د. سالمێ جاسم
زڤرینەك ل پاشخانەیا دیرۆكا گەلێ كورد یێ بێ دەولەتا نەتەوەیی، كو ب زۆرێ هاتیە پارڤەكرن ل سەر ئیراق، ئیران، تركیا و سووریێ، بۆ مە ب ڕۆهنی ئاشكرا دكەت كو ئینكاركرن، توندوتیژی، ژناڤبرن و ئاسیمیلەكرنا كوردان رێك و سیاسەتا ڤان هەر چار دەولەتێن ناڤەندی بوون ل دژی كوردان.
ل ئیراقێ و ب تایبەتی ژی ل سەردەمێ رژێما سەدام حوسین دا ژ سالا ١٩٦٨ێ تا دویماهیا دەسەلاتا بەعسییان ل سالا ٢٠٠٣ێ سیاسەتا ل دژی كوردان گەهشتە گوپیتكا توندیێ ب بكارئینانا چەكێن كیمیایی و كۆمكوژیێ و بنئاخكرنا بكۆم. داخوازێن مافێن كوردان وەكی گەفەك ل سەر رژێمێ دهاتنە دیتن، ب تایبەتی ل دەما شەڕێ ئیران ـ ئیراقێ دا و ل بن سیبەرا ڤی شەرێ هەشت سالی دا (١٩٨٠-١٩٨٨) كو دەلیڤەیەك زێرین بوو بۆ دەولەتا ئیراقێ ژ بۆ چارەسەریەكا ڕادیكال بۆ «پرسا كوردی».
ئۆپەراسیۆنێن ئەنفالان (1987–1988) ژ لایێ عەلی حەسەن ئەلمجید ڤە هاتنە پلانكرن و برێڤەبرن، كو ژ بەر هۆڤیتیا وی ل دژی كوردان و بكارئینانا چەكی كیمیایی ژلایێ قوربانیێن كورد ڤە ناڤێ «عەلی كیمیایی» لێهاتە دانان. ئۆپەراسیۆنێن ئەنفالا ژ هەشت قۆناخێن لەشكەری پێك دهات كو ئارمانجا وان وێرانكرن و تالانكرنا دەڤەر و گوندەوارێن كوردان بوو. گرتن، ڤەگوهاستن، زیندانیكرن و ژناڤبرنا ب سەدان هزاران كوردان و بكارئینانا چەكێن كیمیایی و ب تایبەتی ژی هێرشا ل سەر هەلەبجە ل ١٦ێ ئادارا 1988، كو ب هەزاران سڤیل ب گازین ژەهرێ یین كیمیایی هاتنە كوشتن. هەژمارێن قوربانیێن كۆ پتریا وان مرۆڤێن سڤیل یێن بێگونەهـ بوون نێزیكی ١٨٢٠٠٠ هزار بوون. هەروەسا زێدەتری ٤٢٠٠ گوند هاتنە وێرانكرن و تالانكرن. ب سەد هزاران مرۆڤ ژ جهـ و وارێن وان هاتنە دویرئێخستن یان ژی بەر ب توركیا و ئیرانێ ڤە رەڤین.
تەڤكوژیا ئەنفالان مژارەكا گەلەكا گەرم یا ڕاگەهاندنا جیهانی بوو هەر ژ دەما ژناڤچوونا دەولەتا ئیراقێ ل سالا ٢٠٠٣ێ تا نها وژدانا ڕایا گشتی یا جیهانی ل سەر وێ هژمارا مەزن یا قوربانیێن كۆمكوژییا ئەنفالان و وان گورێن بێ هژمار بەردەوام هشیار هێلایە. لەوما ژی ئیراق د ڕاگەهاندنا جیهانی دا هاتیە بناڤكرن بناڤێ «دەولەتا گورێن بكۆم».
