ئەوێن بێی تەعمیدکرن مرین، یان «سروودا لەمبۆیێ»

وەرگێڕان و بەرهەڤکرن:
د. عارف حیتۆ

کانتۆ  ( ٤ )

خەوا کوور گوڕگوڕەکا گران د سەرێ مندا شکاند، ترسەکێ ئەز گرتم، وەک وی کەسێ ب ڤەجنقینەکا توند و ژ نشکاڤە هشیار بووی. دەمێ ڕاست ڕابوویمەڤە سەر پییان، من چاڤێن خوە یێن تەنا ل دەردۆرا خوە گێڕاندن و ب هووری سەح دکر، دا بزانم کا ئەو جهێ ئەز لێ کیڤەیە. ب دروستی، من خوە ل بەر لێڤا چالەکا کوورا ب ژان دیت، ئەوا دەنگێ قێژییان ژێ قوت نەبیت. ئەو چالە یا کوور و تاری و مشت عەور بوو، دەمێ من ماوەر دکرە کووراتییا وێ یا بێبن، من چ ژێ نەددیت. شاعرێ من، ب دێمەکێ پێتی و داخبار دەستپێکر:
– نهۆ ژی دا بداکەڤینە خوارێ، بۆ ناڤ جیهانا کۆرە، ئەز دێ یێ ئێکێ بم و تو یێ دووێ.
من تێبینییا ڕەنگێ دێمێ وی کر و پاشی گۆتێ:
– ئەز وەسا یێ هوی بوویم کو د دەمێن ترس و گۆمانێدا، تو من هاویش دکەی، ئەڤجا دێ چەوا هێم و تو هۆسا یێ ترسیایی.
– ئەوا تو هزردکەی کو ترسە، عەزابا ڤی خەلکێ ل ڤێرەیە، د ڤێ چالا کووردا(١)، وێ خەمگینییێ ل سەر دێمێ من دنەخشینیت. هلۆ دا بچین، چونکو ڕێکا مە یا دوورە.
ب ڤێ چەندێ ئەو ب ژۆرکەفت و ئەز ژی ل خەلەکا ئێکێ ب ژۆرکەفتم، ئەو خەلەکا دبێژنێ لەمبۆ ل دورماندۆری دۆژەهێ کو جهێ وان کەسێن نەتەعمیدکرییە. ل ڤێرە چ گری نەدهاتنە بهیستن، تنێ ئەو ئاخینک بوون، یێن ژ ئێشانەکا بێی ئەشکەنجە دەردکەڤن و بایێ ئەبەدییەتێ ژبەر دلەرزیت. کۆمەکا مەزن و زۆر ژ ژن و زارۆک و زەلامان بێی ئەشکەنجەدان، هەست ب ئێشانا ناخی دکەن. سەیدایێ من یێ جوامێر گۆت:
– تو پرسیار ناکەی کا ئەڤە چ گیانن تو دبینی؟ نهۆ و بەری پتر ب نافڤە بچی، من دڤێت تو بزانی کو ئەڤان چ گونەھ نەکرینە، ئەگەر هندەک باشی ژی کر بن، تێرا ناکەت و بێ مفانە، چونکو نەهاتینە تەعمیدکرن، ئەو کریارا دبیتە دەرگەهێ وێ عەقیدەیا تو باوەرییێ پێ دئینی. ئەگەر ئەو بەری مەسیحیەتێ ژیابن، وان ب شێوەیەکێ پێدڤی خودا نەپەراستییە کو ئەز ب خوە ژی ئێکم ژ وان. ئەم ب ڤێ کێماسییێ فەنا بووین، نە ب چ شاشیێن دی، عەزابا مە یا ئێکانە ئەوە کو هەردەم د خەریبییەکا بێئۆمێد دا بژین.
