ژناڤچوونا میرنشینان هەتا شەڕێ جیهانیيێ ئێكێ..
سەباح ئیبراهیم
پشكا ئێكێ
چەندین دەهـ سالان بەری شەڕێ جیهانیێ ئێكێ ل دەڤەرێ ڤەگریت، قەوارەیێن سیاسی یێن كوردان ژناڤچووبوون؛ چونكی ئوسمانیان كۆتایی ب میرنشینێن كوردی ئینابوون، سۆران ل سالا 1837، بادینان ل سالا 1843، بابان ل سالا 1850، و بۆتان ل سالا 1863. ئەڤە دەربرینێ ژ وێ چەندێ دكەت كو پتر ژ پێنجی سالان بەری جەنگێ، ئانكو بۆ ماوێ دوو نڤش و نیڤان كورد ژ گۆڕەپانا سیاسی دوور بوون، بەری كو نەخشەیێن دەڤەرێ ژ نوو ڤە بهێنە كێشان.
لێ هەكە ئەم یا دروست بێژن، دڤێت ئەم ڤێ ژناڤچوونێ ژ هەردوو لایەنان ڤە ببینن نەك تنێ ژ لایەكێ ڤە، چونكی ئەو سیاسەتا ئوسمانیان ل سەر تێكدانا قەوارەیێن كوردی دكری، بێگومان ژینگەهەكا گونجای دیت كو ببیتە ئەگەرێ سەركەفتنا وان، ئەو ژی هەڤڕكییا بەردەوام یا د ناڤبەرا میرنشینان دا ل سەر دەسهەلات و سنوورێن میرگەهێ، هەر ئێك ژ وان هەوڵدا هەڤڕكێ خۆ لاواز بكەت، و د گەلەك جاران دا دڵسۆزییا عەشیرەتگێریێ زال دبوو ل سەر دلسۆزییا نەتەوەیێ، دەمێ ئوسمانیان قەستا ژناڤبرنا میرنشینەكێ دكرێ، گەلەك جاران ب ساناهی دشیان عەشیرەتێن دی ل گەل خۆ هەڤپەیمان بكەن، ئەڤ چەندە نە بتنێ پیلانگێڕییەكا دەرەكی بوو، بەڵكو بارودۆخەكێ ئاڵۆز بوو كو تێدا تەماحكارییێن دەرەكی دگەل لاوازیا ناڤخۆیی تێكەل ببوون.
پشتی میرنشینێن كوردستانێ ژناڤچووین، دەولەتا ئوسمانی نەهێلا چ جهێن ڤالا بمینن؛ ئێكسەر قایمقام و فەرمانبەرێن خۆ یێن ئەستانبولێ ل سەرانسەری دەڤەرێ دانان ل وی دەمی، باشوورێ كوردستانێ ب وەلایەتا مووسل ڤە هاتە گرێدان، و پشتی چار سالان ژ چێبوونا دەولەتا ئیراقێ، وەلایەتا مووسل ژی ئێخستە سەر ئیراقێ؛ وەك چاوا مێژوونڤیسێ ئیراقی عبدولرەزاق ئەلحسنی د پەرتۆكا خۆ یا ب ناڤێ «تاریخ الوزارات العراقیە» (پشكا ئێكێ و دووێ) دا بەحس دكەت.
لێ د ڕاستی دا، حوكمەتا ئوسمانی نەدشیا ب دروستی كۆنترۆلا دەڤەرێن چیایی و عەشیرەتان بكەت، چونكی سەرۆك عەشیرەتان نەدڤیا دەست ژ دەسهەلاتا خۆ یا ڕەها بەردەن، د ڤێ ناڤبەرێ دا شێخ و مەلایێن ئایینی دەركەفتن دا كو جهێ میران تژی بكەن؛ لەوما تەكیا بوونە جڤاتێن چارەسەركرنا كێشەیێن خەلكی و ڕێخستنا ژیانا وان، ب ڤی ڕەنگی، پۆستێ شێخایەتیێ و سەركردایەتیا ئاینی بوونە خۆدان هێز و دەسهەلاتەكا سیاسی كو بەری هینگێ چو جاران نەهاتبوو دیتن.