بیردانك ب گشتی وەك پێكهاتەیا گرنگ یا ناسنامەیێ بۆ كۆمەكا مرۆڤان دهێتە هژمارتن و بیرئانینا ئەنفالێن رەش بوویە پێكهاتەیەكا ناڤەندی یا ناسنامەیا كوردی. وێ هشمەندیەكا هەڤپشك یا ئێش و ئازارا و بەرخوەدانێ ئافراندییە. هەستێ «ئەم» وەك كۆم ب ڕێیا دیرۆكەكا هەڤپشك و قوناغ و ئەزموونێن بندەستیێ و كێشانا نەخوشی و ئێش و دەردان وەك هێمایەكا پێكهاتنا ناسنامەیێ لێهاتیە.
كۆمكوژیا ئەنفالان بوویە ئامرازەكێ گرنگ یێ خۆجوداكرنێ ژ بكەرێن ئەنفالان ئانكۆ زۆردارێن كو بووینە ئەگەرێ ئەنجامدانێن كوشتنێ و ئێش و ئازاران و بندەستیێ. پێڤاژۆیا -پروسا-كۆلەكتیف یا ئوپەراسیونێن ئەنفالان برینێن كویر (تراوما) ل دویڤ خۆ هێلایە. لەوما ژی بیرئانین وەكی ئامیرەكی ژ بۆ پێڤاژۆیا ڤێ تراومایێ كار دكەت. بیرئانینا قوربانیان د ڕویدان و بیرهاتنێن وان كەسێن كو ژ دەست داینە بۆ نفشی نوی زیندی دبنەڤە و گرێدانەك كۆمكی یا جڤاكی ل گەل قوربانیان چێدبیت. ڤەگێرانا كیمیابارانكرنا حەلەبچە بۆ نفشێن پاشەرۆژێ بووینە هێمایەك بۆ ئێشەكا گران یا كۆلەكتیف.
ئەنفالێ شیا پێڤانێ و دویراتیێ و وێنەیێن جوگرافی د بیرهاتنێن كوردان دا بگوهۆڕیت. ئەو جهێن جوگرافی یێن كو جاران د فولكلۆرێ كوردی دا هێمایێ جوانی یان ئایینی بوون، بوونە جهێن تراژیدیایێ. جاران بیابان د هۆزانا كوردی دا وەك جهەكێ دوور یان غەریب دهاتە وێنەكرن، لێ پشتی ئەنفالان، بیابانێن باشوورێ ئیراقێ وەك سەماوە، عەرعەر، نوگرەسەلمان د بیردانكا كۆمكی یا كوردان دا بوونە هێمایێ «گۆڕستانا ڤەشارتنا بساخی»، تێناتی و مرنا ب بێدەنگی.
بەری ڕویدانێن ئەنفالان گوند كانیا ڕەسەنایەتی و ژیانا ئاشتیانە بوو. لێ پشتی سۆتن و وێرانكرنا پتر ژ ٤,٠٠٠ گوندان، گوندێن چۆلكری و وێرانكری» د بیردانكا كوردی دا بووینە هێمایێ وێرانكاری و ژناڤبرنا ناسنامەیا گوندایەتیێ.
كارتێكرنا ئەنفالا ڤێجا د سنوورێ بیردانكا ئەو نفشێ كۆمكۆژیا ئەنفالا دیتی دا نەمایە، بەلكو هاتیە ڤەگوهاستن بۆ نفشین نوی یێن كو ئەنفال نەدیتینە و هەڤتەمەن نەبووینە. هەروەسا د بیردانكا مالباتێن ئەنفالكریان دا، تێگەهێ «مرنێ» هێژ جهێ خو نەكریە، چونكی تەرمێن خوشتڤیێن وان هێژ نەهاتینە دیتن و نەهاتینە ڤەگەراندن. ئەڤ بیردانكا چاڤەرێكرنێ بوویە ئەگەرێ هندێ كو خێزان د رەوشەكا بەردەوام یا دوودلیێ دا بژین، كو هێشتا چاڤێن وان ل دەرگەهینە. د چاڤپێكەڤتنەكا مە دگەل ژنەكا كۆ هەڤژینێ وێ ل سالا ١٩٨٨ێ هات بوو ئەنفالكرن تەكەز كر كو تا ڤێگاڤێ چەند كەسەك دەرگەهێ وان بقوتیت یان زەنگا دەرگەهێ وان لێبدەت، ئەو وەسا هزردكەت كو ئەڤە هەڤژینێ وێ یە دهێتە مال.
