خواندنگهها زریابی یا هونهری
محسن عەبدلڕەحمان
(مۆزیك ژ لایهكیڤه دهلیڤهیا رهڤینێ ژ ژیانێ و ژ لایێ دیڤه كوورتر د ژیانێ بگههی ددهت ته) (1)
«كهساتییا زریابی هێژ هایدانبهخشه بۆ هۆنهرمهند و مۆزیكژهنان، ئهو نهتنێ هۆنهرمهندهكێ بههرهمهندبوو، ئهوی رێكهكا دوورودهراز ژ بەغدا بەر ب ئەسانیا شهقاندییه و، كهسێ ههره كاریگهره د مێژوویا مۆزیك و هۆنهری دا»(2) دشێین خواندنگهها مۆزیك و سترانێ، یان پهیمانگهها تایبهتمهند ب رێسایێن مۆزیك و سترانگۆتنێ ئهوا زریابی دامهزراندی، ب خواندنگهها زریابی ناڤبكهین، ژبهر ئهڤان هۆكاران: هزرا دامهزراندنا خواندنگههێ یا زریابی ب خۆ بوو، دیسان بنهمایێن تایبهت ب وهرگرتنا خویندکاران، ههروهسا پهیرهوێن خواندنێ یێن تیوری و كرداری ئهوێن دهاتنه خواندن ئەوی ب خۆ دانان، ئهو خواندنگههـ ل ژێر سهرپهرشتییا وی بوو زێدهباری كو كوڕ و كچ و هندهك كهنیزهیێن وی پێكهاتێ ئێكێ یێ وێ خواندنگهها هۆنهری بوون، لهورا ئهڤ خواندنگههه ژ ههژی ناڤێ پهیمانگهها زریابی یا مۆزیك و سترانێیه.
(ئهڤ خواندنگههه ب رزامهندییا میرێ قورتوبه بوو، ئهوێ پشتهڤانییا دارایی لێكری، رۆلێ ڤێ خواندنگههێ نهتنێ ل ئهندهلوس بوو، بهلكو ل ههمی ئهورۆپا كارتێكرن كر، كو گهلهك خویندكار ژ وهلاتێن دی پهیوهندی پێكر، رێك و شێوهیێ وهرگرتنا خویندكارێن بههرهمهند ل ڤێ خواندنگههێ ل دویڤ مهرجێن تایبهتبوو، ئهوێن زریابی ب خۆ داناین و تانها ل ههمی خواندنگههێن مۆزیك، ستران، نیگار، زارڤهكرن… كار پێدهێتهكرن، وهكو رێسایێن ئهزموونا كو ل پهی وێ خویندكار ل پەیمانگەهـ و ئەکادیمیێن هۆنەرێن جوان دهێنه وهرگرتن، ئهڤ هزره زریابی ل سهر خویندكارێن داخوازكهر كو ل خواندنگهها وی یا هۆنهری بخوینن بجهئینایه، دا پێشوهخت بههرهمهندی و شیانێن وانا یێن هۆنهری بزانیت، بۆ نموونه د تاقیكرنا دهنگی دا، داخواز ژ پێشكێشكهری دكر ب دهنگێ بلند گازیبكهت و بهرهبهره دهنگێ خۆ بینیته خوارێ، دا هێز و خۆشییا دهنگێ وی دیارببیت، وهكو گازیبكهت ( ئااااااهـ) ئهگهر دهنگ یێ زهلال و ب هێز و نهرم.. نهبا، دا داخوازكهری رهدكهتن و خویندكارێن دهستپێكا دامهزراندنێ زارۆكێن زریابی بوون، ئهوژی: عهبدوللا، عهبدلرهحمان، محهمهد و قاسم و ههردوو كجێن وی عهلییه و حهمدونه بوون، ئهوێن پاشی بووینه دهستهكا فێركرنێ، د گهل وان دا ژمارهكا كهنیزهیێن وی بوون، ژ وانا: موتعه، وههنییه، مهسابیح و هندهك كهنیزهیێن دی یێن وهزیر و دهستههلاتدارێن ئهندهلوسێ بوون، زێدهباری ڤان هندهك خویندكارێن دی ژ ههرێمێن دی و ب تایبهت ژ ئهورۆپا هاتن، «زریابی هژمارهكا مهزنا خویندكاران ههبوو، ئهو ژ ئهسپانیا و فرهنسا و ئهلـمانیا… هاتبوون، تاكو ل سالا (213مش) هژمارا وان گههشتییه (700) خویندكاران)(3).
«پشتی مرنا زریابی خواندنگههـ بهردهوامبوو، كوڕ و كچ و هندهك كهنیزهیێن زریابی و ب دههان خویندكار ژێ دهرچووین، كو پاشی بوونه مهزنه مۆزیكژهن و سترانبێژان ژی تێدا وانه گۆتن»(4).
ژێدەر:
– ادوارد سعید
– محمد ناصر الـمولهی، صحیفه العرب، 20 ئوكتوبهرێ 2020..
– فوزی خضر، زریاب عبقری النغم، مكتبە ومگبعە الغد، گ1، 1999، ص67 .
– هەمان ژێدەرێ پێشیێ، ص67 .