داعیەیـێن نـوی بـەر ب كیڤە؟
رەمـزی ئـاكـرەیـی
چاڤدێرێن كەنالێن ئاسمانی یێن عەرەبی و ئیسلامی دبینن كو زێدەڕەوی و تێگەهشتنەكا شاش بۆ مەرەمێن شەریعەتا ئیسلامی یا هەی، چ د راگەهاندنا گولێوبوی یان بینایێ یانژی نڤیسكی، گەلەك داعیە یێن راوەستیان ل دەڤ هندەك دەقا كو پڕانیا وان یێن هاتینە نڤیسین ل چەرخێن سیێ و چارێ یێن مشەختی و وان بارا پتر دەردئێخن ژ رێبازا وان و بزاڤێ دكەن هزرەكێ بتنێ ژێ دەربێخن و مەرەم ژ ڤێ چەندێ تێگەهشتنا مەرەمێن شەرعی و بەرژەوەندیێن بەرچاڤ نینە كو ئێك ژ ژێدەرێن سەرەكینە د تێگەهشتنا دەقی دا، بەلكو ژیانا خەلكی تێكددەن و دەبەنە د ناڤ هووردەكاریێن دەقێن وان هاتینە خواندن، خاندنێن زێدەرەو و ئەحكامێن هەڤدژ ژێ هاتینە دەرئێخستن زیان گەهاندینە ئیسلامێ و ژیانا موسلمانان ئالۆز كریە، زێدەباری پێشكێشكرنا وێنەكێ نەرێنی ل دۆر موسلمانان و گەلەك زیان گەهاندینە جڤاكێن موسلمان ل هەمی جهان.
ئەڤ جۆرە ئاراستەكرنە ڤالاهیەكا مەزن دروستكریە د ناڤبەرا موسلمانان و خۆدان باوەریێن دیتر بەلكو د ناڤبەرا موسلمانان ب خۆ ژی دا تێكنگەهشتنەك پەیداكریە، چونكی هەر لایەنەك ئیسلامێ ل دویڤ دیتنا خۆ یا بەرتەنگ دخوینیت دویر ژ رێبازا جڤاكی و هزری و دویر ژ مەرەمێن راستەقینە یێن شەریعەتا ئیسلامی كو ئارمانجا وێ مرۆڤی بەر ب ئاستەكێ بلند ڤە ببەت و پێشبێخیت، ژ لایێ رەوشەنبیری و ئاڤەدانیێ ڤە، واقعێ مە یێ رەوشەنبیری و جڤاكی و ئابووری بەلگەیە كو ئەم ب دروستی د ئیسلامێ نەگەهشتینە، چونكی واقعێ موسلمانا ل سەرانسەری دونیایێ ڤێ چەندێ دسەلمینیت!.
ئەم چەند پێدڤی زڤرینێ ینە بۆ فەقهەیێن مەزن وەكی فەقیهێ ئەندلسی (ئەبی ئیسحاق ئەلشاتبی) یێ وەغەركری ل سالا 790 مشەختی كو دیتنەكا تمام ل دۆر ئیسلامێ پێشكێشكربوو، وەك بیروباوەری و شەریعەت و تایبەت د پەرتووكا خۆ دا یا بەركەتی (الموافقات) كو گەلەك كەس لێ نەزڤرینە و تایبەت داعیەیێن نوی یێن ژ سەدان كەنالێن ئەسمانی دەردكەڤن، دەمێ ئیمامێ شاتبی بزاڤەكری ئیسلامێ تێبگەهیت ژ كتاب و سوننەتا دروست ل گەل پویتەدانەكا مەزن ب زمانێ عەرەبان و دابونەریتێن وان و تێگەهشتنا دەقی وەك مەجاز و موحكەم و موتەشابە….هتد!. تێگەهشتنا زمانی ل دەڤ شاتبی وانەیێ ئێكێ بوو ژبۆ تێگەهشتنا قورئانێ و سوننەتێ و روكنێ مەزنێ ئیجتهادێ، هەروەسا پویتە ب شەریعەتێ دا، ژبەركو شەریعەت نەبتنێ تەكالیفن دمیننە ل سەر بۆچوون و ئیجتهادێن هندەكان، بەلكو مەرەما وێ بەرژەوەندیێن ئایینی و دونیایینە پێكڤە ل دویڤ رێككەفتنا فەقیها كو پێنج پێدڤی دڤێت بهێنە پاراستن ئەوژی ئەڤەنە: ئایین و روح و ئەقل و مال و نامووس. كو هەمی دهێنە هژمارتن بنەمایێن بەرژەوەندیێن پێدڤی د هەر ئایینەكی دا و چ دەرگەه ژ دەرگەهێن فقهێ وەكی پەرستن و مامەلە و جینایات…هتد. ڤالا نینە ژ تەكەزكرنێ ل سەر چاڤدێریكرنا ڤان بەرژەوەندیان كو مەرەما شەرعێ ئیسلامینە!
