ڕەوشت و بێ لایەنی د ڕاگەهاندنا وەرزشی دا
د. دیار تەیب
ناڤەندا خانی یا روشنبیری و راگەهاندنێ ل روژا ٢١/ ١٠/ ٢٠٢٦ سمینارەک بۆ ماموستا سەرکەفت رەشید ڕێکئێخست ل ژێر ناڤێ (رەوشت وبێ لایەنی د راگەهاندنا وەرزشی دا) ئەڤ کارە جهێ دەستخوەشیێ یە ناڤەندا خانێ خۆلێکریە خودان، دیسان جهێ دەستخوشیێ بوو ماموستا سەرکەفت کو ئەڤ مژارە ئازراندی، بابەتێ رەوشتێن وەرزشی ب شێوەکێ گشتی باشە د راگەهاندنێ دا بهێنە ئازراندن، ئەڤچا چ گرێدای وەرزشڤانا بن (athlatic ethical code ) یان کارێ روژنامەڤانیا وەرزشی بیت (sport media ethics ).
کارێ راگەهاندنێ بشێوەکێ گشتی( ڤەگوهاستنا دەنگوباسا، دروستکرنا رایا گشتی، کارتێکرن ل جەماوەری) د ڤێ چارچووڤەی دا راستیا رەها دیار نابیت، بەلکو ئامرازەکە دکەڤنە بەردەستێ وەرگری ژبو باوەریبوون یان گومان لێکرن، دەنگویێ ئەنجامێ یاریکەکا وەرزشی لدووماهیێ دیار بیت، چ ب سەرکەفتن یان خوسارەتی( ئەڤە ڕاستی یە)، لێ ژ دەرڤەی ڤی بازنەی گەلەک گوتن و پسیار هەیە و ئەرکێ راگەهاندنێ بەرسڤا وان بدەت داکو وەرگر بشێت بریارا خو بدەت، پسیار ژی ئەڤەنە( کەنگی، چاوا، کی بوو، لکیرێ بوو، چو روودا یە)؟.
راستیەک هەیە هەمی ل سەر رێکەفتینە ئەو ژی نوکە هەمی راگەهاندن یا بوویە راگەهاندنا بلەز و کورت، واتە گەهاندنا زانیاریەکێ بکێمترین پەیڤ و دەم. ئەڤە بخو ئاستەنگەکە بو کارێ راگەهاندنێ، ژبەر کو هندەک جارا رستێن کورت پەیاما دروست یا وی دەزگایێ راگەهاندنێ یان راگەهاندکاری ناگەهینیت ب شێوەکێ باش و دروست، ئەڤجا راگەهاندنا وەرزشی ژ ڤێ تیروانینێ ڤە گەلەك یا هەستیارە، بتایبەتی دەما راگەهاندکار یێ پێگیر نەبیت ب هندەك بنەمایێت رەوشتێ کاری.
چەند بنەمایێن رەوشتێ روژنامەڤانیێ ل سەر ئاستێ جیهانی هەنە ژوانا :
Accountable Sports Journalism Code کودێ روژنامەڤانا وەرزشی یا بەرپرسیار، ل سالا ١٩٧٤ دەزگایێ ئەسیوشتت پرس کودەکێ رەوشتی ئامادەکربوو، بناڤێ کودێ رەوشتێ هەڤبەندا نڤێسەرێن وەرزشی بوو وان کەسا کو ل وێ دەزگای کار دکەن.
ل هندەک وەلاتا کودێ رەوشتی بو روژنامەڤانا هەیە، کو روژنامەڤانێن وەرزشی ژی بخو ڤە دگریت بەلێ بێ ل بەر چاڤ وەرگرتنا تایبەتمەندیا وەرزشێ، مینا وەلاتێ مسرێ، ئەڤ یاسا و کودێن رەوشتا دهێنە ئامادەکرن بۆ بەرهنگاریا توندوتیژیێ و دووربوون ژ لایەنگیریا جەماوەری و سەربەست بوون ژ بەرژەونە د خازیێ و ئازادبوون ژ کارتێکرنا ریکلاما و قازانجا، سنوردارکرنا پەیوەندیا راگەهاندکاری ب کەسا و دەزگەهێن وەرزشی ڤە، پاراستنا سنورێن کارێ روژنامەڤانیا وەرزشی، کێم کرنا مایتێکرنا روژنامەڤێن وەرزشی د بوراێت دەرڤەی تایبەتمەندیا خوە، نیشاندانا هەمی قولاجک و پێزانینا ل سەر دەنگ و باسا.
ژبو ئاڤاکرنا پیشەگەریا ساخلەم بو راگەهاندنا وەرزشی و پێشخستنا راگەهاندکاریا وەرزشی چ یا دەزگەهی بیت یان کەسوکی بیت و کەتن د چارچووڤەیێ پێدڤیێن جیهانی و دورکەتن ژ لاینگەریێ و کێمکرنا توندوتیژیا جەماوەری، فەرە چ ل سەر ئاستێ سەندیکا روژنامەڤانێن وەرزشی یان کومەلێن روژنامەڤانێن وەرزشی، یان ل سەر ئاستێ دەزگەهێن راگەهاندنێ بیت، فەرە کود و یاسایێن رەوشتێ روژنامەڤانیا وەرزشی بهێنە ئامادەکرن و ملکەچکرن و نویکرن، دگەل بەردەوامی دان ب خولێن راهێنان و شیاندنێ بۆ وان کەسێن د راگەهاندنا وەرزشی دا کاردکەن.
