بزاڤێن شێخ عوبەیدولایێ نەهری و شێخ عەبدولسەلامێ بارزانی وەك نموونە
سەباح ئیبراهیم
پشكا دویێ
پشتی كو حوكمەتا ئوسمانی شیایی بزاڤا شێخ عوبەیدولایێ نەهری كپ بكەت، ئەو شێخێ كو مۆرەكا دیار د مێژوویا شۆرەشا كوردی دا هێلای، لایەنگرێن وی ل وی دەمی دابەش بوون؛ هندەك ژ وان بێدەنگ بوون و هندەكێن دی ژی كەتنە بن دەستێ حوكمەتا ئوسمانی، ل وی دەمی سەرنج و چاڤێن هەمیان چوونە سەر گوندەكێ ل بنارێ چیایێ شێرین، كو زەلامێن زانا و ئاقل لێ دژیان؛ ئەوێن چو جاران قەبوول نەدكرن زۆرداری ل وان یان ل دۆستێن وان بهێتە كرن و چو پەیوەندی ب وان حوكمەتان ڤە نەبوو یێن كو خاكا وان داگیركری، ئەو جهـ ژی گوندێ بارزانە و خەلكێ وێ ب خۆڕاگرتنێ دهاتنە نیاسین، وەك چاوا ویكرام د پەرتۆكا خۆ یا ب ناڤێ (مهد البشریە) دا ب درێژی بەحسێ سلوك و ڕەوشت و ئازایەتیا زەلامێن دەڤەرا بارزان دكەت.
مێژوونڤیس (أیوب البارزانی) د پەرتۆكا خۆ یا ب ناڤێ (بارزان والحركە الوعی القومی الكوردی، 1826-1914) دا دیار دكەت، كو ڕەهـ و ڕیشالێن مەشیخەتا بارزان دزڤرن بۆ لایێ مەلا تاجدین، شێخ عەبدولڕەحمان، شێخ عەبدوڵڵا، ئەوێ كو تەكیە ل سەر ڕێبازا نەقشەبەندی ئاڤاكری، و مەولانا شێخ خالید بانگەشە بۆ دكر، پاشان برایێ وی شێخ عەبدولسەلامێ ئێكێ هاتە جهێ وی، شێخ عەبدولسەلامێ ئێكێ پێگەهێ ئاینی یێ تەكیێ بێهێزتر لێكری و دەسەڵاتا وێ بەرفرەهـ بوو، و ل دووڤ گۆتەنا نڤیسەری، دەمێ ئەو ل سالا ١٨٨٤ێ چۆییە بەر دلۆڤانیا خودێ، ئێكسەر كورێ وی شێخ موحەمەدی بارزانی پۆستێ مەشیخەتێ وەرگرت، و خۆ دیت كو بوویە میراتگرێ بنیاتەكێ ئاینی و جڤاكی.
ل سەر دەمێ شێخ موحەمەدی، خودێ پێنج كوڕ دانێ كو ئەو ژی پێكدهاتن ژ: شێخ عەبدولسەلامێ دووێ، شێخ ئەحمەد، موحەمەد سدیق، بابۆ و مەلا مستەفا. د سەردەمێ دەسەڵاتا وی دا، تەكیە و دەڤەرا بارزان ببوو پەناگەهەكا ئارام بۆ مەزلوم و زۆرداریا عەشیرەتێن دەوروبەر، ڤێ چەندێ ژی وەكر كو سەرۆك عەشیرەتێن جیران سكالا و پێشكێشكاریان دژی شێخ موحەمەدی بدەنە دەسەڵاتدارێن ئوسمانی.
گەلەك ژ ڤەكۆلەران ب لەز د سەر قووناغا شێخ موحەمەدی بارزانی ڕا دەرباز دبن، سەرەڕای وێ چەندێ كو ئەڤ قووناغه ئێك ژ گرنگترین قووناغێن گۆڕانكاریێ و وەرچەرخانێ یە د مێژوویا كوردی دا ل دوماهییا سەدێ نۆزدێ، چونكی ئەڤ سەردەمە پشتی سەرنەكەفتنا بزاڤا شێخ عوبەیدولایێ نەهری (١٨٧٧–١٨٨١) هات، و ئەو گۆڕانكاریێن ئاڵۆز یێن كو پشتی هینگێ د سیاسەتا دەولەتا ئوسمانی دا چێبووین بەرامبەر دەڤەرێن كوردی، ب تایبەت دگەل بەرفرەهبوونا پرۆژێ مەركەزیەتا كارگێڕی د سالێن هەشتێ و نۆتاندا یێن وی سەدەمی.
د ڤێ چارچووڤەی دا، شێخ موحەمەدی بارزانی كەسایەتیەكێ سەرەكی و كارتێكەر بوو ل بارزان و ناڤێ وی ب چەندین ڕوودانێن گرنگ ڤە هاتبوو گرێدان، ژ وان ڕوودانان داخوازكرنا شێخی بوو بۆ مووسڵ د سالا ١٨٨٥ دا و زیندانیكرنا وی ل سەر سكالا و گۆتنێن ئاغا و دەرەبەگێن دەڤەرێ ل دەف دەسەڵاتدارێن ئوسمانی؛ بەلێ وی شیا خۆ ژ گرتێخانا ئوسمانیان ڕزگار بكەت و ب مەلەڤانیان د ڕووبارێ دجلە ڕا دەرباز ببیت و بەرەڤ بارزان بزڤریتەڤە، هەروەسا وەك د كورتیا ڤەكۆلینا مێژوونووس متین فاچل گه دا هاتی د پەرتۆكا خۆ یا ب ناڤێ (حركە الشیخ عبد السلام البارزانی 1903-1914)، د سالا ١٨٩٣ دا جارەكا دی شێخ موحەمەد هاتیە دەستەسەركرن ل بەدلیسێ، د ناڤ چارچووڤێ هەڤركیێن نوو دا ل گەل عەشیرەتێن لایەنگری ئوسمانیان یێن كو بزاڤ دكرن پێگەهـ و دەستهەلاتا وی لاواز بكەن.
بەلێ گرنگیا ڤێ قووناغێ نە تنێ د هووركاریێن ڕوودانان دا كورت دبیت، بەلكو د وان گۆڕانكاریان دا دیار دبیت یێن كو كارتێكرن ل سەر بنیاتێ ناڤخۆیی یێ بارزان كری؛ چونكی شێخ موحەمەدی بارزانی شیا پێگەهێ خۆ یێ سەركردایەتیێ یێ ئایینی بپارێزیت و ئێكەتیا كۆمەلگەها بارزان و ئەو تۆڕا پێوەندیێن جڤاكی و مریدی یێن كو ببوو بنیاتێ دەسەلاتا وی یا دەڤەری ڕابگریت، ل گەل بەردەوامبوونا جۆرەكێ هەڤسەنگیێ د ناڤبەرا عەشیرەتان دا و هەبوونا سەربەخۆییەكا ڕێژەیی د ڕێڤەبرنا كاروبارێن ناڤخۆیی دا.