هندەك هزر دكەن كو ژبەركرنا پشكەكا قورئانێ و هندەك فەرمۆدەیێن پێغەمبەری (س) و هندەك ژ چیرۆكێن عەرەبان و سەرهاتیێن وان كو تژی پەرتووكێن كەلەپۆرینە، دبیتە باوەرنامەیا دەربازبوونێ بۆ دەعوەیا ئیسلامی، بەلێ مەرەمێن راستەقینە یێن شەریعەتی ژبیردكەن كو ناهێنە تێگەهشتن ب تەماشەكرنا كولییاتێن گشتی و چ تەرازی نینن بۆ تێگەهشتنا مەرەمێن شەریعەتی ژبلی زانینەكا تمام وتێگەهشتنەكا هشیار بۆ دەقێن وێ و لەورا ئیمامێ غەزالی – بۆ نموونە – پویتە دایە زانستێ (الاستنباط) كو رادبیت لسەر دو روكنێن سەرەكی، ئێك ژ وان زانستێ زمانێ عەرەبایە و یێ دووێ زانستێ نهێنیێن شەریعەتێ ئیسلامێ یە و مەرەمێن وێ.
ئیجتهاد راوەستا ژ تێگەهشتنا ئوسولێن فقهی ژ چەرخێ پێنجێ مشەختی هەتا ئیمامێ شاتبی هاتی ل چەرخێ هەشتێ دەمێ شەنگستێن زانستی و لۆژیكی داناین بۆ مەرەمێن شەریعەتی و سەلماند كو ئەو د هەر حوكمەكی دا دزڤرنە ئێك ئاخفتن ئەگەر چەند جیاوازی زێدەبیت د ناڤبەرا موجتەهدان د تێگەهشتنا مەرەمێن شەریعەتێ دا، مانە باشترە بۆ مە ئەم داخواز بكەین پەرتووكا (الموافقات) ببیتە رێبەرێ مە بۆ تێگەهشتنا شەریعەتی دویر ژ كەسانێن خۆ، ب زانینا شەریعەتی دئیننەدەر سەرەرای نەزانینا وان بۆ مەرەمێن وێ!
شاتبی پویتەدایە لایەنێن گرێدای ب ژیانا مە یا رۆژانە و شیایە ئەنجامدەت و بنەما و مەرجێن وان دانان، بەلێ نوكە هەر رۆژ گرۆپەك دێ دەركەڤیت، ئەم دشیێن بێژین نەخوێندەواریا ئایینی و رەوشەنبیری یا ل دەڤ هەی هندەك جوزئیاتا وەردگرن، یێن كولییاتا دهەڕفینن ژبلی ئاخفتنێن ل دویڤ حەز ومەرەمێن خۆ!
