هونەرێ كورتەچیڕۆكێ و چەند دیتنێن گرنگ
خالد عەلی سلێڤانەیی
دبیت هندەك هزربكەن كو كورتەچیڕۆك پەرەگرافەكە ژ رۆمانێ یان ژی هەما رۆمانەكا بچووكرییە، لێ یا دروست ئەو بخۆ هونەرەكێ سەربەخۆیە و رێسا و یاسایێن خۆ هەنە، و رێكا نڤیسینا خۆ ب تەكنیكێن خۆ یێن جودا د ئاڤاكرنا رویدان و كەسایەتییا دا هەیە. نە پۆختەكرنا رۆمانێ یان چیرۆكەكا درێژە، بەلكو چڕكن و ژێگرتنا هویربینە.
چ پیڤەرێن ستاندارد نینە كا كورتە چیڕۆك چەند پەیڤ بن، لێ ب گشتی د سەر سەد پەیڤان و هەتا دگەهیت شەش – حەفت هزرا پەیڤان د چارچۆڤەیێ كورتە چیڕۆكێ دا، ژبەركو نە ژمارەیا پەیڤان پیڤەرێ سەركییە، بەلكو چەند پیڤەرێن دی هەنە گرنگتر و سەنتەرتر.
پا پێدڤی ژ نڤیسەرێ كورتەچیڕۆكا هونەری ئەوە: جیهانەكا تەمام ب ئافرینیت، كەسایەتیێن خۆ زندی بكەت و رویدانەكا كارتێكەر پێكبینیت، و پاشی د ناخێ خواندەڤانی دا شووینوارەكێ بهێلیت پشتی ژ خوادانا وێ بدووماهی دهێت. لەورا، كورتەچیڕۆك ژ هونەرێن ڤەگێڕانێ یێن ب نە ب ساناهی دهێتە هژمارتن؛ ژبەركو نڤیسەری ئەو بیاڤێ بەرفرەهێ شرۆڤەكرن و درێژكرنێ نینە، بەلكو دڤێت ئەو هەر پەیڤەكێ ب گونجای ژێبگریت و ل جهێ وێ یێ دروست دانیت، و هەر ڕستەیەك رۆلەكێ دیار بگێڕیت.
ئەگەر تە گۆت ئێڤارییەكا دەرنگ بوو و تیڕۆژكێن ڕۆژێ وەك داڤێت پرچا یارا من زەربوون… دڤێت ئەو دەمێ ڕۆژێ دگەل كۆنتێكستێ وی پەرەگرافی خزمەتكار بیت نە ب تنێ هەما وێنەیەكێ شعری بۆ ستاتیكا نە كونجای بیت.
كورتەچیڕۆك نە ب تنێ بۆ چێژوەرگرتنێ دهێت نڤیسین، بەلكو ئەو بزاڤا دەستگرتنا چركەكا مرۆڤایەتیێ یە و ئاشكراكرنا وێ یە، دیاركرنا ئالییەك دەروونیە، یان نیشادانا ئاریشەیەكا جڤاكییە، یان پرسیارەكا وەسایە هزرا خواندەڤانی ب ئازرینیت پشتی هینگێ ژی. كورتەچیڕۆك هونەرێ چركە برسقینەكا چڕە، كو ژیان هەمی هندەك جارا د ئێك دیمەنی دا یان ئێك دانوستاندنێ دا یان ئێك دووماهیكا نە چاڤەڕێكریدا خۆ ڤەدشێریت.
شێوازێ نڤیسینێ روحا چیڕۆكێ یە نە جوانكارییە
دبیت بیرۆكەیا كورتەچیڕۆكێ جوان بیت، لێ ئەو جوانی ب تنێ تێرا هندێ نینە چیڕۆك بهێت نڤیسین و سەركەفتی بیت. شێوزا روحێ پێ دبەخشیت، شێواز ئانكو ئەو رێكا نڤیسەری بۆ خۆ بۆ ڤەگێڕانا حیكایەتێ ژێگرتی… د دیرۆكا مرۆڤایەتیێ دا، ئەم دشێن بێژن ب ریژەیی ژی بیت هەمی بیرۆكە هاتیە گۆتن، لێ تو دێ ژ كیش ئالی و ب چ شێوزا و رەهوانی ڤەگێڕی شوینتبلین تە ل سەر دیاربن؟!