نێزیكی 20 سالان پشتی ژناڤچوونا میرنشینێن كوردی و ل سالا 1880ێ، شێخ عوبەیدولایێ نەهری هات دا كو ئێكەم بزاڤا كوردی یا ب رامانەكا سیاسی یا گشتی دەستپێبكەت، ئەڤ بزاڤە ژ داخوازیێن بەرتەنگ یێن عەشیرەتی و دەڤەری دەرباز ببوو، چونكی تنێ خەم ل دەڤەرەكا بچووك نەدخوار، بەلكو داخوازا مافێن هەمی نەتەوا كورد دكر، دگەل پاراستنا مافێن پێكهاتە و كەمینێن دی یێن دگەل وان دا.
ئەڤێ بزاڤێ پشكەك ژ كوردستانا ئوسمانی و ئیرانی ب هەڤڕا گرتە خۆ، شێخ عوبەیدولای د نامەیەكا خۆ یا ناڤدار دا كو ژ مژدەبەرێ ئەمریكی دكتور جۆزیف كوكران خواستبوو بگەهینیتە بەریتانیان، نڤیسیبوو: كورد نەتەوەیەكێ سەربەخۆ نە و د جودانە ژ فارس و توركان. ئەڤە ژ ئێكەم جاران بوو كو تێگەهێ نەتەوا كوردی ب زمانەكێ سیاسی یێ نوو، مۆدێرن و ڕوون بهێتە دیاركرن؛ وەك چاوا د پەرتۆكا ڕوبێرت ئیلیۆت سبێر «The Hakim Sahib: The Foreign Doctor. A Biography of Joseph Plumb Cochran, M.D., of Persia» دا هاتی، یا كو ل سالا 1911ێ ل نیویۆركێ هاتیە چاپكرن.لێ ئەڤ بزاڤە ژ لایێ سەربازی ڤە سەرنەكەفت، ئەگەرێن وێ ژی وەك یێن میرنشینان بوون: ژ لایێ دەرڤە، شێخ كەفتە د ناڤبەر هێرشەكا نێودەوڵەتی دا؛ ئیرانێ هاریكاری ژ ڕووسیا و بەریتانیا خواست، و ئوسمانیان ژی ژ باكووری ڤە هێرش كر، لەوما هێزێن شێخی كەفتنە د ناڤ مەقەسەكێ دا كو بزاڤەكا عەشیرەتی نەدشیا ل هەمبەر خۆ بگریت.
ژ لایێ ناڤخۆ ڤە ژی، دەمێ تەنگاڤی چێبووین، ڕێككەفتنێن عەشیرەتان ژ هەڤ دەركەفتن و گەلەك ژ وان ئێكسەر بەرژەوەندیێن خۆ هەلبژاردن، لەوما سەركردایەتیا ئاینی، هەرچەندە خودان ڕێز و پێگەهەكێ ڕوحی یێ مەزن بوو لێ بتنێ نەدشیان خۆ بگرن ل هەنبەر دو ئیمپراتۆریان و تەداخۆلا دەولەتێن زلهێز.
میرنشینێن وان هاتینە تێكدان و حوكمێ وان یێ زاتی ژ دەست چۆیی، پشتی دەهـ سالان تنێ، خۆ دیتن كو دبنە سەرباز د ناڤ لەشكرێ «حەمیدیە» دا، یێ كو سەرۆكێ ئوسمانیان (سولتان عەبدولحەمیدێ دووێ) ل سالا 1891ێ ئاڤاكری، ل ڤێرە بوونە سەرباز و شەڕ بۆ بەرژەوەندییا وێ دەوڵەتێ دكرن یا كو قەوارێ وان یێ سیاسی ژناڤبری و د گەلەك جاران دا دهاتنە بكارئینان وەك ئامرازەك بۆ كپكرنا ئەرمەنی و ئاشۆریێن جیرانێن وان؛ ئانكو بوونە قارەمان بۆ وی كەسێ ئەو ژناڤ برین، و بوونە جەلاد بۆ وان پێكهاتەیێن كو دگەل وان دا د بن دەستیێ دا دژیان؛ وەك چاوا مێژوونڤیس جلیل جلیل د پەرتووكا خۆ یا ب ناڤێ ««نهضة الأكراد الثقافية والقومية في نهاية القرن التاسع عشر وبداية القرن العشرين» دا دیار دكەت.