ڤەگوهاستنا چیرۆك و سەربوورێن ئەنفالا ژ لایێ دەیك و بابا و داپیران ڤە بۆ زارۆكان، جۆرە ترسەكا مێژوویی د بیردانكا نفشی نوی دا دروست كریە، كو تێدا هەمی گاڤا هەست ب مەترسییا دووبارەبوونا ئەنفالان دهێتە كرن. لەوما ژی ئەنفال وەك پشكەك ژ «مێژوویا قوربانیبوونێ» پتر ل سەر بنگەهێ «مێژوویا قوربانیبوون و زۆرداریێ ئاڤابوویە. ئەنفال دگەل تەڤكوژیا حەڵەبچە، بووینە ستوینێن بنگەهین یێن ڤێ بیردانكا كۆمكی.
لێ وەك فاكتەرەكێ ئەرێنی هەشت قووناغێن ئەنفالا ل هەشت دەڤەر و جوگرافیایێن جودا یێن كوردستانێ شیان ئازارێن تاكەكەسی یێن دایكەكێ ل گەرمیان یان گەنجەكێ ل بەهدینان بكەتە ئازارەكا گشتی یا هەڤپشك. ئەڤێ ئێكێ جۆرە هەڤپشتی و نێزیكبوونەكا نەتەوەیی د ناڤبەرا پارچە و دەڤەرێن جودا یێن كوردستانێ دا دروستكر، چونكی بیردانكا وان د ڕشتنا خوینێ و گەلكوژیێ دا بوونە ئێك.
د بیردانكا كوردان دا، ئەنفال ڕویدانەكە كو جیهان تێدا یا بێدەنگ بوو. ئەڤێ ئێكێ وەسا كریە كو د دەروونێ مرۆڤێ كورد دا هەرگاڤ گومان ل سەر هێزێن دەرەكی هەبیت و ب گۆتنا مێژوویی یا «كوردان ژبلی چیایان چ دۆست نینن» پتر باوەری ب خۆ هەبیت.
لەوما ژی ئەركێ بنگەهین یێ بیردانكا ئەنفالان وەك ئامرازەكی سیاسی یە بۆ داخوازا ناسكرن و دانپێدانا ناڤنەتەوەیی ب جینۆسایدا ئەنفالان و عەدالەتەكا جڤاكی، قانوونی و دارایی ژ بۆ قوربانیان، هەروەسا دانپێدان دبیتە رێزگرتنەك ژ ئێش و ئازارێن قوربانیان و تەناهییەكا دەروونی. خورتكرن و زیندیكرنا بیردانكا ئێش و ئازارێن ئەنفالان بۆ بهێزكرنا تەڤگەرا رزگاریا كوردستانی، هەروەسا ژی بۆ بهێزكرنا هەستا نەتەوایەتی ل دەڤ نفشێن ڤی سەردەمی و یێن پاشەرۆژێ نە تنێ خزمەتا ئارمانجێن سیاسی دكەت بەلكی بەشەكێ گرنگێ هەستێن هەڤپشك یێن دیرۆكی و كولتووری بهێز دكەت. لەوما ژی پێدڤییە پتر گرنگی ب خورتكرنا مژارا بیردانكێ و سازیكرنا وێ د ئاڤاكرنا مۆزەخانەیێن جینۆسایدێ و پتر گرنگیدان ب وانەیێن جینۆسایدێ ل قوتابخانە و زانكۆیان دا. پتر ڤەكۆلین، بەلگەفلم و ڕاپۆرت د راگەهاندنێ دا و رویدان و چیرۆكان قوربانییان ببنە بابەتێن ئەدەبی، شێوەكاری و ڕۆژێن بیرئانینا ئەنفالێن رەش و جینۆسایدان دبنە فاكتەرێن هاریكار بۆ چێكرنا هەست و بیردانكێن كۆمكی یێن مرۆڤێن كورد. تاوانا «ئەنفالا» ل دەڤ مە كوردان واتەیا ئازارەكا تراوماتیك د دیرۆكا مە دا ددەت، لێ ئەو پتر ژ بابەتەك دیرۆكی رۆلێ بیردانكا كۆلەكتیڤ دبینیت د ئاڤاكرنا ناسنامەیەكا هەڤپشك، دۆزەكا ڕەوا یا سیاسی، هەڤپشكی و وەكهەڤی د ئازارێن تراوماتیكی دا، ئافراندنا كولتوورەكێ هەستكرن ب ئازاران، بهێزكرنا بەرخوەدانێ ل دژی بندەستیێ و ڤەژین و ئاڤاكرنێ پاشەرۆژێ.