ئەوا شاتبی نڤیسی د پەرتووكا خۆ دا د هەر چار پشكا دا دهێتە هژمارتن فقە ب رامانا زانستی چونكی هەمی مەرەمێن شەریعەتی یێن بخۆڤە گرتین، زێدەباری ژێدەرێن تەشریعێ و تایبەت پیڤان و بەرژەوەندیێن هنارتی، لەورا ئەگەر كەسانێن پەیوەندیدار ب ڤان كاروباران ل دویڤ ئاخفتنێن شاتبی چووبانە، دا گەلەك زێدەرویێ ژ مە ڤەكەن و دا ئارمانجا بلندێ ئیسلامێ بجه ئینن، ئەوژی كو ئاڤەدانكرن و پێشكەڤتنە. ئیمام محەمەد عەبدە (كو ژ بنەرەت دا كوردە) پویتە دا فقهێ ئیمامێ شاتبی و گەلەك جاران مرید و قوتابیێن خۆ شیرەت دكرن بزڤرنەڤە پەرتووكا (الموافقات)، لەورا محەمەد عەبدە و قوتابخانەیا وی یا بژارە بوو د تێگەهشتنا مەرەمێن شەریعەتێ دا كو ئارمانجا وێ ئەوە جڤاكا ئیسلامی پێشكەڤیت، هەروەسا كار ب بەرژەوەندیێن هنارتی دكرن و ل بەراهیا ژێدەرێن دیتر دادنان، هەروەسا ئیمام مالك ژی ئەڤ تشتە گۆتیە و هەروەسا پرەنسیپێ (سد الذرائع) وەرگرتیە كو ئەو ژی ڤەكرنا دەرگەهێ بەرژەوەندیایە ب بەرفرەهی دەمێ گۆتی بەرژەوەندیا ب هێزتر ب سەر بەرژەوەندیا لاوازتر دكەڤیت، لدویڤ بنەمایەكی ئەو ل سەر جێگیر بوو: ((شەرعێ خۆدێ د بەرژەوەندیا موسلمانان دایە)) و جهێ ئاماژەێ یە د ئەو تشتێن ئەم دبینین و دخوینین د راگەهاندنێ دا، تایبەت لەزاتیا دەركرنا فەتوایان و ئەحكامان، هەر چەندە پڕانیا وان زانینا ئیجتهادێ ل دەڤ نینە! ڤێ پرسێ رووبەرەكێ بەرفرەه وەرگرتیە د پەرتووكا (الموافقات) دا و هەروەسا ئیمامی گەلەك بەلگەیێن ئەقلی و نەقلی ئیناینە، هەروەكی كەسانێن پەیوەندیدار ب فەتوایان هانددەت كو دڤێت پێدڤیێن فەتوایێ ل دەڤ هەبن وەكی ژ زرادەڤێ پێغەمبەری (س) هاتی دەمێ پسیار ژێ هاتیەكرن ل چەندین هەلكەفتان ل دۆر باشترین و بخێرترین كریاران و بەرسڤدا (س)… ب بەرسڤێن جیاواز هەر بەرسڤەك ل دویڤ كاودان و رەوشا پسیاركەری و ژینگەها وی یا جڤاكی بوو…هتد. بەلێ داعیەیێن نوی ڤی تشتی تێناگەهن ل گەلەك كەنالێن ئاسمانی و ئەڤە دبیتە ئەگەرێ زیانگەهاندنێ بۆ ئیسلامێ وەك بیروباوەری و شەریعەت، هەروەسا ئیمام عەلی دبێژیت (دگەل خەلكی بئاخڤن ب وی تشتێ ئەو تێدگەهن. ما هەوە دڤێت خۆدێ و پێغەمبەر بهێنە تەكزیبكرن)؟! لەورا هەر كەسێ فەتوایەكێ بدەت، دڤێت بنەما و زمان و فقە و مەرەمێن وێ بزانیت پێخەمەت بجهئینانا بەرژەوەندیێن گشتی و تایبەت.
– ئیسلاما پیرۆز گەلەك زولم لێ هاتیەكرن ژلایێ خەلكێ وێڤە دەمێ نەشیاین پەیاما وێ بگەهیننە دونیایێ تایبەت د دیرۆكا هەڤچەرخ دا پشتی كەنالێن ئاسمانی هندەك داعییە بۆ مە ئیناینەدەر زانینا زانستێ راستەقینە ل دەڤ نینە و ژیانا مە كریە فەوزایەكا هزری و زیانەكا مەزن گەهاندیە موسلمانان!
