محهمهد دهوران و حوزنی موكریانی و كارتێكرنهكا نهچاڤهڕێكری…!
ئیسماعیل بادی
نڤیسهر، هۆزانڤان، رۆژنامهڤان، خهباتهكهر و وهلاتپارێز (موحهمهد دهوران)؛ ئێكه ژ ئهوان كهسێن ژیانا خۆ كرییه قوربانی وێ دۆزا وی باوهری پێ ههی و ههر د ژییهكێ گهنج دا رێكا كوردینییێ گرتییه بهر و د شۆڕشا ئهیلۆلێ دا گههشتییه ناڤ رێزێن بزاڤا رزگاریخوازییا كوردی؛ ب سهرۆكاتییا مهلا مستهفایێ بارزانی.
دهوران؛ ل دویڤ دهفتهر نفوسێ، ل رۆژا 12/7./1933 ل باژێركێ كلیسێ، كو نوكه دكهڤیته وهلاتێ توركیا، ئهو د بنیات دا ل گوندێ (عهلی بێگ) كو نیزیكی باژێركێ بلبلێ و كلیسێ یه، هاتییه سهر دونیایێ. ئهڤه وهسان هاتییه نڤیسین كو وی دهمی نفوسا وان ل كلیسێ بوو. ناڤبری د پهرتووكا خۆ دا (وهسیهت- نامه) وهسا خویا دكهت، كو خهلكێ باژارێ (دیلۆك)ێ یه، كو باژارێ باب و باپیرێن وی یه.
د كهڤن دا باژهكێ كوردان بوو، مخابن نوكه پترییا وێ بووینه تورك و عهرهب. وهسا دهێته پێشچاڤ كو نوكه ههر وهك نه باژارهكێ كوردستانێ یه…!! چونكو دهوران بخۆ د پهرتووكا خۆ دا دبێژیت نوكه هژمارا كوردان ل دیلۆكێ ژ 30% نابۆریت.
نڤیسهرێ مه، نوكه ل وهلاتێ ئهلمانیا، ل باژێڕێ كارلسروهێ خۆجهه، خودان خێزانه و دو كوڕ و كچهك ب ناڤێن (ئۆمێد، ئارام و یاسهمین) ههنه. ڕۆژێن خۆ ل ناڤ باخچهكێ نیزیكی مالا خۆ ب نڤیسینێ ڤه دبۆراند، كو ههمی ژییێ خۆ كرییه قوربانی مللهت و وێ دۆزا وی باوهری پێ ههی. نوكه وهك ساخلهمی؛ گهلهكێ بێ چاره بوویه و ڕۆژێن خۆ دبۆرینیت. د سهر ڤێ وهستیان و خزمهتێ ڕا، ل دهمێ مه داخواز پێزانینان ل دۆر ژیان و خزمهتا وی ژێ دكرن، ئهو ل وێ باوهرییێ بوو، كو نهڤیایه بهێته مهزن كرن!! لهوا ل دۆر كارێ وی دبیت وهكو پێدڤی هند پێزانین نهبن.
ب درێژیا (13) سێزده سالان ل حوجرێن مزگهفتێن كوردستانێ خواندییه، دهوران د پهرتووكا خۆ یا ب ناڤێ (وهسیهت- نامه) دا دبێژیت: «پرتووكهكا دهستنڤیس ب ناڤێ (خونچهیی بهارستان) یان (تاریخا كوردستان) ههبوو، یا قاچاخ بوو مینا تشتێ حهرام… ژ فارسی ژ شهرهفنامێ، وهرگرتن، ژ نڤیسینا شهرهفخانێ بدلیسی دخواند، ئهو تشتێ ل حوجرا دخواند، ههمی ب ئهزمانێن عەرهبی، توركی و فارسی بوون، ئەما زمانێ كوردی مینا زمانێ ئێجنیا (ئهجنا) بوو!!»، ئانكو نهدهاته خواندن و قهدهغه بوو.
هێشتا د ژییهكێ گهنج دا، كو شاگردێ بهر دهستێ مهلایان بوویه، د ژییێ (17) ههڤده سالییێ دا، وی پرتوكهك ل چاپخانا وانێ، كو ئەرمهنییێ وانێ بوو، ب رهشادیێن (پاره) دایكا خۆ چاپ كر. مهبهست و ناڤهرۆكا پهرتووكێ، رێبازێن كو مرۆڤ دهمێ دچیته حهجێ و تهقسێن ئیمانێ، ل دهما عومره و حهج كرنێ، ب زمانێ كوردی نڤیسی بوو. د ناڤ نڤیسینێ دا، دهروانی گۆت بوو؛ كو:
(هن چاوا ژ خودێ خوه حهز دكن، وسا ژی؛ ژ كوردستانا خوه حهز بكن).
لهوا پهرتووك هاته ژناڤبرن و نههێلان وهكو پێدڤی بهلاڤ ببیت. پشتی چهند سالان، كو ژ وارێ خۆ دویركهفتین، ل حهلهبێ، ب دیتنا هندهك خهباتكهرێن دیتر شاد دبیت. ڤێ دیتنا وی، كارتێكرنهكا مهزن لێ كر و بهرێ وی دا رێیهكا پڕی ئاستهنگ و نهخۆشی، رێیا وهلاتپارێزییێ و لێ نهڤهگهریانێ، ئهو رێك و رێبازا بارزانییێ نهمره.