لەوما ژی تێگەهشتن ل دۆر مژارا تاوانێن ئەنفالان فاكتەرەكێ گرنگە ژ بۆ هەستكرنێ و پاشی ژی هەلوەست وەرگرتنێ و رۆلەكێ مەزن دبینیت د رێگریگرتنێ دا د ئەنجامدانا جینۆسایدان ل دژی كوردان و ئارمانج ژی ئەوە كو جارەكادی جینۆساید ژ هەر ئەگەرەكی و ل بن هەر ناڤەكی دووبارە نەبیتەڤە.
دا كو بیرەوەریا ئەنفالان نەهێتە ژبیركرن یان بەرزەكرن و هەردەم د بیردانكا مە دا یا زیندی بیت، جڤاكا كوردی چەندین ئامرازێن جودا بكارئیناینە بۆ زیندیكرن و ڕاگرتنا وێ:
– ڕێوڕەسمێن ساڵانە یێن رۆژا ئەنفالا ١٤ێ نیسانێ د بیردانكا كۆمكی دا وەك وێستگەیەكی خەمگینی و مێژوویی هاتییە چەسپاندن، كو تێدا تەنانەت زارۆكێن قوتابخانان ژی فێری هووركاریێن جینۆسایدا ئەنفالان دبن.
– ناڤلێنان د بیردانكا زندی دا كۆ گەلەك مالباتان ناڤێن گوندێن خۆ یێن ئەنفالكری یان ناڤێن باب و برایێن خۆ یێن بەرزەبوویی ل زارۆكێن خۆ یێن نوو كرینە، دا كو زنجیرەیا ناڤان و هێمایێ ژیانێ نەڤەقەتیێت.
– كۆمكرنا كەلوپەلێن شەهیدان (پێلاڤ، جلوبەرگ، دەستەوانە) د ناڤ مۆنۆمێنتان دا یان ژی د موزەخانەیان دا پرۆسەیەكا ماددی یا پاراستنا بیردانكێ یە ل دژی فۆرمێن ژبیركرنێ.
كارتێكرنا ئەنفالێ ل سەر بیرەوەریا كوردان، نەبتنێ بیرئینانا ڕویدانەكا مێژوویی و تراژیدی یە، بەلكو پێكهێنەرەكێ سەرەكی یێ ناسنامەیا نەتەوەیی یا نۆژەنە. ئەنفال د بیردانكا كوردان دا ژ ژان و هشكبوونێ هاتیە گوهارتن بۆ هێزەكا داهێنانێ د ئەدەب و هونەری دا و ئامرازەكە بۆ ناساندنا پرسگرێكا كوردی ل سەر ئاستێ جیهانی. بیرئانینا ئەنفالا وەك زێرەڤانەكێ هوشیارییا مرۆڤێ كورد دمینیت، دا كو چ جاران ڕێ ب دووبارەبوونا كۆمكوژیان نەدەت.
