پهیوهندی د ناڤبهرا ههڤدژان دا خواندنا دهقهكێ سوریالیزمی
ئیسماعیل بادی
(سیبهرا پشیكا سۆر)، چیرۆكهكا گهلهك كورت یا نڤیسهر (سۆلین لهوهند شكاك)ە، ل رۆژناما ئهڤرۆ بهلاڤ بوویه، ژ بهر كو ناڤهكێ نوی یه د ناڤ جیهانا چیرۆكێ دا و چیرۆكهكە وهكو ناڤهرۆك و بابهت سهرنجڕاكێشه، مه ئهڤ خواندنه ل سهر دهقێ وێ چیڕۆكێ كر.
سۆلین لەوەند شکاك
خواندنهك د دهقی دا:
ئەڤ چیرۆکا (سیبەرا پشیکا سۆر) یا نڤیسکار (سۆلین لەوەند شكاك)، چیرۆکەکا سوریالیزمی یە کو تێدا كهتوار و ئاشۆپ تێکەل دبن.
دیمەنێن سەرەکی د چیرۆکێ دا:
پشیکەکا سۆر کو سیبەرا وێ نە یا نۆرمالە و هەر دەم دهێته گوهاڕتن، جارەکێ دبیتە پەلاتینک، جارەکێ زەلامەکێ د سهروبهرێ گریێدا، جارەکێ ژی ژنەکا کەنۆک. کچکا بچویک، کو دەستێ خۆ ددەته سیبەرا وێ و ژ وی دەمێ پێڤە، ژیانا وێ دهێته گوهۆڕین، ئانكو چهند واتایێن کویر یێن ناڤهرۆكا چیرۆکێ ههنه، وهكو: سیبەر وەک چهڤهنگا راستیێن ڤەشارتی. گوهۆڕینا دیتنا کچکێ بۆ دنیایێ پشتی دەست دایە سیبەرێ. هشیاربوونەکا نوی، کو دبیتە ئهگهرێ وندابوونا پاقژی و بێگونههیێ.
دوماهییا چیرۆکێ گەلەک یا بهێزە:
کچک ئێدی نەشێت رویێ خۆ یێ راستەقینە د خودیکێ دا ببینت، تنێ سیبەرەکا پێکەنۆک دبینیت. ئەڤە نیشانا گوهاڕتنەکا مەزنه د ژیانا وێ دا – ئەو ئێدی نەشێت وەکی بەرێ ل دنیایێ بنێریت.
چیرۆک ب شێوازەکێ هونەری هاتییە نڤیسین و چیرۆكنڤیس شیایه مفای ژ تەکنیکێن سوریالیزمێ وەربگریت، دا کو پەیامێن کویر یێن دەربارەی دیتن، راستی و وندابوونا پاقژی و بێگونههیێ بگەهینیت.
سوریالیزم و رەهەندێن سەرەکی
سوریالیزم د ڤێ چیرۆکێ دا، چەند رەهەندێن سەرەکی دگەهینت:
تێکەلکرنا كهتوار و ئاشۆپێ:
پشیکەکا نۆرمال یا هەی، بهلێ سیبەرەکا نە نۆرمال ژێ ل پاش وێ دمینیت. سیبەر د شێوەیێن جودا جودا دا خۆ نیشان ددەت. تێکەلبوونا ڤان هەردو ئالیان، بنگەهێ سوریالیزمێ یە. شکاندنا یاسایێن سروشتی: سیبەر نە یا جێگیرە، دهێته گوهاڕتن بێی کو پشیک بهێته گوهاڕتن.
ههكه ب چاڤهكێ فیزیكی لێ بنێرین، ئەڤە دژی یاسایێن فیزیکی یە. کارتێکرنا دەروونی: کچک دترست. گوهاڕتن د دیتنا وێ دا چێدبیت، ئەڤ کارتێکرنه، بەردەوام دمینیت.
پەیامێن فەلسەفی:
راستی نە ئەوە یا ئەم دبینن. هەر تشتهكی واتەیەکا کویرتر یا ههی. ئانكو مرۆڤ نەشێت هەمی راستیان ببینیت.