چهوان بۆ مریدێ رێبازا بارزانی؟ ئهڤ سهرهاتییه ڤێ چهندێ پێشچاڤ دكهت:
موكریانی و چاپخانه
«حوسێن حوزنی موكریانی، ئێكهمین كهسێ كورد بوو ژ ئهلمانیا چاپخانهیهك كڕی و گههاندییه كوردستانێ، بهلێ بهری ل كوردستانێ بنهجهـ بكهت، چیڕۆكا وێ ژی ههیه، هینگێ تێكهلی یێن وی و (د. نووری دهرسیمی) ههبوون. ئهو دۆستێ حوزنی موكریانی بوو، دهما حوزنی ژ ئهلمانیا چاپخانهیا خۆ، ئینایه توركیا، ژ بهر ترسیانا كو ژێ بستینن، بربوو حهلهبێ ل مالا د. نووری دهرسیمی ڤهشارت بوو، ههتا رێیهكێ ببینیت دهربازی كوردستانێ بكهت.
چاپخانه یا كهڤن بوو، هندهك تشت وهكو تیپێن كوردی ژێ دكێم بوون، جارهكادی حوزنی؛ دیسا ڤهگهڕیا ئهلمانیا داكو وان كێماسییان چاره بكهت. ههر چهنده پارێن وی ژی نهما بوون، ئهڤه سهروبهرێ چاپ و وهشانا كوردی بوو». ژ ئالمانیا ب قاچاخ هانی توركیێ، ترسی كو ژێ بستینن؛ هانی حهلهبێ ل مالا د. نوری دهرسیمی ڤهشارت. هنده ئالهت كێم بوو، دیسا چوو ئالمانیا و ئەو ژی ب قاچاخ هانی كوردستانێ! ههزار رهحمهت ل جانێ وی بن ههتا ب ههتا كو د خزمهتێن وی ژ بیر ناكن.
گهلهك پەرتووكێن ب كوردی ژی، ل سهر رهفا مالا دهرسیمی ههبوون. دیسان ب زمانێن دیتر ژی ههبوون. دهوران ژی وی دهمی ل وێرێ بوویه، ل وێ ههڤدیتنێ دا، د. نووری دهرسیمی نامیلكهك ب زمانێ عەرهبی هات بوو چاپكرن، دا دهستێ نڤیسكارێ مه. نامیلكه، ب ناڤێ (صامد كوردستانی) ل سالا 1958ێ هاتبوو چاپكرن، كو ناسناڤێ رهحمهتی (جهمال نهبهز)ی یه.
ل سهر بهرگێ وێ، وێنهیێ، مهلا مستهفا بارزانی بوو ب جلكێن جهنارالان و ل ههسپهكی رهوان سوار ببوو!! دبێژن كو پهرتووك ب ناڤێ (حركە التحرر الكردیە وأهدافها فی عام 1957) بوو. دهروان دبێژیت: «مستهفا بارزانی، گهلهك ههواس و بالا من كشاند و ئەز كرم بن تهئسیرا خوه، ژ هینگێ ده، دهردێ مستهفا بارزانی ب من ژی كهتییه».
ههروهسا د پهرتووكا خۆ دا، حوزنی موكریانی ژبیر نهكرییه و وێنهیێ وی و لیستهیهك ب ناڤێ پهرتووكێن حوزنی ب رێز كرینه:
١- گهوههرێ یهكانه، حهلهب 1914
٢- مێرگهیا دلان، حهلهب 1920
٣- خونچهیی بهارستان، حهلهب 1925
٤- پێشكهڤتن، رهواندز 1927
٥- ئاورهكی پاشهڤ رهواندز ؟
٦- مێژوویی حوكمدارانی بابان رهواندز 1931
٧- ناڤدارانی كورد رهواندز 1931
٨- میرانی سۆران رهواندز 1935
٩- شاهـهنشاهـانی كوردی زهند 1936
١٠- كورد و نادرشاهـی ههڤشار 1936
١١- كوردستانی مۆكریان، رهواندز 1938
١٢- به كورتی حهكایهتی دیرۆكی رۆژنامهكان دا 1947
دیسا ژی پەرتووكێن مامۆستا سهید حوسێن حوزنی وهكو:
١٣- زهلامی كورد
١٤- تاریخی بارامی چووبین
١٥- تاریخی كوردستان
١٦- مێژوویی كۆیێ
١٧- سابلاخ (مههاباد) و شێخ عوبهیدۆلاهێ نههریێ
١٨- سهلاحهددینێ ئەیووبی له مێژوو دا
١٩- نهتهوهیا كورد
٢٠- مێژوویی ئاشۆریهكان
٢١- جاف و دزلی ل مێژوو دا
٢٢- سمكۆ و سهید تاهایێ شهمزینان
٢٣- مێژوویی ههولێر
٢٤- مێژوویی شاری كهركووك.
