پەیامێن مرۆڤاتی و سیاسی د «ئەفسانەیا چیایێ ئاگری» دا
سەروان نهێلی
یەشار کەمال، ئەو نڤیسەرێ ناڤدارێ کورد یێ کو ب ڕەهـ و ڕیشال و هەناسەیا خوە ڤە گرێدایی ئاخ و فۆلکلۆرێ کوردستانێ بوو، د ڕۆمانا خوه یا نەمر «ئەفسانا چیایێ ئاگری» دا بتنێ چیڕۆکەکا سادە یا ئەڤینداری بۆ مە ناڤەگێڕیت. ئەو ب ڕێکا ڤێ ڕۆمانێ، کۆمەکا پەیامێن کویر یێن فەلسەفی، جڤاکی و سیاسی ئاراستەی خواندەڤانی دکەت و تێدا ڕەنگڤەدانا ئاریشەیا مرۆڤی و دەستهەلاتێ ل سەر ئاخا خوە دەستنیشان دکەت.
ئێک ژ ڕەهەندێن هەرە بەرچاڤ د ڤێ ڕۆمانێ دا، ململانێیا دناڤبەرا «مافێ سروشتی» و «یاسایا دەستهەلاتێ» دایە. یەشار کەمال نیشا مە ددەت کا چەوا یاسایێن مرۆڤێن زۆردار وەک، «مەحموود پاشا» دبنە دیوارەک ل هەمبەر داب و نەریت و پیرۆزیێن جڤاکێ سادە.
ئەحمەد، کو نوینەراتییا مرۆڤێ ڕاستەقینە و یاسایا پیرۆزا چیایی دکەت، ل بەرامبەری زۆردارییا پاشای ڕادوەستیت. نڤیسەر ل ڤێرێ ب دەنگەکێ بلند دبێژیت: دەستهەلاتا بێ ڕەوشت، چەند یا ب هێز بیت ژی، ل هەمبەر ئیرادەیا مرۆڤەکێ خودان کەرامەت یا لاواز و بێ هیڤی یە.
هەروەسا، یەشار کەمال د ڤێ ئەفسانەیێ دا هێزا پشتەڤانان و ئێکگرتنا مللەتی ب پیڕۆز وەسف دکەت. دەمێ خەلکێ هەژار ل بەر دەرێ کۆچکا مەحموود پاشای کۆم دبن، ئەڤ وێنەیە نیشا ددەت کو هێزا ڕاستەقینە نە ل سەر تەختێن شاهانەیە، بەلکو د دەستێ مللەتەکێ ئێکگرتی دایە. ب ڕێکا ڤی وێنەی، نڤیسەر بانگەشەیا هندێ دکەت کو ئیرادەیا مرۆڤێن سادە دشێت مەزنترین سیستەمێ زالم بهەژینیت و دەستهەلاتداران تووشی ترسێ بکەت.
ژ ئالییەكێ دی ڤە، ڕۆمان بزاڤەکا مەزنە بۆ پاراستنا ناسنامە و کەلتۆرێ کوردی؛ یەشار کەمال حەز و ئەڤینا خوە بۆ چیڕۆک و فۆلکلۆرێ چیایێن کوردستانێ د ڤێ ڕۆمانێ دا دچینیت. ئەوی «چیایێ ئاگری» کریە هێمایەک بۆ بەرخودان و مانێ؛ چیا ل ڤێرێ نە بتنێ جهەک یان پارچەکا جوگرافی یە، بەلکو پشت و پەنا و پارێزەرێ کەرامەتا مللەتەکی یە کو چ جاران سەرێ خوە بۆ ستەمێ نەچەماندیە.
دناڤبەرا ڤان هەمی ململانێیان دا، ڕۆلێ ئافرەتێ ب کەسایەتیا «گولبهارێ» دهێتە گوهۆڕین. گولبهار نوینەراتیا وێ ئافرەتا کورد دکەت یا کو زیندان و گرتن و زنجیران دەرباز دکەت و ل هەمبەر سیستەمێ دەرەبەگاتیێ و زۆرداریا بابێ خوە ڕادوەستیت دا کو بگەهیتە ئازادیێ. ئەڤە پەیامەکا نوی و ب هێزە بۆ بلندکرنا پێگەهێ ئافرەتێ د ناڤ جڤاکەکێ تژی کێشە دا.
تراژیدیا و دوماهییا نەخۆش یا ڤێ ڕۆمانێ، ڕەهەندەکێ فەلسەفی یێ دی یێ یەشار کەمالی یە؛ ئەو مە فێری هندێ دکەت کو مرۆڤ دشێت ل هەمبەر دوژمنی سەرکەفتنێ بینیت، بەلێ زەحمەتە ل هەمبەر «گۆمانا دلێ خوە» سەربکەڤیت. شکەستنا ئەحمەدی ل دوماهیێ، ڕەخنەیەکە ل وان تێگەهێن کەرامەتێ یێن کو دبنە دیوار دناڤبەرا مرۆڤی وخوشبەختییا وی دا. نڤیسەری دڤێت بێژیت کو هندەک جاران کەرامەتا زێدە دشێت مرۆڤی ژ ڕاستییا ژیانێ دویر بێخیت.
«ئەفسانا چیایێ ئاگری» ڕەخنەیەکا دژواره ل سیستەمێ دەرەبەگی و زۆرداریێ، و یەشار کەمال وەک نڤیسەرەکێ مرۆڤدۆست، نیشا ددەت کو هەر سیستەمەکێ ل سەر ئێش وئازارێن هەژاران هاتبیتە ئاڤاکرن، دێ ل دوماهیێ هەر دێ هەرفیت.
هەروەسا دڤێ ڕۆمانێ دا وەسا خویا دبیت کو ئازادی و کەرامەت و ئەڤین، پیرۆزیێن وەسا مەزنن کو مرۆڤ دشێت ژیانا خۆ پێشکێشی وان بکەت، بەلێ چ جاران نابیت کەرامەتا خوه بکەتە قوربانی بۆ ژیانێ.
