دیـاردەیـا بـازاڕكرنـێ ل دەف ئـافـرەتـان ل دهـۆكـێ د بیست سالێن بـۆری دا
پ. د. حسێن ئەحمەد حسێن پێداوی
بازاركرن ئێك ژ خۆشترین و سەرنجڕاكێشترین چالاكیانە ل دەف پرانیا ئافرەتان؛ ل دەمەكی حەزا زەلامان پتر بۆ كڕینا وان تشتان دچیت یێن ب شێوەیەكێ ئێكسەر پێدڤی پێ هەین، ئافرەت حەز دكەن هەمی ناڤەندێن بازرگانی بگەڕن و لدویڤ هەمی كەلوپەلان بگەڕن بەری بڕیارا كڕینێ بدەن. ئەڤێ دیاردەیێ وەكریە كو زانایێن جڤاكناسی ب «هەوەسا كڕینێ» ناڤببەن، ب ئاوایەكی كو گەلەك جاران ئافرەت ب دەستێن پڕی كەلوپەل ڤە دزڤرنە مال بێی كو چ پلانێن پێشوەختە بۆ كڕینێ هەبن. ئەڤ چەندەگەلەك پرسیاران پەیدا دكەت؛ ئەرێ ئەڤە جۆرەكێ خۆشیێ و بۆراندنا دەمی یە، یان ژی ئارمانجكرنا بەریكا زەلامی یە ل ژێر پەردەیێن جودا جودا؟
ئەگەرێن چوونا ئافرەتێ بۆ بازاڕی گەلەكن؛ هندەك ژ وان ب نەچاری دچن ژ ئەگەرێ بارودۆخێن ژیانێ وەكی بێوەژنان، یان یێن زارۆكێن بچووك هەین و دڤێت پێدڤیێن وان دابین بكەن، یان ژی ئەوێن هەڤژینێن وان یێن دویر بن. ل بەرانبەر ڤێ چەندێ، هندەكێن دی بازاركرنێ وەك خۆشیەكا بێ وێنە دبینن، ب ئاوایەكی هەست ب غەریبیەكا سەیر بۆ بازاڕی دكەن هەكە حەفتەیەكێ سەرەدانا وێ نەكەن. ل ڤێرە لایەنێ دارایی رۆلەكێ سەرەكی دگێڕیت، چونكی هەبوونا پارەی بزوێنەرێ سەرەكی یە؛ ئافرەت ناچیتە ناڤ دكانێن جلان هەتا كو شیانا دارایی ل دەف نەبیت.
ل سەر ئاستێ جیهانی، ئامارێن ئەمریكی ئاماژێ ب هندێ دكەن كو ئافرەت سێ سالێن ژیێ خۆ د بازاركرنێ دا دبۆرینیت، د دەمەكی دا ڤەكۆلینەكا بەڕازیلی دیار دكەت كو ئەڤ ماوەیە دگەهیتە چار سالان بۆ وێ ئافرەتا دگەهیتە تەمەنێ حەفتێ سالیێ. تشتێ سەیر ئەوە كو ئافرەتێن وەلاتێن جیهانا سێی پتر ژ یێن دی بازاری دكەن، ئەو ژی ب ئەگەرێ سروشتێ تێچوویێ جڤاكێن وان. د هەمان چارچووڤە دا، «بازاركرنا پینك» د ناڤ بەربەستەكێ دا دژیت، ئەو ژی پشتگوهاڤێتنا تەمەنێ (50-75 سالی) یە، سەرڕای هندێ كو ئەو نەوەیێ هەرە رەوشەنبیر و چالاكن و كارتێكرنا وان ل سەر پرۆسەیا كڕینێ گەلەك مەزنە.