هێمایێن سوریالیزمی:
پشیکا سۆر وەک هێمایەکا سەیر!! سیبەر وەک دەرگەهەک بۆ دنیایەکا دی. کەنی وەک نیشانا تشتەکێ ڤەشارتی. ئەڤ رەهەندە هەمی د چیرۆکێ دا ئێكدو تەمام دکەن و پەیامەکا سوریالیزمی دگەهینن.
پشیكا سۆر، چ دگههینیت؟!
رەنگێ سۆر د ناڤ چیرۆک و ئەدەبیاتێ دا، چەندین واتە و هێما و چهڤهنگان دگەهینن:
ئاگر و گەرمی:
رەنگێ سۆر یێ پشیکێ، ئاماژهیه بۆ نیشانا هێزەکا گەرم و ئاگرین، کو د ناخێ وێ دا یێ هەی.
جودابوون:
پشیکەکا سۆر د ناڤ پشیکێن دی دا، یا جودایە و بەرچاڤە. ئەڤ جودابوونە ل گەل سیبەرا وێ یا سەیر، وێ دکەتە بوونەوەرەکا تایبەت.
هشیاری:
رەنگێ سۆر هێمایێ هشیارییەکا تایبەته، چونکی ئەڤ پشیکە دەربارەی سیبەران و راستیێن ڤەشارتی خودانا زانینەکا کویرە.
هێز و شیان:
د گەلەک کەلتۆران دا، رەنگێ سۆر نیشانا هێز و شیانێن مەزنە. لڤێرە ژی، پشیکا سۆر خودانا هێزەکا سەیر و مەزنە.
بڤهیی (خهتهر):
رەنگێ سۆر دشێت هشیارییەکێ بدەت، کو ئەڤ پشیکە نە پشیکەکا نۆرمالە و دڤێت مرۆڤی های ژێ هەبیت، لەوما؛ هەلبژارتنا رەنگێ سۆر بۆ پشیکێ نە تشتەکێ هەڕەمەکییە، بەلکو بۆ پێکئینانا واتە و چهڤهنگان هاتییە هەلبژارتن.
سیبهر د ئهدهبێ سوریالزمی دا
سیبەر د ئەدەبێ سوریالیزمی دا چەندین واتە و رەهەندان دگەهینیت:
ناخێ ڤەشارتی:
سیبەر وەک نوینەرا ئالیێ تاری یێ دەروونی. هندهك تشتێن د ناخێ مرۆڤی دا هەین و ناهێنە دیتن. مرۆڤ ژ وان تشتان دڕەڤیت یان حەز ناکەت ببینیت.
راستیا دویێ:
سیبەر دبیتە نیشانا راستییەکا دی یا ژ راستییا بەرچاڤ جودا. د ڤێ چیرۆکێ دا، سیبەر دهێته گوهاڕتن و دبیتە تشتەکێ دی، ئانکو راستی نە ئێکە.
ناسناما ڤەشارتی:
سیبەر دبیتە ناسناما راستەقینە یا تشتەکی. وەکی د چیرۆکێ دا، سیبەرا پشیکێ یا راستەقینەترە ژ خودی (ژات) یا وێ.
نیشانا گوهاڕتنێ:
سیبەر د سوریالیزمێ دا دبیتە هێمایێ گوهاڕتنا کەسایەتی و دەروونی. دەمێ کچک دەستێ خۆ ددەته سیبەرێ، ئەو ژی دهێته گوهاڕتن.
پەیوەندییا د ناڤبەرا كهتوار و ئاشۆپێ دا:
سیبەر دبیتە پرەک د ناڤبەرا دنیا راستەقینە و دنیا خەیالی دا. ههروهسا سیبەر نیشان ددەت، کو سنورێ د ناڤبەرا ڤان هەردو دنیایان دا یێ لاوازە. د سوریالیزمێ دا، سیبەر نە تنێ تشتەکێ فیزیکی یە، بەلکو بوویەرەکە، کو دشێت راستییا مە یا هەی بگوهۆڕیت و مە بەر ب نیاسینا راستیێن نوی ڤە ببەت.