شێواز نە ئەوە تو پەیڤێن ب زەحمەت یان رستەیێن درێژ بكاربینی، و نە ئەوە تو رەوەشنبیری و رەوانبێژییا خۆ نیشا بدەی، بەلكو شێواز ئەوە تو خودان زمانەكێ راستگۆ یێ ئاشكرابی كو دگەل كەسایەتی و رویدانان گونجای بیت… چونكی خواندەڤان نە ل پەیڤێن فەرهەنگی دگەڕیت، بەلكو ل ئەزموونەكا هەستدار دگەڕیت دگەل دا بژیت و هەست و هزرا بلڤینیت.
جهێ پەیڤێن زێدە د كورتەچیڕۆكێ دا نینە، هەر رستەك دڤێت تشتەكێ زێدەبكەت: رویدانێ بلڤینت، یان ئالیەكێ كەسایەتیێ ئاشكرا بكەت، یان رەوشا گشتی ئاڤا بكەت. ئەڤجا هەر ڕستەك تو ژ كورتەچیڕۆكێ ببەی و كارتێكرنێ ل دەقی نەكەت باشترە ژێببەیی. لەورا نڤیسینا سادەییێ نە تشتەك ب ساناهییە… ئەو ساناهییا زۆر پێكنەهێت یان وەك دبێژنێ (السهل الممتنع)، و ئەو بزەحمترین جۆرێ نڤیسینێ یە. نڤیسەرێ زیرەك و رەهوان ئەوە یێ بیركەكا كویر ب زمانەكێ سادە بگەهینیت بێ ستاتیك و هێزا خۆ ژدەستبدەت.
سەركەفتنا كورتەچیڕۆكێ نە ب تنێ ب بیرۆكەیا وێڤە گرێداییە، بەلكو ب شێوازێ ئاڤاكرنا وێ ڤە… هەر توخمەك د كورتەچیڕۆكێ دا یێ دی تەمام دكەت، و وەسا كورتەچیڕۆك دبیت یەكەكا ئێكگرتی.
كورتەچیڕۆك ژ دیمەنەكێ یان رویدانەكێ دەستپێدكەت و پاشی وەرارێ دكەت چ ب ڕتمەكێ ڤەگێڕانا بلەز یان هێدی ل دویڤ سروشتێ دەقی هەتا دگەهیت كۆپیتكا خۆ و پاشی ب وێ دووماهیێ تەمام دبیت ئەو دووماهییا واتایا وێ یا راستەقینە پێددەت.
چەند چریسكێن گرنگ بۆ نڤیسینا كورتەچیڕۆكێ:
دەستپێكەك وەسا بیت مەرەقێ بۆ خواندەڤانی چێبكەت.
كەسایەتیێن كێم لێ ئاشكرا و كارتێكەربن.
دانوستاندن تێدا گەلەك كورتكری بن كو ب تنێ كەسایەتیا بەرچاڤ بكەن نەكو شرۆڤە بكەن.
وەسفكرن ب تنێ بۆ خزمەتا رویدانێ بیت نەكو رویدانێ براوستینیت.
ڕتم هەڤسەنگ بیت كو نە هەستێ لەزاتیێ و نە یێ بێنهفرەهییا زێدە ل نك خواندەڤانی پەیدا بیت.
بكارئینانا ئامژە و هیمایا پتر ژ شرۆڤەكرنا راستەوخۆ.
دووماهیك وەسا بیت كارتێكرنێ بكەت یان پرسیارەكێ یان حیبەتیێ چێبكەت نە ب تنێ شرۆڤەكرنا یا پیشتر هاتی گۆتن بیت. كورتەچیڕۆك پێدڤی گەلەك رویدانان نینە، بەلكو پێدڤی ژێگرتنا چركا بكارتێكەرتر و پێشكێشكرنا وێ ب باشترین شێوە.