دەمێ من ئاخفتنێن وی دبهیستن، خەمگینییەکا تەحل دلێ من دگرت، چونکو من زانی خەلکەکێ هێژا و پایە بلند د وێ لەمبۆیێڤە د هەلاویستی بوون. من حەز دکر ژ وێ باوەردارییێ پشتڕاست بم، ئەوا ب سەر هەر شاشییەکێ دکەڤیت، لەو من گۆتێ:
– بۆ من بێژە ئەزبەنی، سەیدایێ من؛ ئەرێ بوویە کو کەسەک ب زیرەکییا خوە، یان ب هاریکارییا کەسەک دی، ژ ڤێرە دەرکەفت بیت و پاشی دلشاد بیت؟
ئەوێ د ئاخفتنا من یا ب تویفکل گەهشتی(٢)، بەرسڤ دا و گۆت:
– ئەز د ڤێ ڕەوشێدا یێ نوو بووم، دەمێ من مەسیحێ شیاندە دیتی هاتییە ڤێرە و نیشانا سەرکەفتنێ مینا تانجەکی ل سەر سەری بوو. وی گیانێ بابێ مە یێ ئێکێ و کوڕێ وی قابیل، گیانێ نۆحی و مۆسایێ گوهدار و یاسادانەر، ئیبراهیمێ زانا و مەلیک داوود و ئیسرائیل(٣) دگەل باب و کوڕێن وی و ئەو راحیلا ئیسرائیلی گەلەک ژبۆ وێ کری. گەلەکێن دی ژی ژ ڤێرە دەرێخستن و دلخۆشکرن(٤)؛ ئو من دڤێت بزانی کو بەری وان، چ جانێن مرۆڤان نەهاتینە ڕزگارکرن.
هەکو ئەو دئاخفت ئەم ژ ڕێڤەچوونا خوە نە ڕاوەستاین، مە دارستانا مرۆڤان دبڕی، ئانکو دارستانا گیانێن شلوختە. هەر ژ وی دەمێ نڤستنێ بریم، هێشتا ڕێکا مە درێژ نەببوو هەکو من ئاگرەک دیتی، ل سەر جیهانەکا تاریستانا دۆژەها بازنەیی زال دبوو. هێشتا ئەم پیچەکێ ژ ئاگری د دوور بووین، لێ تا ڕاددەیەکی دشیام ببینم کو خەلکەکێ هێژا و شەهناز ل وی جهی بوون. ئینا من گۆتە سەیدایێ خوە:
– تو ئەی ئەوێ شەهنازییا هەر هونەر و زانستەکی، ئەڤ کەسێن خودانێن ڤێ شەهنازییێ کینە کو ژ خەلکێ دی دجودانە؟
– شەهنازییا بیرئینانا وان ئەوا ل ژیانا تە یا ل سەلال دەنگڤەددەت، چێتراندنەکێ ژ ئاسمانی وەردگرن کو هۆسا ژ خەلکێ دی بهێنە جوداکرن.
ل وێ کێلیکێ من دەنگەک بهیست دگۆت(٥): «سلاڤکەنە شاعرێ مەزن، پشتی د هەوارا دانتی چووی، ئەڤە یێ دزڤڕیتەڤە». پشتی ئەو دەنگ متبووی، من ڕەشەیێن چوار بلیمەتان دیتن بەر ب مەڤە دهاتن، چ سیمایێن خەمگینییێ و دلشادییێ لێ د دیار نەبوون. سەیدایێ من یێ جوامێر دەست ب ئاخفتنێ کر و گۆت:
– سەحکە وی کەسێ ئەو شوورە د دەستدا، یێ ب بەری هەر سێ یێن دی کەفتی هەروەکو ئەو کوێخایە. ئەو هۆمیرۆسێ میرێ شاعرانە، ئەوێ ل پشت وی هۆراتیۆسێ حەنەکبازە، یێ سیێ ئوڤیدیۆسە و یێ داویێ ژی لوکانۆسە(٦).
چونکو هەر ئێک ژ وان دگەل من هەڤپشکە دناڤیدا(٧)، ئەو ناڤێ دەنگێ ئێکانە دانایە سەر من، ئەز ب وان شەرەفمەندم کو کەفتیمە د ئاستێ واندا.
من هۆسا خواندنگەها جوان ب هەڤڕا دیت: خواندنگەها خودانێ مەزنترین هەلبەستێ (ئیلیادە)، کو مینا ئەلهۆیەکی ل هنداڤ خەلکێ دی دفڕیت. پشتی ئەو تبابەکێ دگەل ئێک ل سەر من ئاخفتین، ب ئاوڕەکا سلاڤکرنێ ل من زڤڕین، سەیدایێ من ژی ژبۆ ڤێ ئاوڕدانێ بشڕی.