مهرهم ژ قارهمانا بچویك!!
هەلبژارتنا کچکا بچویک وەک قارەمان، چەند واتایێن گرنگ دگەهینیت:
پاقژی و بێ گونەهی:
زارۆک هێشتا یا بچویكه، ئانكو كچهكا پاقژ و بێ گوههنه، بهرپهڕهكێ سپی یه. هێشتا ب تەمامی نەکەتییە بن کارتێکرنا جیهانا مەزنان. ب ساناهی باوەریێ ب تشتان دئینیت. ههروهسا زارۆک هەمی بهردهوام حەز ژ ئاشكراكرن و دیتنا تشتێ نوی دکەن. ترسا تاقیکرنێ نینە، ئانكو ترس نه ل سهر هزرا وانایه. حهزا وان یا دیتنێ و ئاشكراكرنا تشتێن نوی یا مەزنە. دیسان زارۆک هێشتا نەگەهشتینە قۆناغا گوهاڕتنێ. دەمێ راستیێن نوی دبینن، ئەو دهێنه گوهارتن. ئەڤ گوهارتنه جار وهك كارهكێ خێر تێدا بیت یان ژی ب خرابی دزڤڕیت.
زێدهباری كو زارۆک هێشتا لاوازن و نەشێن خۆ بپارێزن. نزانن کیش تشت دێ زیانێ گەهینتە وان. ژ ئالیێ كهسێن دهردۆرێن وان پێدڤی پاراستنێ نە، لەوما؛ هەلبژارتنا کچکا بچویک وەک قارەمان، دبیتە رێکهك، کو نڤیسهرا چیرۆكێ بشێت بهحس ل بهرزهبوونا پاقژی و بێگونەهیا كچكا زارۆك بکەتن. گوهارتن ژ دنیایەکا سادە بۆ دنیایەکا تژی ئالۆزی. هشیاربوونەکا نوی یا كو ببیتە بارگرانییهك. ئەڤ هەلبژارتنە دبیتە هۆکار، کو خواندەڤان پتر هەست ب گرنگیا بوویەرێ و ئەنجامێن وێ بکەت، چونکی زارۆک د ڤێ تەمەنی دا، پتر کارتێکرنێ ل سەر كهسایهتیا وان دبیت.
چەند کێماسیێن سەرەکی د چیرۆکێ دا هەنه، وهكو:
١- پێشکەتنا كهسایهتییان:
پشیک و کچک باش نەهاتینە نیاسین. ئهم پتر پێدڤی ب زانیارییاینه دەربارەی وان.
٢- هۆکارییا رویدانان:
نە دیارە کا بۆچی سیبەرا پشیکێ دهێته گوهۆڕین یان چ پەیوەندی ب كهسایهتییانڤە هەیە.
٣- دویماهییا چیرۆکێ:
دویماهی گەلەک زوی و بێ چارەسەری هات. نە دیارە کا چ گوهۆڕین د کچکێ دا چێبوو.
٤- ژینگەها چیرۆکێ:
نەهاتییە دیارکرن کا رویدان ل کیڤە و کەنگی دقەومن.
٥- دیالۆگ:
تنێ ئێک دیالۆگ هەیە، کو نە بەسە بۆ پێشڤەبرنا چیرۆکێ.
ژێدهر:
1. رجاو النقاش، تأملات فی الانسان، بغداد- 1984.
2. هنریش بلیپ: البلاغە والاسلوبیە نحو نموژج سیمیائی لتحلیل النص، ترجمە وتعلیق: د. محمد العمری، بیروت- 1999.
3. فازل عومەر، نژیارگەری دەرازینكەك دەستپێكی، دهۆك- 2005.
4. هیڤی بهرواری، رێبازێن ئەدەبی، دهۆك – 2010.
5. حهمه مهنتك، سوریالیزم له ئەدەبی کوردی دا، ههولێر- 2011.
6. د. عبد الرحیم الكردی، قرأە النص – تأصیل نڤری وقراوات تگبیقیە، القاهرە- 2013.