گەلەك نڤیسەرێن كورتەچیڕۆكێ ئەزموونا خۆ یا خواندنێ دگەل رۆمانێ دەستپێكرن، و ئەڤە تشتەك باشە و مفادارە، رۆمان خەیالا مرۆڤی بەرفرەهــ دكەت و ئاڤاكرنا كەسایەتی و شێوازێن ڤەگێڕانێ ب رێكێن جودا جودا نیشا نڤیسەری ددەت. لێ ئاریشە ئەوە دەمێ خواندەڤانێ رۆمانێ ب چاڤێ چەوانیا رۆمانێ كورتەچیڕۆكێ دنڤیسیت. ئەو نڤیسەرێ فێربووی خواندنا رۆمانێ دبیت مەیلا دریژكرنێ، وەسفكرنا زێدە، بەرفرەهكرنا پاشخانان، گیرۆكرنا روودانا سەرەكی و گرنیگیدان ب هویركاریێن بچویك هەیە. و ئەڤە دبیت بۆ رۆمانێ یا سەركەفتی بیت لێ ئەو كورتەچیڕۆكێ لاوزا دكەت. لەو جاران ئەز هندەك دەقێن ب ناڤێ كورتەچیڕۆكێ دخوینم ب تنێ دشێم بێژم پەرەگرافەكە ژ رۆمانێ پتر كو كورتەچیڕۆكەكا سەربەخۆ بیت ب هەمی تەكنینك و یاسایێن خۆڤە.
لەو گرنگە نڤیسەرێ كورتەچیڕۆكێ خۆ ژ دریژكرن و بەرفرەهكرنا زێدە بدەت پاش و پرسیارا خۆ بكەن دەمێ پێداچوونا دەقی خۆ دكەت: ئەرێ ئەڤ ڕستە گرنگە تێدا بیت؟ ئەرێ ئەڤ وەسفكرنە خزمەتا دەقی دكەت؟ ئەرێ ئەز ڤێ ڕستێ یان دو و سێ رستان ژێببم دێ چ هێت گوهۆڕین…؟
جوداهی دناڤبەرا كورتەچیڕۆكێ و رۆمانێ نە جوداهییا ژمارەیا لاپەرانە بەلكو جوداهیا رێكا هزركرنێ و ئاڤاكرنا دەقییە، رۆمان دیمەنی هەمیێ نیشا ددەت، لێ كورتەچیڕۆك كوژیەكێ ب تنێ نیشاددەت لێ ب هێز و رۆناهیێ ل سەر ددانیت.
دەهــ خالێن گرنگ بۆ نڤیسینا كورتەچیڕۆكی
ئێك: ژ چركەكێ برسیقنەكا دەمی دەسپێبكە، نە ژ هزرەكا گشتی. نەبێژە: دێ ل سەر ئەڤینیێ، هەژاریێ یان شەڕی نڤیسم، بەلكو ل هەلویستەكێ بچووك بگەڕە كو ڤێ هزرێ بەرجەستە بكەت. چیڕۆکێن مەزن گەلەك جاران ژ چركەكا سادە دەستپێدكەن.
دو: بهایێ بدە هەر پەیڤەكێ. هەردەم پرسیارا خۆ بكە: ئەڤ رێزە یان ڕستە چ زێدە دكەت؟ ئەگەر رویدانەكێ، واتایەكێ یان هەستەكی زێدە نەكەت، ل وی دەمی هەبوونا وێ یا پێدڤی نینە.
سێ: كەسایەتیان بێ پێدڤی زێدە نەكە. هەر كەسایەتییەك پێدڤی ب جهی یە دا بۆ خواندەڤانی دیار بیت، ژ بەر ڤێ چەندێ ژمارا كەسایەتیان تنێ ب قەدەر پێدڤیا رویدانێ بهێلە.
چار: ب لەز هەر د ناڤ دلێ رویدانێ دا. خواندەڤانی بۆ دەمەكێ درێژ ل هیڤیا دەستپێكرنا كورتەچیڕۆكێ نەهێلە، ژ دەستپێكێ خواندەڤانی نێزیكی چركا گرنگ بكە. بێ دەستپێكەكا درێژ یا وەسفكرنێ و شاعیرانە.
پێنج: بهێلە كریار باخڤن. د جهێ هندێ كو تو بێژیە خواندەڤانی كەسایەتی یا وێرەكە، یا مەردە یان یا خوەپەرستە، بهێلە ئەو بخوە ڤێ چەندێ د ناڤ كریار و ڕەفتارێن وێ دا ئاشكرا بكەت.