د سەر هندێ ڕا ژی، وان شەهنازییەکا مەزنتر ب من بەخشی کو ئەز ب ئێک ژ دەستەکا خوە هژمارتم، ئەڤجا بوومە شەشەمینێ وان پەندەوەران.
ئەم ل سەر چوونێ د بەردەوام بووین هەتاکو گەهشتینە وێ ڕۆناهییێ، مە هەر بەحسی شعرێ و هونەری دکر، ئاخفتنا ل سەر ڤی بیاڤی یا خۆش بوو. ئەم گەهشتینە بنارا کەلهەکا خانەدان، ب حەفت شویرهێن بلند یا پێچای بوو، ئو ب جۆکەکا جوان یا دوورپێچکری بوو(٨).
ئەم دگەل وان پەندەوەران د عەردەکێ هشک ڕا بۆرین و ل حەفت دەرگەهان ب ژۆرکەفتین، گەهشتینە مێرگەکا تەڕ و کەسکین. خەلکەکێ چاڤ تەنا و ب هەیبەت ل وێرێ بوون، نیشانێن دەستەلاتەکا مەزن ل سەر سیمایێ وان خویا دکر:
ب کێمی و ب دەنگێن نازک دئاخفتن. ئینا مە خوە دا لایەکی، ل جهەکێ ڤەکری و ڕۆهن و پیچەکێ بلند کو دشیاندا بوو هەمی خەلکێ وێ کەلهێ بهێتە دیتن. کۆمەکا جانێن بلیمەت و مەزن ل سەر کەسکاتییەکا نەخشاندی ل بەرانبەری مە، کەتنە بەرچاڤێن من کو دیتنا وان هەستپێکرنەکا ب شەهنازییێ ل دەف من چێکر.
من ئەلێکترا دگەل کۆمەکا هەڤالان دیت(٩): دناڤدا من هیکتۆر و ئینیاس و سیزەرێ چەکدار ب چاڤێن فرەهێن ئەلهۆیان ژێ نیاسین. ل لایێ دی، من کەمیلا و پانتسیلیا دیتن، من شاھ لاتینۆس دیت دگەل لاڤینیا یا کچا خوە یێ ڕوونشتیبوو(١٠).
من بروتس دیت، ئەوێ تارکینیۆس دەرێخستی، من لوکریزیا و جۆلیا و مارزیا و کورنیلیا دیتن(١١).
ل لایەکێ دی، من صەلاحەددین دیت، یێ ب تنێ بوو(١٢).
ئو دەمێ من پیچەکێ چاڤێن خوە سەرئەڤراز کرین، من سەیدایێ زانایان دیت(١٣)، دناڤ خێزانەکا فەلسەفیدا دڕوونیت. بەرێ هەموویان یێ ل وی و تێکدا پەسندارێن وینە: من سوکرات و پلاتۆ ل ڤێرە دیتن(١٤)، کو ژ هەموویان نێزیکتر ب ڕەخڤە د ڕاوەستیایی بوون. من دیموکریتۆسێ جیهانێ دکەتە چێکرییا سودفێ و دیوجینیس و ئاناکساگۆراس و تالیس و ئیمپیدۆکلیس و هیراکلیتس و زینۆن دیتن(١٥).
من ئەو جوامێرێ کۆمکەرێ ساخلەتان دیت، ئانکو دیوسکۆریدس، من ئورفیۆس و تولیۆس و لینۆس و سینیکا سنجوەر و ئیکلیدسێ ئەندازیار و بتلیمۆس و هیپوکرات و ئیبن سینا و جالینۆس و ئیبن روشدێ ڕاڤەیا مەزن دانای دیتن(١٦).