ل سەر ئاستێ هەرێما كوردستانێ، حوكمەتێ رۆلەكێ ئێكسەر و نەئێكسەر د پەیداكرنا وەرارەكا بازرگانی یا مەزن دا هەبوویە، ب تایبەت پشتی دەرچوونا یاسایا وەبەرهێنانێ ل سالا 2006. هەروەسا رۆلێ حوكمەتێ د هاندانا وەبەرهێنەرێن ناڤخۆیی و بیانی دا دیار بوو، ب رێكا لێخۆشبوونا باجەیان، تەرخانكرنا ئەردی ب بهایێن پشتەڤانیكری، و ئاسانكاری بۆ ئینانا ئامیرە و كەلوپەلێن ژ دەرڤە. هەروەسا باشتركرنا بارودۆخێ ئەمنی و ژێرخانێ، و رێكخستنا ڤەكرنا مۆلان ب مەرجێن سەلامەتیێ، رۆلەكێ كاریگەر هەبوو.
ئەڤێ پێشڤەچوونێ رەفتارا كڕینێ ل دەف ئافرەتا كورد گوهۆڕی، كو بوویە هێزەكا كڕینێ یا كاریگەر ب تایبەت پشتی پشكداریا وێ یا بەرفرەه د كەرتێن ساخلەمیێ و پەروەردێ دا. د بیست سالێن بووری دا، شێوازێ بازاركرنێ ژ «بازاڕێن قەیسەری» یێن كلاسێكی ل هەولێر، سلێمانی و دهۆكێ، بەر ب ناڤەندێن بازرگانی یێن مەزن (مۆل) هاتە گوهۆڕین، وەكی: «ماجدی مۆل، فامیلی مۆل، سیتی سەنتەر و مازی مۆل». ب ڤێ چەندێ بازاركرن بوو تێكهەلیەك ژ «خۆشی و كڕینێ»، ب تایبەت ل گەل پەیدابوونا بازاركرنا دیجیتاڵی كو وەكریە نەوەیێ گەنج یێ كچان هەڤسەنگیێ د ناڤبەرا ناسنامەیا كوردی و نووترین مۆدێلێن جیهانی دا بكەن.
بازار و مۆلێن پارێزگەها دهۆكێ تایبەتمەندیەكا خۆ یا جودا هەیە ژ دوبەی، بەغدا و تەنانەت هەولێرێ ژی؛ ئەڤە ژی ڤەدگەڕیت بۆ قەبارێ باژێری، هێزا دابونەریتان و سروشتێ بكرێ دەڤەرێ. مۆلێن دهۆكێ ب تێكهەلیا د ناڤبەرا تشتێن كلاسێكی و سەردەم دا دهێنە ناسین، وەكی هەبوونا قوماشێن بیانی ب نەخش و تەرزێ كوردی، هەروەسا ئەڤ جهە وەكی جهێن خێزانی و ئافرەتان ب پلەیا ئێك دهێنە دیتن. سەرڕای زۆربوونا مۆلان، ل دهۆكێ پتر گرنگی ب ماركەیێن توركی و كوردی دهێتەدان و كارتێكرنا بۆنەیێن نەتەوەیی گەلەك یا دیارە، ب شێوەیەكی كو دو حەفتیان بەری جەژنا نەورۆزێ بازار دگەهیتە گوپیتكا قەرەبالغیا خۆ بۆ كڕینا جل و بەرگێن كوردی.
پرسیار ل ڤێرێ ئەوە: كی خودانێ هێزا كڕینێ یا پترە، ئافرەت یان زەلام؟
بەرسڤ د ڤەكۆلینەكێ دا هاتیە، كو ئافرەت كۆنترۆلا 85% ژ خەرجیێن جیهانی یێن بكران دكەن، ب گۆژمێ نێزیكی (31.8) تریلیۆن دۆلاران سالانە. ئافرەت جلوبەرگ، خوارن، كەل و پەلێن مالێ، دەرمان، پێدڤیێن زارۆكان و كەرەستێن جوانكاریێ دكڕیت؛ واتە نێزیكی 80% ژ سەبەتەیا مالێ ب دەستێ ئافرەتێ دهێتە كرین. ل هەنبەر دا، زەلام پتر كۆنترۆلا كڕینا ئامیرێن ئەلكترۆنی، كۆمپیوتەر، ترومبێل و پارچێن وان و ئامیران دكەت.
ل دووماهیێ دشێین بێژین كو ئافرەت خۆدانێن هێزا كڕینێ یا مەزنترن و پتر كۆنترۆلا بازاڕی دكەن.