شەش: باوەریێ ب ژیرییا خواندەڤانی بینە. مەرج نینە تو هەمی تشتان شرۆڤە بكەی. جاران جوانترین كورتەچیڕۆك ئەون یێن كو مەودایەكێ بۆ خواندەڤانی دهێلن دا ب خەیالا خوە تەمام بكەت.
حەفت: كورتەچیڕۆكێ پتر بخوینە نەكو ل سەر بخوینی. باشترین قوتابخانە بۆ فێربوونا ڤی هونەری، خواندنا بەرهەمێن نڤیسەرێن مەزنێن چیڕۆكێ یە؛ چونكی تو دێ ڕتمێ، چڕكرن و ئاڤاكرنا دووماهیان ژ وان فێرببی، پتر ژ هندێ تو ژ كتێبێن تیۆری فێرببی.
هەشت: ژ لادان و ژێبرنێ نەترسە. رەشنڤیسێ ئێكێ ب گەرمییەكا ناڤخۆی دهێتە نڤیسین، لێ دەقێ باش پشتی پێداچوونێ ژدایك دبیت. گەلەك جاران دەق ب هێزتر دبیت پشتی ژێبرنا بڕگەیەكا تەمام.
نەهـ: ل حێبەتی و مەندهۆشیێ بگەڕە. حێبەتی و مەندەهۆشی بتنێ ب دووماهییەكا نەچاڤەڕێكری نینە، بەلكو دبیت هزرەكا نوو بیت، یان پرادۆكسەكا كارتێكەر بیت، یان ژی دیتنەكا جودا بیت بۆ رویدانەكا رۆژانە.
دەهـ: بلا ئارمانجا تە كارتێكرن بیت نە ژمارا پەیڤان. دبیت خواندەڤان ڕۆمانەكا درێژ ژبیر بكەت، لێ دبیت چیڕۆكەكا كورت بۆ سالان د بیردانكا وی دا بمینیت؛ چونكی هێزا ئەدەبیاتێ ب درێژاهیا وێ ناهێتە پیڤان، بەلكو ب وێ كارتێكرنێ دهێتە پیڤان ئەوا د ناڤ دەروونی دا بجهـ دهێلیت.
دووماهی
كورتەچیڕۆك نە قۆناغەكا سەرەتایی یە بەری نڤیسینا ڕۆمانێ، و نە هونەرەكێ كێم بهاترە ژ وێ، بەلكو جیهانەكا سەربخوەیە پێدڤی ب تێبینیا هووربین، كێممەزاختنا زمانی، و شیانا چڕكرن و ئاماژەپێدانێ هەیە. دەمێ نڤیسەر فێرببیت پەیڤا گونجای هەلبژێریت، و یا بێ مفایە ژێ راكەت، و فۆكسێ بێخیتە سەر چركا هەرە كارتێكەر، ل وی دەمی ئەو نێزیكی گەوهەرێ ڤی هونەری دبیت. كورتەچیڕۆكا سەركەفتی نە ئەوە یا هەمی تشتان دبێژیت، بەلكو ئەوە یا تشتێ پێدڤی دبێژیت دا كو د ناڤ مێژكێ خواندەڤانی دا هەست و پرسیارێن بەردەوام چێبكەت.
ئەڤە یە نهێنیا كورتەچیڕۆكێ: كو د ناڤ چەند لاپەڕێن كێم دا ئەزموونەكا تەمام پێشكێشی خواندەڤانی بكەت، و بسەلمینیت كو دەقێ بچووك دبیت كارتێكرنەكا وەسا مەزن و كوور بجهـ بهێلیت كو كێمتر نەبیت ژ كارتێكرنا مەزنترین ڕۆمانان.
ژیدەر:
حمودی، باسم عبد الحمید. رحلە مع القصە العراقیە. منشورات وزارە الپقافە والإعلام، 1980.
رشدی، رشاد. فن القصە القصیرە. گ. 2، مكتبە اڵانجلو المصریە، 1964.
مكی، الگاهر أحمد. القصە القصیرە: دراسە ومختارات. گ. 8، دار المعارف، 1999.
یوسف، شوقی بدر. متاهات السرد: دراسات تگبیقیە فی الروایە والقصە القصیرە. وكالە الصحافە العربیە، 2017.