نەشێم ب کاملانی هەموویان وێنەکەم، چونکو بابەتێ درێژ من پاڵددەت هەمی دیتنێن خوە وەسفکەم، لێ پەیڤ ژی تێرا ناکەن کو ڤی کەتواری پێ بەلیکەم. کۆما شەشان دبنە دو، ڕێنیشاندەرێ پەندیار من د ڕێکەکا دی ڕا دبەتە دەرڤەی دەڤەرا متی و سباتێ، من ژ بایێ ڕاوەستیایێ ل ناڤ کەلهێ دبەتە بەر هوڕەبایێ ڕەجفککەرێ لەمبۆیێ. ئو دگەهمە جهەکی ڕۆناهییا ڕۆژێ ناگەهتێ.

دەهمەن:
(١) مەرەم پێ لەمبۆیە (Limbo, Limbus)، ئانکو ئەو دەڤەرا ل سەر توخیبی کو خەلەکا ئێکێ یا دۆژەهێیە.
(٢) ئاخفتنا ب تویفکل، مەرەم پێ ڤەشارتنا گومانا خوەیە کو مەسیح چوویە لەمبۆیێ ژبۆ ڕزگارکرنا هندەک گیانان.
(٣) ئیسرائیل: جاکۆپ، یەعقووبێ کوڕێ ئیسحاقی، هەتاکو راحیلێ بۆ خوە بینیت چەندین ساڵان خزمەتا بابێ وێ یا کری.
(٤) ئانکو هەمی برنە بەهەشتێ (فیردەوسێ).
(٥) هەرچەندە دانتی نابێژیت کا دەنگێ کێیە، لێ پڕانییا ڕەخنەڤانان هزر دکەن کو مەرەم پێ هومیرۆسە.
(٦) هۆمیرۆس (سەدەیێ ٩- ٨ ب ز): شاعرێ هەرە مەزنێ داستانیی و ئەفسانەییێ گریکان، خودانی ئیلیادە و ئۆدێسەیێ.
– هۆراتیۆس (٦٥- ٨ ب. ز): شاعرێ لاتینیێ لیریکی و حەنەکباز.
– ئوڤیدیۆس (٤٣ ب. ز- ١٧ ز): شاعرێ لاتینیێ تایبەتمەند ب میتولۆژیا کەڤن.
– لوکانۆس (٢٩- ٦٥ ز): شاعرێ لاتینیێ ل سەر ململانێیا سیزەری و پومپێ نڤیسی کو دانتی هندەک پێزانینێن خوە ژێ وەرگرتینە.
(٧) ئانکو نازناڤێ «شاعرێ مەزن» کو هۆمیرۆسی دانایە سەر ڤیرجیلۆی.
(٨) هندەک ڕەخنەڤان وە هزر دکەن کو کەلهە جەڤەنگێ زانستییە و شویرهێن وێ شعر و پەخشان و ئەندازیاری و میۆزیک و… جۆکا ئاڤێ ژی نیشانا بەرهەڤییا مەژییە ژبۆ وەرگرتنا زانستی. هندەکێن دی دبێژن کو کەلهە جەڤەنگێ فەلسەفێیە و شویرهێن وێ سروشت و مێتا سروشت و سنج و سیاسەتن. هەرچەوا بیت، ئەڤ میناکە ژ شێوازێ کەلهێن سەردەمێن ناڤین هاتییە وەرگرتن.
(٩) هەتا (١١): ناڤێن کۆمەکا قەهرەمان و خانەدانێن ڕۆمانن، د ئەفسانە و شعرێن بەری دانتیدا هاتینە بەحسکرن.
(١٢) صەلاحەددینێ ئەیۆبی (١١٣٧- ١١٩٣ ز): دامەزڕێنەرێ دەولەتا ئەیۆبی ل میسر و شامێ، قەهرەمانێ شەڕێن خاچپەرێسان. ئەو ب تنێ هاتە دیتن، چونکو ئەو ب تنێ نە مەسیحی بوو، یان نە ژ کەلتۆرێ ڕۆمانییان بوو.
(١٣) هەتا (١٦): ناڤێن کۆمەکا فەیلەسۆف و فەلەکناس و زانایێن یۆنان و ڕۆمایە کو هەر ئێکی ژ وان ناڤودەنگێ خوە ل سەرانسەری جیهانێ هەیە.
تێبینی: ژبەر درێژاهییا ڤێ کانتۆیێ، مە پێناسەکرنا قەهرەمان و زانا و فەیلەسۆفان نەدانا.

کۆمێنتا تە