پەروەردەیا زمانی و باندۆرا زمانێ دایكێ
بەختیار گابێركی
1 ــــ 2
پەروەردەیا زمانی وەكو ئێك ژ پرەنسیپێن سەرەكی یێن پەروەردەیی، ڕۆلەكێ بنیاتی دگێریت بۆ پێشڤەبرنا شیانێن مرۆڤی و ئاڤاكرنا كەسایەتییەكا ب هێز. هەلبەت زمان ب تنێ ئالاڤەكێ پەیوەندیكرنێ نینە، بەلكو میتۆدەكە بۆ هزركرنێ، فێربوونێ و دروستكرنا ناسنامەیا كەسی، جڤاكی و نەتەوایەتی. هەروەسا پەروەردەیا زمانی، بوارەكێ فرەڕەهەند و ئالۆزە و تێكهەلی چەندین بابەتێن دی دبیت، وەكو (زمانناسی، دەروونناسی، پەروەردە، جڤاكناسی، بایۆلۆژی…هتد)، ئەڤ چەندە بوویە ئەگەر كو چەندین بیروبۆچوون و تیۆرێن جودا ل سەر پەروەردەیا زمانی و وەرگرتنا زمانی پەیدا ببن و هەر زانایەك د چارچووڤەیێ تایبەتمەندیا خۆدا یا باسكری، وەكو:
١. تیۆرا خوەزایی
Nativist Theory
نوام چۆمیسكی، ددەتە دیاركرن دەمێ مرۆڤ ژ دایكدبیت، شیانێن زكماكی بۆ فێربوونا زمانی هەنە كو ب دەستگەهێ ((Language Acquisition Device دهێتە نیاسین ب (LAD )، ئانكو زمان ل گەل ژ دایكبوونا مرۆڤی د ناڤ ئەڤی دەزگەهی دا یێ ئامادەیە. چومیسكی د ئەوێ باوەریێ دایە زمان پرۆسێسەكا سروشتی یە، وەك فێربوونا هاتن و چوونێ و زارۆك دشێت ڕێسایێن ئالۆزێن زمانی فێربیت بێ كو ڕاستەوخۆ ئێك فێر بكەت، ئانكو زارۆك ب تنێ ب ڕێكا گوهلێبوون و دوبارەكرنێ فێرنابیت، بەلكو ب شیانێن سروشتی و بایۆلۆژی فێری زمانی دبیت. چۆمیسكی ددەتە دیاركرن كو هەمی زمانێن مرۆڤ پێ دئاخڤن بنەمایەكێ هەڤپشك هەیە، ئەوژی پێكهاتەیا بایولۆژی و سروشتبوونا مرۆڤی یە. واتە، ل گۆرەی چۆمسكی زمان د دەستگەهێ (LAD) یێ ئامادەیە، ل گەل قووناغێن گەشەكرنا بایولۆژی یا مرۆڤی زمان ژی وەكو هەر ئەندامەكێ دی گەشەدكەت و هەتا تەمام دبیت.
٢. تیۆرا جڤاكی
Sociocultural Theory of Language Education
لێڤ ڤایگۆتسكی جەختێ ل سەر ڕۆلێ جڤاكی و پێكڤەكاركرنێ دكەت ل سەر فێربوونا زمانی كو زمان ئالاڤەكێ جڤاك یە، وەكو تۆرەكا پێكڤەگرێدای كاردكەت. ڤایگۆتسكی ددەتە دیاركرن كو كارلێكرنا جڤاكی و كۆنتێكستێن كولتووری د پەروەدەیا زمانی دا ڕۆلەكێ بنەڕەتی دبینن. واتە ل گۆرەی ئەڤێ تیۆرێ زمان یێ سەربەخۆ نینە، بەلكو یێ پابەندە ب كۆنتێكستێن كولتووری و جڤاكی ڤە، ئانكو زمان بێ ژینگەهەكا دیاركری پەیدا نابیت و گەشەناكەت و پێدڤییە تاك پشكداریێ د بوونەیێن (ئایینی، نەتەوەیی، كولتووری و جڤاكی بكەت…هتد)، ژ بەركو سەرچاوەیێ وەرگرتنا زمانینە. هەلبەت ئەڤ چەندە ژی پشتگیریا ئەوێ گریمانێ دكەت، ئەوا دبێژیت: زمان ژ ڕێككەفتنا جڤاكی پەیدابوویە و هەروەسا ل گۆرەی ژێدەرێن مێژوویا پەیدابوونا زمانی یا هەڤدەمە ل گەل پەیدابوونا قووناغا گشتوكالی و دروستبوونا جڤاكێ مرۆڤایەتیێ.
