلیێ. وەكو مە ل سەری ئاماژە پێكری، هەلبەت ڕێكا دروست بۆ بەرهنگاربوونا گەندەلیێ پێدڤی ب ئیرادەیەكا رامیاری هەیە ل گەل هاریكاری و هەماهەنگییا دەستهەلاتان، ب تایبەت دەستهەلاتا دادوەری. چونكی ل سەر پرسیێن گەندەلیێ گۆتنا بەراهیێ و دوماهیێ هەر یا دەستهەلاتا دادوەریێ یە و ئەوە جهێ ئێكلاكەر بۆ هەموو كەیسەكێ چونكی ئەڤ دەستهەلاتە ل هێلا پێشیێ یە بۆ بەرهنگاربوونا ڤێ دیاردەیا پڕ مەترسیدار و نەخۆش و وێرانكەرە. ئەو ژی ب رێكا دوڤچوونا تاوانباریێن تاوانیێن گەندەلیێ ژ لایێ یاسایی ڤە و سەپاندنا سازایێن توند یێن یاسایی سەبارەت هەموو تەخا فەرمانبەران د كەرتێ گشتیی دا بێ جوداهی و د هەر پلە و پۆستەكێ دا بیت. مەرەم پێ ئەڤیێن خۆ ڤەدشێرن ل پشت كورسییان و خۆ ل سەر یاسایێ و لێپرسینێ دبینن، یان ئەڤیێن هزر دكەن كو پارێزبەندی یا هەیی و پشتگەرمێ كورسیا خۆ بیت، هەروەسا جهێ خۆیێ دارایی و جڤاكی، هەر چ بیت چو پەنا بۆ نینە، هەردەم هزر دكەت كو كەس نەشێت لێپرسینێ ل گەل بكەت و ئەگەر دادگەه و یاسا د سەروەر بن؛ بلا ئەو بزانن كو د دەستێ یاسایێ و دادگەهێ دا ل سەر سەرێ وی یە، سەبارەت هەر كەسێ دەست ب هەدەردانا سامانێ گشتی و مافێ نیشتیمانی د سازیێن دەولەتێ دا، مەرەم پێ هەر كەسێ پلە و پۆستێ خۆ ب دەلیڤە و بكاربینیت بۆ بدەستڤەئینانا مفایەكێ دارایی، چونكی بلا ئەو بزانیت دێ دەستێ دادگەهێ گەهیتێ و ئێدی ئەو ژدلۆڤانییا سزایی و دادگەهێ نابۆریت. چونكی یاسا ل سەر هەموو كەسەكێ دایە و پاڕێزبەندی بۆ چو كەسەكێ نینە و روبرووبوونا گەندەلیێ ناهێتەكرن یان جێبەجێ نابیت ئەگەر تە سیاسەتەكا رۆهن و ئاشكەرا و ب هێز نەبیت، هەروەسا دڤێت دەستهەلاتا جێبەجێكرنێ گەلەك پالپشتییا دەستەلاتا دادوەریێ بكەت، دا كو بشێت ب دروستاهی كارێ خۆ بكەت و گەندەلان سزا بدەت بێ جوداهی. پێدڤی ب ئاماژەپێكرنێ یە و جهێ دلخۆشیا هەموو تاكەكێ ئیراقی یە، كو عەلی زەیدی دەمێ بوویە سەرۆك وەزیریێن ئیراقێ، كو ئێك ژكارنامەیا حوكمەتا وی ئەو بوویە، كو ئەو دێ رووبروویێ گەندەلان بیت و ب راستی ژی مە هەموویان دیت كا چەند پەرلەمانتار و بەرپرس و برێكاریێن وەزیران دانە دادگەهێ و هەموو مال و سامانێ وان ژێ وەگرت و ئێدی دێ چیتە د گەنجینا دەولەتێ دا. هەروەسا دڤێت پەرلەمانێ ئیراقێ ژی و ب گۆر بەندێ (٢/٦١)ژ دەستووری، بكارێ خۆ رابیت، ئەوژی دویڤچوونە ل سەر كارێ دەستهەلاتا جێبەجێكرنێ ب گشتی، هەروەسا دویڤچوونا وان. هەموو كێم و كاسی و گومانیێن گەندەلیێ هەیین د هەموو وەزارەت و سكتەران دا. هەروەكو كوڕێ تەیمییە دبێژیت: (خۆدایێ مەزن دێ دەولەتا دادپەروەر راگریت و سەرئێخیت، هەرچەند یا کافر بیت؛ و دەولەتا ستەمکار نا سەرئێخیت، هەرچەندا موسلمان بیت) هیڤیدارین حوكمەتا مەژی، وەكو حكومەتا ئیراقێ، هەموو ئەو كەسیێن گەندەلیێ دكەن سزا بدەن و بدەنە دادگەهێ. ب راستی ژی د ڤی سەردەمی دا، رۆلێ دەستهەلاتا چارێ (راگەهاندنێ) ب گشتی د بەلاڤكرن و دویڤچوونا كەسیێن گەندەلیێ دا گەلەكێ بهێز و كاریگەرە، چونكی گەندەلچی دێ زانیت كو دێ گەندەلیا وی د سۆشیال میدیایێ دا هیێتە بەلاڤكرن وتا دوماهیێ كو هەموو كەسەك هەتكبەری و گەندەلیێن وی ببینیت و بزانن. ل هەرێما كوردستانێ ژی، یاسایەكا تایبەت ب تاوانیێن گەندەلیی هاتییە دەركرن لژێر هژمار(٣) یا سالا٢٠١١ێ، هەروەسا ل سالا (٢٠١٧) پرۆژە یاسایەك هاتبوو بەرهەڤكرن بۆ هەمواركرنا كێم و كاسیێن ڤێ یاسایێ. هیڤیدارین و ئەگەر مە بڤێت دادپەروەری هەبیت و هەموو كەس بەرامبەر یاسایێ وەكهەڤن و مللەتێ مە پێشبكەڤیت و یاسا ب دروستاهی بهیێتە جێبەجێكرن و ئێدی بەرگریێ ژ دز و گەندەلا نەهێتەكرن، دڤێت ئەڤ یاسایە بهێتە هەمواكرن و ب رژدی بكەڤیتە د وارێ جێبەجێكرنێ دا. چونكی ئەرێ دێ چەندا خۆش بیت، ئەگەر ئەم هەموو تاكیێن جڤاكی وەكهەڤبین د ئەرك و مافاندا و بەرامبەر یاسایێ، و ئێدی ل چاكسازیان بتنێ جهێ هەژار بەلنگازان نەبیت.