ئەدەبیاتا كوردی د چارچووڤەیێ بیردانكا ئەنفالێ دا ئەركەكێ فرهڕەهەند و پێدڤی جێبەجێ دكەت. ئەو د ئێك دەم دا ئەرشیڤا بیردانكێ یە، ناڤەندا ناسنامەیێ یە، شایەتیدانا سیاسی و كەرستێ پرەكا د ناڤبەرا كولتووران دایە.
ئەم دشێین بێژین كۆ فۆرمین ئەدەبی ب شێوەیەكێ گشتی خزمەتا ڤەگوهاستنا بیردانكا كۆمكی د ناڤبەرا نفشێن ئێك ل دویڤ ئێك دكەت. ب وێ رامانا بسپۆر یا بیردانكێ ئالێی دا ئاسمان Aleida Assmann، ئەو بیردانكا ڤەگێرانێ و یا دانوستاندنێ یا ڕزگاربوویان ڤەدگوهێزیتە ناڤ ئەرشیڤێ بیردانكا كولتووری و هۆسا بۆ نفشێن داهاتی دپارێزت. ب تایبەتی ژی ئەڤ چەندە د ناڤ دیاسپۆرایێ دا، ل ئەو جهێن كو نەریتێن ڕۆژانە یێن ڤەگوهاستنا بیرئانینان ل ژێر گەفا حەلاندنێ دانە، یا گرنگە ئەدەب ئەركەكێ سیاسی – ناسنامەیی ئەنجام دكەت. ئەو ناسنامەیا كوردی یا كۆمكی دئافرینیت و جێگیر دكەت، ئەوا كو ژ دەرڤەی سنوورێن هەبوونا دەولەتەكا نەتەوەیی یا كوردی كۆ پشتا خو ب مێژوویەكا هەڤپشك یا خەم و ئێش و ئازارا و كولتوورەكێ هەڤپشك یێ بەرگریێ گەرم دكەت. ب تایبەتی د دیاسپۆرایێ دا ئەڤ بكارئینانە گەلەكا خورتە، چونكی لایەنگری و گرێدانا جڤاكا كوردی بهەڤرە گەلەك جاران ب ڕێیا نەریتێن كولتووری چێدبیت و نە ب ڕێیا هەڤوڵاتیبوونا دەولەتێ.
ئەدەب وەك شایەتیدانەكا قانوونی ـ سیاسی كاردكەت. دەقێن ئەدەبی یێن ڕزگاربوویان یان نفشێن ل پاش وان د ناڤ چارچووڤەیێن مافێن مرۆڤی، دادگەهكرن و گۆتارێن نیڤدەولەتی دا هاتینە و دهێنە بكارئینان دا تاوانا جینۆسایدا ئەنفالان بدەنە نیاسین و بسەلمینن. گرێدانا د ناڤبەرا فۆرمێ جوانكاری (ئێستەتیك) و كارێ قانوونی ـ سیاسی ل ڤێرێ ب ڕۆنی خۆیا دبیت.
مۆدێلا فرەسەمتی و بەراوردكرنێ یا ڕۆتبێرگ Rottberg دەلیڤەیەكە كو دەقێن جودا یێن نڤێسكی یێن بیرهاتنان پێكڤە بهێنە گرێدان. نڤیسكارێن كورد دشێن ئاماژەیێن ناڤتێكستی ـ ئینتەرتێكستی ـ ب هۆلۆكۆستێ و جینۆسایدێن دی یان بەرهەمێن دی یێن ل سەر كۆیلایەتیێ یان ئەدەبیاتا كۆلۆنیالیزمێ بدەن، ئەڤ گرێدانە نە بۆ كێمكرنا نرخێن وان ڕویدانان دهێنە بكارئینان، بەلكی بۆ پرسا بجیهانیكرنا وێ یە. وی دەمی ئەو داخوازا ناساندنا ئەنفالێ دكەن وەك پشكەك ژ كولتوورێ بیردانكا جیهانی یێ ل سەر تاوانێن دژی مرۆڤایەتیێ.