٣. تیۆرا ڕەوشتی
Theory Behaviorist
سكینەر د ئەوێ باوەریێ دابوو، فێربوونا زمانی ب ڕێكا (لاسایكرن و پاداشتكرنێ، دوبارەكرن و مەشقكرنێ، پەیوەندیا د ناڤبەرا پەیڤ و بارودۆخی دا… هتد)، دروست دبیت. هەروەسا (بلۆمفید و باڤلۆلڤ) ئاماژێ پێ ددەن كو زمان ژ ئەنجامێن ڕەفتاران پەیدا دبیت ل سەر بنەمایێ كار و كارڤەدانێ، ئانكو ل ئەوی دەمی واتا پەیدا دبیت، دەمێ بۆ هەر كریارەكێ یان ڕەفتارەكێ كارڤەدانەك هەبیت. واتە زمان گرێدای ب كاروچالاكی و ڕەفتارێن مرۆڤی یە.
٤. تیۆرا پەیوەندیدار
Connectionist Therory
ئەڤ تیۆرە زمانی وەكو تۆڕەكا پەیوەندیێ دبینیت و ژ پێكهاتەیێن تۆڕێن دەماری دهێت، ب دەربازبوونا دەمی ب هێز دكەڤن و ب ڕێیا سەربۆران فێردبن و نموونەیان دنیاسن و گشتگیر دكەن. ئەڤ تیۆرە ئەڤێ چەندێ دیار دكەت، كا بۆچی زارۆك شاشییان زێدە گشتگیر (تعمیم) دكەت؟ بۆ نموونە: زارۆك ل دەستپێكێ دروست دبێژیت: “ed” پاشی دەمێ فێری یاسایا “went” دبیت و پاشی “goed” دەستپێدكەت و ب گۆتنێ بۆ شێوازێ ڕاست ڤەدگەریت. هەروەسا ئەڤ تیۆرە ئاماژێ بەلگەیێ زانستی یێ ب هێز دكەت، ئەو ژی دەمێ وێنەگرتنا دەمارێن مێشكی نیشاددا دهاتنە گوهۆرین و ب هێز دكەت ل دەمێ فێربوونا زمانی.
٥. تیۆرا پرۆسەیا زانیاری
Information Processing Theroy
ئەڤ تیۆرە ئاماژێ ب ئەوێ چەندی ددەت كا چاوا مێشك زمانی پرۆسێسە دكەت ب ڕێكا بیرەوەریێن كورتخایەن و درێژخایەن و سەرنج و تێگەهشتن و ستراتیژییەتێن فێربوونێ. ئەڤ تیۆرە ئاماژێ ب ئەوێ چەندێ دكەت كو مێشكێ مرۆڤی وەكو سیستەم ب پرۆسێسكرنا زانیارییان هەڤشێوەیێ كۆمپیۆتەری ڕادبیت، كا چاوا مێشك زانییاریێن زمانی وەردگریت، هەلدگریت، پرۆسێسە دكەت و بكاردهینیت؟. واتە: ل گۆرەی ئەڤێ تیۆرێ فێربوونا زمانی پێدڤی ب چەند قۆناغێن پرۆسێكرنێ هەیە كو دەستپێكێ زانیاری دگەهنە بیردانكا كورتخایەن كو ب تنێ چەند چڕكەیان دمینیت، ئەگەر سەرنجا پرۆسێكرنا ئەڤان زانیارییان بدەت، پاشی دهێنە ڤەگۆهاستن بۆ دەستگەهێ كاركرنێ و تێدا دهێنە شرۆڤەكرن و پاشی ب ڕێكا دوبارەكرنێ و بكارهینانێ دچنە بیردانكا درێژخایەندا كو جهێ ڤەمانا بەردەوامە.
٦. تیۆرا گەشەپێدانا زانستی Cognitive Development Theory
جان بیاجێ د ئەوێ باوەریێ دابوو كو گەشەپێدانا زمانی گرێدایە ب گەشەكرنا یا زانستی ل دەڤ زارۆكی كو پشتی هزركرنێ، پشتبەستنێ ل سەر شیانێن گشتی یێن زانستی دكەت. ئەڤ تیۆرە ئاماژێ ب ئەوێ چەندێ ددەت كو هزركرن بەری زمانی دهێت نەك بەروڤاژی، ئانكو دەستپێكێ زارۆك چەمكان ژ لایێ زانستی ڤە تێدگەیت و پاشی فێری پەیڤان دبیت بۆ دەربرینێ. بۆ نموونە زارۆك دزانیت دایكێ هەبوون یا هەیی، هەر چەندە نابینیت، بەلێ د ناڤ مێشكێ ئەوی دا یا هەی. پشتی زارۆك د گەهیتە ١٢ هەیڤیێ دەست ب گۆتنا “دایە” دكەت، ئانكو پشتی قۆناغا هەستی و هزركرنێ كرە پەیڤ. واتە زمان ل گەل گەشەكرنا لایەنێ ئەبستمۆلۆژییا زارۆكی د قۆناغێن جودا دا گەشە دكەت.