كێشا سووریا و سیستهمهكی جیهانی یێ نووی
ئهگهر ئهم ژ دووماهی هاتنا جهنگێ جیهانی یێ دووێ دهستپێبكهین یا دیاره كو دوو سیستهم یێ جیهانێ ب رێڤه دبهن: ئێك یێ فهرمیه كو رێخراوا نهتهوێن ئێكگرتییه و یا دووێ هێزه. سیستهمێ هێزێ یێ زاڵه ل سهر سیستهمێ فهرمی ب ههبوونا مافێ ( ڤیتوَ )ی بوَ پێنچ وهلاتێن ب هێزێ ( ئهلمانیا و یابان ) ژ ناڤبرین د جهنگێ دووێدا. سیستهمێ هێزێ بوونه دوو جهمسهرێن ههڤڕك: رۆژئاڤا و رۆژههلات ب سهكێشیا ئهمریكا و ئێكهتییا سوڤیێتی، و بوَ ماوێ پتر ژ چل سالان كهفتنه د شهرهكێ سار دا تاكو ب ههلوهشاندنا جهمسهرێ رۆژههلات ب دووماهی هاتی، و دهرئهنجامێ وێ روخاندنێ، سیستهمهكێ نوو یێ جیهانی دهستپێكر ئهو ژی ئێكجهمسهرییا هێزێ. دڤی ماوهی دا ئهمریكا بوَ تاكه هێزا جیهانی و ب كارئینانا هێزێ عێراق ژ كویتێ دهرئێخست، دوو سیستهمێن دكتاتوری ب هێزێ ژ ناڤبرن: یێ تالهبانا ل ئهڤغانستانێ و بهعسییا ل عێراقێ، زێدهباری پاشڤهبرنا دكتاتورێ سربیا. ئهو سیستهم یێ بهرنیاس بوو ب دژایهتییا ستهمكاریێ ل ههر جههكی ل جیهانێ بیێ كو سنوور ببنه رێگر. مللهتێن بن دهست پتر ههست ب پشتهڤانیێ و ئارامیێ كر. د وان روودانان دا، روسیا هیچ رولهك نهبوو نه ژ لایێ سیاسیڤه وهك وهلاتهكێ ئهندامێ بهردهوام د جڤاتا ئاسائیشا نێڤدهولهتی دا و نه لهشكهری وهك وهلاتهكێ میراتگرێ ههموو جوَرێن چهكێ هێزا لهشكهرییا ئێكهتییا سوڤیێتییا بهرێ. لێ دیاره كو ئێك جهمسهری یا بهر ب دووماهییێ ڤه د چیت، و ئهو روودانا بوَیه دهستپێكا لاوازییا وێ، مایتێكرنا روسیا یا لهشكری بوو دژی جوَرجیا ل سالا 2008 دهما جورجیا نهچار كری دهست ژ ئهسوتیا باشوور و ئهبخازیا بهردهت و ببنه دوو ههرێمن جودا و لایهنگێرێن روسیا. پشتی وی شهری، روسیا بوو هێزهكا كاریگهر و هاته د ناڤ رویدانێن جیهانی دا وهكی مایتێكرنا وێ د ئوكرانیا و گزیرتێ قرهم دا. لێ روودانا ژ ههموویان گرنگتر كو سهنگا هێزا روسیا ل گهل ئهمریكا وهكههڤكری مایتێكرنا وێ بوو د كێشا سووریایێ دا. كێشێ دهستپێكر وهك درێژهپێدهرا بوهارا عهرهبی و پاشی بوو گوَڕهپانا ململان و ههڤڕكییهكا ههرێمایهتی. كێشه ژ سنوورێن دهڤهرێ دهرباس بوو و بوَ دهلیڤهكا زێرین بوَ روسیا كو سنوورهكی بوَ سهركێشیا ئهمریكا ب دانیت. روسیا بێی هوَشداری یان رزامهندیا نهتهوێن ئێكگرتی ب هێز هاته سوریایێ و بهرگری ژ رژێما بشار ئهسهدی كر. روسیا ههموو ئارماجێن نهخشه بوَ كێشاین ب دهسڤه ئینان. ئوَپوَزسیوَنا سووری نهچار كر ب لاوازیڤه پشكداریێ د دان وستاندێن جنێڤ 3 دا بكهت بێی كو بشێن نه ب ئاشكهرایی نه ب نهێنی بابهتێ چارهنڤێسێ سهروَكێ رژێمێ بێخنه بهر دان و ستاندنا ل دووڤ رێككهتنا ههر دوو وهزیرێن دهرڤه یێن ئهمریكا و روسیا. دیاره كێشا سووریایێ یا بدووماهی هاتی د ناڤبهرا ئهمریكا و روسیا دا و نوینهرێ نهتهوێن ئێكگرتی ب تنێ یێ سهرپهرشتیا جێبهجیكرنا وێ رێككهفتنێ دكهتن. نیف مهلیوَن كوشتی بلا قوَربانی بهرژهوهندیێن زلهێزا ببن. وێرانكرنا سووریا و كوشتن و پهناههندی بتنێ بوَ تاقیكرنا چهكێ روسی بوو كا چهند یێ كاریگهر و سهركهفتی بوو د گوَڕهپانا شهرێ سووریایێ دا. ئهگهرهكی سهرهكی یێ ئهڤا ب سهرێ مللهتێ سوریێ هاتی بێی ب گههنه ئارمانجا خوه لاوازییا ههلویستێ ئهمریكا بوو زێدهباری نهرێِك و پێكییا ئوَپوَزسیوَنا وان كو ههر گروَپهك ببوو داردهستێ رژێمهكا دهڤهرێ. ههر شهرهكی ئهنجامێن خوه یێن ههین و شهرێ سووریێ ژی دێ ڤان ئهنجامان ل دووڤ خوه هێلیت: سیستهمهكێ نوو ل جیهانێ هاته دامهزراندن ئهو ژی روسیا بوو خودان ههمان سهنگێ ئهمریكا د كێشێن جیهانی دا و ئهڤه جارا ئێكێ یه موَشهكێن دوورهاڤێژ و بالهفرێن روسیا یێن شهركهر د بهر بالهفرێن ئهمریكا را د فڕن ل ههمان ئاسمان. بوهارا عهرهبی ب دوماهی هات. دكتاتوریهت دووباره دێ بیته سیستهمهكێ موَكم و خوَدان پشتهڤان. مللهت دێ مینن د بن دهست و مافخواری ههر ئێكێ پرسیارا ئازادیێ بكهت دێ چارهنڤێسێ وان بیته چارهنڤێسێ مللهتێ سووریێ. گشت ئهو وهلاتێن ژ ئێكهتییا سوڤیێتیا بهرێ جودا بین دێ د مهترسیا ههرهشهلێكرنا روسیا دا بن، و دڤێت یان د بهرژهوهندییا روسیا دا كار بكهن یانژی دێ ههرێما ژ دهست دهن وهكی جورجیا و ئوكرانییا. مللهتێ سووریێ ئهوێن دژی رژێمێ سهرهلدان كری دێ بوَ ماوهكێ درێژ بتنێ ئێنه گرتن و ئهشكهنجهدان و سێدارهدان ژ لایێ رژێمێ ڤه. راپوَرتێن رێكخراوێن مافێ مروَڤی هیچ بههایهك نابیت. رولێ نهتهوێن ئێكگرتی بتنێ دێ جێبهجیكرنا پیلان و ئهجهندائێن زلهێزا بیت. ئهڤ ئهنجامێن رهش بتنێ ژبوَ خاترا مانا سهروَكهكی بوو، ئشكهنجهدانا هوَڤانه یا زاروَكێن دهرعا ژ لایێ رهشهكێن رژێما ویڤه ل ئادارا 2011 ببوو ئهگهرێ سهرهلدانهكا سهرانسهری.
